Dấu ấn hậu hiện đại trong Hôm sau của Mai Văn Phấn nhìn từ cái tôi trữ tình

Ýthức đổi mới thi ca luôn thường trực trong từng cảm giác bé nhỏ của chính nguờithơ mà anh tự gọi là “vong thân” tức phủ định bản ngã thi sĩ truớc đó của mình đểđược tồn tại trong một tr

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA NGỮ VĂN

THIỀU THỊ THÙY LINH

DẤU ẤN HẬU HIỆN ĐẠI TRONG HÔM SAU CỦA MAI VĂN PHẤN

NHÌN TỪ CÁI TÔI TRỮ TÌNH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NGÀNH CỬ NHÂN VĂN HỌC

ĐÀ NẴNG, NĂM 2018

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS NgôMinh Hiền, người đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trìnhnghiên cứu để hoàn thành khóa luận này

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy, côgiáo trong Khoa Ngữ Văn, Trường Đại học Sư Phạm - Đạihọc Đà Nẵng đã truyền đạt những kiến thức nền tảng để tôi

có thể thực hiện tốt đề tài của mình

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè,những người đã động viên, khuyến khích tôi trong suốt quátrình học tập và nghiên cứu

Đà Nẵng, tháng 4 năm 2018

Sinh viên

Thiều Thị Thùy Linh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu của công trình này là của bản thântôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn của GVC – PGS.TS Ngô Minh Hiền.Việc trích dẫn lại những ý kiến nhận định, ý kiến của các công trìnhnghiên cứu đã được chú thích rõ ràng theo yêu cầu khoa học Tôi xin chịutrách nhiệm về tính trung thực của công trình nghiên cứu này

Đà Nẵng, tháng 4 năm 2018

Sinh viên

Thiều Thị Thùy Linh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 5

5 Bố cục đề tài 5

CHƯƠNG 1: THƠ MAI VĂN PHẤN TRONG DÒNG CHẢY THƠ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 6

1.1 Một số điểm nổi bật của thơ Việt Nam đương đại 6

1.1.1 Cái tôi cá nhân được đề cao trong chiều sâu nhân bản 6

1.1.2 Ngôn ngữ được gia tăng tính chất tự do 7

1.1.3 Thơ Việt Nam đương đại mang đậm dấu ấn hậu hiện đại 7

1.2 Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Mai Văn Phấn 8

1.2.1 Mai Văn Phấn - nhà thơ của “những cuộc vong thân” 8

1.2.2 Các giai đoạn sáng tác của Mai Văn Phấn 9

1.2.2.1 Từ khởi đầu đến năm 1995 9

1.2.2.2 Từ năm 1995 đến năm 2000 10

1.2.2.3 Từ năm 2000 đến nay 11

1.2.3 Quan niệm nghệ thuật của Mai Văn Phấn 12

1.2.4 Hôm sau – Tập thơ đánh dấu quá trình bứt phá của Mai Văn Phấn 13

CHƯƠNG 2: BIỂU HIỆN CÁI TÔI TRỮ TÌNH ĐA DIỆN TRONG HÔM SAU CỦA MAI VĂN PHẤN 15

2.1 Tâm thế bất an trước cuộc đời 15

2.1.1 Hoài nghi các giá trị 15

2.1.2 Cô đơn trong cuộc sống 19

2.1.3 Dự cảm về tương lai 22

2.2 Khao khát cuộc sống toàn nguyên 25

2.2.1 Được là chính mình 25

2.2.2 Vươn tới những giá trị sống tốt đẹp 28

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC NGHỆ THUẬT MANG ĐẬM DẤU

ẤN HẬU HIỆN ĐẠI TRONG HÔM SAU CỦA MAI VĂN PHẤN THỂ HIỆN

CÁI TÔI TRỮ TÌNH 31

3.1 Không gian và thời gian nghệ thuật 31

3.1.1 Không gian u huyền, hư ảo 31

3.1.2 Thời gian tâm lý đầy ảo giác 35

3.2 Ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật 39

3.2.1 Ngôn ngữ nghệ thuật 39

3.2.1.1 Ngôn ngữ lạ hóa, dị biệt 39

3.2.1.2 Ngôn ngữ đời thường, mộc mạc 43

3.2.2 Giọng điệu nghệ thuật 46

3.2.2.1 Giọng giễu nhại 46

3.2.2.2 Giọng suy ngẫm, triết lý 51

3.3 Biểu tượng nghệ thuật 55

3.3.1 Con quạ 55

3.3.2 Bóng tối 57

KẾT LUẬN 59

TÀI LIỆU THAM KHẢO 60

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Từ sau 1986, thơ Việt Nam đã không ngừng thay đổi và và làm mới mình hơn.Các nhà thơ trong thời gian này cũng tìm cho mình những lối đi riêng với nhữngcách tân nghệ thuật đầy bất ngờ Bước vào thế kỉ XXI, thơ Việt Nam đạt đượcnhững thành tựu đáng khả quan, mang lại niềm tin cho công chúng và bạn đọc Độcgiả được thưởng thức những bài thơ mang diện mạo mới từ cách nhìn nhận vấn đềđến cách đánh giá những hiện tượng cuộc sống của các nhà thơ Những cây bút tiêubiểu trong thời kì này như Nguyễn Quang Thiều, Vi Thùy Linh, Mai Văn Phấn,Inrasara, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thế Hoàng Linh… đã góp phần làm nên sựthay đổi lớn cho thơ ca đương đại

Mai Văn Phấn là nhà thơ được đông đảo bạn đọc quan tâm bởi những tácphẩm thơ mới lạ mang đậm màu sắc hậu hiện đại Hôm sau của Mai Văn Phấn đượccoi là một trong những tác phẩm thể hiện cách tân nghệ thuật độc đáo đậm dấu ấnhậu hiện đại Chọn đề tài Dấu ấn hậu hiện đại trong Hôm sau của Mai Văn Phấnnhìn từ cái tôi trữ tình,chúng tôi mong muốn làm nổi bật những dấu ấn của chủnghĩa hậu hiện đại được biểu hiện cụ thể qua thế giới tâm trạng của thơ ông Từ đó,

có thể đánh giá khách quan về sự đặc sắc của thơ Mai Văn Phấn, cũng như nhữngđóng góp nghệ thuật của ông đối với sự vận động và phát triển của thơ ca Việt Namđương đại

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Mai Văn Phấn - một nhà thơ với số lượng tác phẩm lớn không chỉ được lưuhành trong nước mà còn được dịch ra nhiều thứ tiếng nước ngoài Có thể nói ông lànhà thơ có sức sáng tạo mạnh mẽ và dồi dào Vì thế thơ ông được nghiên cứu nhiều

và phổ biến rộng rãi đến bạn đọc

Trong cuốn Mai Văn phấn và hành trình vào cõi khác của hai nhà nghiêncứu Ngô Hương Giang và Nguyễn Thanh Tâm đã lí giải về Mai Văn Phấn – mộtmẫu hình nhân học Cuốn sách được chia làm ba chương Chương một là Chúgiải về thơ Mai Văn Phấn, tác giả giải thích những vấn đề khúc mắc trong cáctập thơ đã xuất bản của nhà thơ Chương hai là Mai Văn Phấn và sự chuyển dịchvăn hóa qua thơ, trong chương này tác giả đi sâu vào lí giải nhà thơ như một

hiện tượng từ góc nhìn quan niệm sáng tạo và sự diễn giải kinh nghiệm tri thứcbằng lời Chương ba là Thơ Mai Văn Phấn trong dòng chảy thơ Việt Nam đươngđại, đây là chương tổng quát hành trình của nhà thơ trong nền thơ ca Việt Nam,cho thấy được quá trình phát triển thơ của Mai Văn Phấn từ lúc mới bắt đầu chođến lúc tồn tại thư một thực thể.

Và PGS.TS Hồ Thế Hà, trong bài viết Thơ tạo sinh nghĩa Mai Văn Phấn, đãphân tích thơ của Mai Văn Phấn trên hai bình diện: thế giới hình tượng và khả năngtạo sinh nghĩa; bản thể chữ và khả năng tạo sinh nghĩa để làm rõ quan điểm củamình Đồng thời ông khẳng định “Mai Văn Phấn là một hiện tượng riêng của nềnthơ đương đại Việt Nam – mà là một hiện tượng riêng, liên tục lấp lánh và mới lạ Ýthức đổi mới thi ca luôn thường trực trong từng cảm giác bé nhỏ của chính nguờithơ mà anh tự gọi là “vong thân” tức phủ định bản ngã thi sĩ truớc đó của mình đểđược tồn tại trong một trạng thái tình cảm luôn luôn mới và trong một trạng tháingôn ngữ luôn luôn khác – nghĩa là luôn luôn tạo sinh nghĩa – đã làm cho thế giớithơ Mai Văn Phấn không ngừng vận động…” [22]

Còn Cao Năm trong bài Nhà thơ Mai Văn Phấn – hiện thân của sự sáng tạolại khẳng định: “Khép lại vài ý kiến tản mạn của mình, tôi chỉ muốn nói rằng, 20năm đọc thơ, dõi theo con đường thơ Mai Văn Phấn, điều tôi nhận ra ở nhà thơ đầynăng động này là một bản lĩnh sáng tạo luôn kiên định con đường mình đi, dù biếttrước là đầy chông gai, đau đớn và cả tai tiếng, nhưng đấy đích thực là con đườngcủa riêng mình, khoảng trời của riêng mình, để từ đấy có thể góp được cái gì đó vàobầu trời cao xanh vời vợi của muôn loài…” [28]

Ở một khía cạnh khác, Phạm Xuân Nguyên với bài Ban mai và ngọn lửa đãkhảo sát và chỉ ra các biểu tượng ánh sáng ban mai và ngọn lửa trong thơ Mai VănPhấn Ông cho rằng “Mai Văn Phấn làm thơ dưới luồng sáng linh thiêng dẫn dắtban mai và ngọn lửa Anh tin vào sự hồi sinh, phục thiện, hoàn nguyên của đất đaibầu trời, của cỏ cây hoa lá” [8; 377] Lửa và ban mai được xem là từ khóa trong thơMai Văn Phấn, ban mai là khởi đầu, lửa thắp sáng con đường và bước chân của loàingười từ xa xưa đến nay Đây là ý nghĩa mang đầy tính nhân văn trong thơ Mai VănPhấn Còn trong bài Thơ là Ngôi Lời, ông chỉ ra cái khác trong thơ Mai Văn Phấn.Cái khác không chỉ trong mỗi câu thơ mà trong tư tưởng của tác giả, Mai Văn Phấn

khác Trong quá trình tìm kiếm, nhà thơ tạo ra chữ trong mọi hoàn cảnh, cũng cóthể cái hoàn cảnh đó tạo nên chữ “Chữ bật ra Lời Thơ là/thành Ngôn Lời Run rẩy

và sừng sững Thiêng liêng và huyền hoặc” [8;380]

Cũng trên tinh thần đó, PGS.TS Phạm Quang Trung trong bài viết Không gian

và hành trình thơ Mai Văn Phấn đã khái quát được đặc trưng thơ Mai Văn Phấn ởchặng đầu nằm trong phạm trù “cái đẹp” Thơ của ông luôn gắn với đời sống theoyêu cầu nghiêm ngặt của mỹ học hiện thực cổ điển Sau đó, thơ ông có dấu hiệuchuyển mình từ phạm trù cái đẹp sang phạm trù cái cao cả bắt đầu từ tập Nghi lễnhận tên Nhà nghiên cứu cũng nêu rằng: “Con đường và không gian thơ cho đếngiờ của Mai Văn Phấn nhìn đại thể là vậy Phía trước vẫn còn đó: Một khoảngkhông rộng mở… Cùng một khát vọng da diết… Có điều, ngay giữa lúc này, tôi vẫntha thiết mong mỏi đông đảo bạn đọc chúng ta hãy mở rộng lòng đón nhận sự cáchtân đầy ý thức mà cũng đầy hiệu quả của thơ anh” [32

Bên cạnh đó, bài Từ những “không gian khác”… của nhà phê bình văn họcNguyễn Thanh Tâm đã cho người đọc thấy được sự bứt phá không ngừng, tìm tòi vàhọc hỏi trong quá trình sáng tạo thơ của Mai Văn Phấn Ông không chỉ sáng tác thơ

mà còn viết phê bình, cụ thể Mai Văn Phấn đã cho xuất bản tập phê bình – tiểu luậnKhông gian khác

Không chỉ có những bài viết của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học trongnước mà thơ Mai Văn Phấn còn được đào sâu, khai thác qua các luận văn:

Đầu tiên là luận văn Thạc sĩ của Nguyễn Quang Hà Một số cách tân nghệthuật trong thơ Mai Văn Phấn, bảo vệ năm 2012 Công trình đã chỉ ra những nétmới, đặc sắc trong quan niệm nghệ thuật và cấu trúc thơ Mai Văn Phấn đó là cáchtân trong quan niệm thơ và nhà thơ; cách tân trong cấu trúc hình ảnh, biểu tượng,ngôn ngữ Luận văn khẳng định: “Với những tìm tòi và cách tân về cấu trúc thơ,hình ảnh, biểu tượng, ngôn ngữ thơ, tạo cho mình một giọng điệu thơ riêng, MaiVăn Phấn đã cho thấy một diện mạo thơ mới có thể chuyển tải được những bộn bề,phức tạp của cuộc sống và tâm trạng với nhiều cung bậc tình cảm của cái tôi luônmang nặng ý thức trách nhiệm với con người và cuộc sống, phù hợp với xu hướngphát triển chung của xã hội.” [23]

Cũng trong Luận văn thạc sĩ bảo vệ ở Đại học Đà Nẵng Đặc điểm nghệ thuậtthơ Mai Văn Phấn của Vũ Thị Thảo năm 2012 Công trình đã làm rõ quan niệmnghệ thuật của thơ Mai Văn Phấn Từ các kiểu tư duy thơ, các chủ đề chính và cáchình ảnh mang tính biểu tượng đến ngôn ngữ giọng điệu và các biện pháp nghệthuật đắc sắc trong thơ Mai Văn Phấn đều ghi được dấu ấn riêng.

Tiếp theo là Mai Thị Thảo với luận văn thạc sĩ Cảm hứng tôn giáo trong thơMai Văn Phấn của bảo vệ năm 2014 đã khẳng định cảm hứng tôn giáo không chỉchi phối đến hệ thống hình ảnh mang ý nghĩa biểu tượng, mà còn ảnh hưởng trựctiếp đến lối kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu thơ Mai Văn Phấn Tác giả cũng nhấnmạnh: “Đưa vào thơ ca những vấn đề có tính chất triết học tâm linh, Mai Văn Phấnkhông hề hướng người đọc xa rời tinh thần “nhập thế” tích cực mà trái lại ônghướng người đọc đến những tầm sâu để nhìn vào đời sống của chính mình, từ đóhiểu được cách tiếp cận đời sống ở chiều sâu tâm linh” [31]

Và công trình nghiên cứu Hoàng Thị Thanh Nhàn Thế giới nghệ thuật thơ MaiVăn Phấn, bảo vệ luận văn Thạc sĩ năm 2014 đã làm rõ thế giới nghệ thuật thơtrong thơ Mai Văn Phấn qua hai bình diện Hình tượng cái tôi và Hình tượng thếgiới Hình tượng cái tôi trong thơ Mai Văn Phấn có bốn đặc điểm cơ bản: giàu khátvọng và năng lượng cách tân thi ca; say đắm, nồng nàn trong tình yêu; thống nhấtgiữa lý tính tỉnh táo và trực giác nhạy cảm; khao khát hướng tới một thế giới tinhthần lý tưởng, “thuần Việt” Đi cùng hình tượng cái tôi là hình tượng thế giới, đó làmột thế giới viên mãn và thuần khiết; tương giao và hài hòa; và đầy ắp những cảmgiác siêu nghiệm

Sau đó là công trình luận văn Thạc sĩ của Nguyễn Tiến Lượng bảo vệ năm

2015 Nghệ thuật tứ cấu trong thơ Mai Văn Phấn đã làm rõ những kiểu tứ cấu đặcthù trong thơ của nhà thơ Tính đặc thù ấy được tập trung khám phá và thể hiện trêncác bình diện chính là: cấu tứ dựa trên dòng trôi của cảm giác; cấu tứ dựa trên mốiquan hệ liên văn bản; cấu tứ dựa trên việc triển khai các cuộc đối thoại và sự chú ýđồng bộ giữa cấu tứ của từng bài với cấu tứ của toàn tập thơ Góp phần tạo ra mộtkhung trời riêng, một thế giới riêng của thơ Mai Văn Phấn

Nhìn chung, đã có nhiều công trình nghiên cứu về thơ Mai Văn Phấn, tuynhiên chưa có công trình nào nghiên cứu vấn đề Dấu ấn hậu hiện đại trong tập

thơ Hôm sau của Mai Văn Phấn nhìn từ cái tôi trữ tình một cách hệ thống Vìthế việc nghiên cứu Dấu ấn hậu hiện đại trong tập thơ Hôm sau của Mai VănPhấn nhìn từ cái tôi trữ tình là cần thiết Những kết quả nghiên cứu của các côngtrình trên sẽ là những gợi mở quan trọng cho chúng tôi trong quá trình thực hiệnluận văn này.

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Tập thơ Hôm sau của Mai Văn Phấn do nhà xuất bản Hội nhà văn phát hànhnăm 2009

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Những dấu ấn hậu hiện đại làm nên giá trị nội dung và nghệ thuật của tập thơHôm sau của Mai Văn Phấn nhìn từ cái tôi trữ tình

4 Phương pháp nghiên cứu

Để phục vụ cho việc nghiên cứu, chúng tôi đã sử dụng các phương phápnghiên cứu sau:

4.1 Phương pháp hệ thống cấu trúc

Cấu trúc toàn bộ thơ trong tập thơ Hôm sau thành một hệ thống theo yêu cầunghiên cứu để xem xét, đánh giá một cách xác đáng dấu ấn hậu hiện đại trong tậpthơ này

CHƯƠNG 1

THƠ MAI VĂN PHẤN TRONG DÒNG CHẢY

THƠ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI

1.1 Một số điểm nổi bật của thơ Việt Nam đương đại

1.1.1 Cái tôi cá nhân được đề cao trong chiều sâu nhân bản

Thơ Việt Nam từ sau 1986 có nhiều thay đổi so với trước đây, cái tôi cánhân được đề cao và được chú ý khai thác khám phá một cách mới mẻ Thế giớinội cảm của con người được nhìn nhận ở chiều sâu nhân bản Cảm hứng ngợi ca

và tính sử thi mờ dần để nghiêng về định giá các giá trị đã ổn định, tính hoàinghi được tăng cao Nhà thơ không còn là người giáo dục nữa mà bây giờ họ làngười có khả năng đánh thức, thúc giục, khơi dậy cảm xúc trong tâm hồn conngười Những tác phẩm trong giai đoạn có khả năng đánh thức những khát khao,ước mơ cho người đọc Đời sống nội tâm và chiều sâu ẩn dấu trong tâm hồnđược nhà thơ khai thác một cách triệt để Con người trở thành một sinh thể bí

ẩn, phức tạp Con người hướng dẫn nhà thơ khám phá và lột tả thế giới nội tâmcủa họ

Nhà thơ nói nhiều hơn về nỗi buồn nhân sinh, về những cảm nhận của cái tôitrước một thực tại nghiệt ngã Nhiều nhà thơ công khai bày tỏ nỗi buồn Đó là nỗibuồn gắn chặt với một thực tại mới, một cảm quan nghệ thuật mới Nỗi buồn vìcuộc sống mưu sinh, những trắc ẩn về riêng tư, đôi lứa: Em chết trong nỗi buồn/Chết như từng giọt sương/ Rơi không thành tiếng (Lâm Thị Mỹ Dạ) Các nhà thơrung động trước những thay đổi tâm lý tinh tế, sâu kín, nhiều khi ngỡ như thật mongmanh Tuy nhiên cũng xuất hiện không ít nỗi đau giả, những tiếng khóc vờ vì cảmxúc hời hợt và thói triết lý vặt trong thơ Người đọc cảm nhận nỗi buồn, cô đơn làmột phạm trù thẩm mĩ và cũng là một đề tài nổi bật của thơ ca Không hẳn nỗi buồnnào cũng nhất thiết phải có nguyên cơ, điều quan trọng là nhà thơ phải thể hiệnđược những nỗi buồn sâu sắc và thấm đầy chất nhân bản Thơ viết nhiều về nỗibuồn nhưng dường như vẫn còn hiếm những nỗi buồn cao cả được thể hiện mộtcách sâu sắc và ám ảnh

1.1.2 Ngôn ngữ được gia tăng tính chất tự do

Ngôn từ của thơ Việt Nam đương đại tự do, “không có vùng cấm” nào chongôn từ Nhiều ngôn từ phong phú, ngôn ngữ sang trọng, bóng bẫy, ngôn ngữ chợbúa, ngôn ngữ bụi đời, ngôn ngữ đời thường đều xuất hiện trong thơ Ngoài ra trongcác tác phẩm thơ xuất hiện cảm hứng giải thiêng – con người phá vỡ những chuẩnmực được cho là cao cả, phá vỡ những chuẩn mực thiêng liêng không thể thay đổi

mà người đi trước đã tạo lập Các nhà thơ đã đưa ra một quan điểm mới theo quanniệm cá nhân Ví dụ trong bài Tự hát của Xuân Quỳnh: Chẳng dại gì em ước nóbằng vàng/ Trái tim anh đã từng biết đấy/ Anh là người coi thường của cải Phụ nữđược tự do nói về quan niệm tình yêu của mình, có khi họ còn tự động tán tỉnh đànông nữa

Thơ chú ý đến tính đa nghĩa của ngôn ngữ thơ ca, gia tăng chất ảo trong thơ.Nhà thơ ý thức tạo sự nhòe mờ cho ngôn ngữ nghệ thuật, vì thế để hiểu thơ ngườiđọc phải giải mã các sinh thể nghệ thuật qua nhiều chiều liên tưởng văn hóa khácnhau Tức là người đọc phải có trình độ và kiến thức thì mới có thể hiểu được thơ

Ví dụ bài Tiếng Việt của Lưu Quang Vũ Ôi Tiếng Việt như bùn như lụa

Trên thi đàn, xuất hiện nhiều giọng thơ lạ mang đậm chất phương Tây, trong

đó thể hiện rõ ý thức phá vỡ những chiều tuyến tính tạo nên những dòng chảy đứtnối Nó còn gia tăng tính đồng hiện của hình ảnh thơ Nhà thơ luôn đặt các hiệntượng khác nhau, bên cạnh nhau, cố gắng tỉnh lược các mối quan hệ bề nổi buộcngười đọc phải tự xác lập các mối liên hệ giữa chúng

1.1.3 Thơ Việt Nam đương đại mang đậm dấu ấn hậu hiện đại

Hậu hiện đại là một khuynh hướng lớn trong văn học thế giới nên việc văn họcViệt Nam mang dấu ấn hậu hiện đại là điều dễ hiểu Khuynh hướng này xuất hiệntrong thơ Việt Nam khá muộn, phải đến khi cải cách vào năm 1986, văn chương Việtmới đi vào quỹ đạo văn chương thế giới và thơ mới mang dấu ấn của khuynh hướngnày Khuynh hướng hậu hiện đại phát triển cho phép nhà thơ đi ngược lại quy luật đã

có, cái tôi cá nhân nhìn đời thực bằng nhiều màu sắc, được đánh giá mọi vấn đềkhông toàn diện Từ đó khiến cho nội dung thơ trở nên phong phú hơn, nhìn từ nhữnggóc nhau nên có những suy tư, chiêm nghiệm, bài học, kinh nghiệm khác nhau Cóthể nhận thấy điều này ở thơ Lê Đạt, Trần Dần, Hoàng Cầm…

Thơ Việt Nam trong khoảng từ năm 2000 – 2010 là bước tiến đột phátrong quá trình thơ hậu hiện đại Khi Internet và các loại hình thông tin bùng

nổ, người sáng tác trẻ có cơ hội tiếp cận mọi trào lưu văn học trên thế giới Đặcbiệt là năm 2002, với sự ra đời hàng loạt website văn học tiếng Việt, đã đượcxem là thời điểm định hình cho thời kì văn học hậu hiện đại Việt Nam TheoInrasa, nhà thơ hậu hiện đại chối bỏ mọi dạng đại tự sự bằng cách hiệu quả nhất

là giải thiêng sự thể Mang tư tưởng tự do, nhà thơ hậu hiện đại luôn có tiếngnói phản biện xã hội đương thời, bóc trần sự mê hoặc mà thông tin đại chúngmuốn tác động vào xã hội Đồng thời thơ hậu hiện đại tự thân mang ý hướngphi tâm hóa, xóa bỏ mọi sự phân biệt trong đội ngũ sáng tác Lực lượng sángtác thơ mang dấu ấn của trào lưu hậu hiện đại bấy giờ như: nhóm Mở Miệng,Inrasara, Mai Văn Phấn, Vi Thùy Linh, Nguyễn Thế Hoàng Linh, NguyễnHoàng Nam, Phan Thị Vàng Anh, Phan Huyền Thư, Nguyễn Quang Thiều, BùiChát, Khế Iêm…

Dấu ấn hậu hiện đại trong thơ Việt Nam đương đại cho thấy sự phát triển và

mở rộng lãnh thổ của thơ và hướng đi mới của bộ phận tác giả trẻ nước ta hiện nay

Từ đó mang lại niềm tin cho công chúng một quá trình chuyển mình trong thi cađầy năng động Người đọc được thưởng thức những dòng thơ mang những sắc diệnhoàn toàn mới mẻ trong nhìn nhận, đánh giá những hiện tượng của đời sống, cũngnhư trong bình diện ngôn ngữ, giọng điệu…

Tóm lại, nền thơ Việt Nam càng ngày càng phong phú với những cách tân mới

mẻ, độc đáo cùng nhiều khuynh hướng thơ Nhìn một cách tổng quát, thơ sau 1975

đã vận động một cách mạnh mẽ theo hướng hiện đại hóa Với sự đổi mới về nghệthuật, sự nhận thức sâu sắc về bản chất thơ Việt Nam đương đại đã tạo ra một đàphát triển mạnh mẽ cho nền thi ca dân tộc

1.2 Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Mai Văn Phấn

1.2.1 Mai Văn Phấn - nhà thơ của “những cuộc vong thân”

Mai Văn Phấn sinh năm 1955 tại một làng quê thuộc huyện Kim Sơn, NinhBình Từ nhỏ, cái mộng văn chương đã ấp ủ trong lòng nhà thơ Ông yêu thơ vàlàm thơ từ khi còn là cậu bé mười sáu, mười bảy tuổi Bài thơ đầu tay Hoa xoanghi dấu lại những ngày tháng sống và chiến đấu gian khổ trong quân ngũ của

Mai Văn Phấn Cũng từ đây, nhà thơ bắt đầu có những trăn trở về con đường thơcủa mình, muốn xóa đi tất cả những quan niệm, hiểu biết về thơ ca trước đó Lànhà thơ thuộc thế hệ hậu chiến, một trong những cây bút xuất sắc của dòng thơcách tân sau 1975, những tác phẩm của ông đã góp phần không nhỏ trong cuộccách tân thơ ca Việt Nam Mai Văn Phấn đã tìm cho mình một giọng thơ riêngrất tinh tế với những cảm xúc sâu lắng và ngôn từ được trau chuốt Nhà thơ đãcho ra đời hàng loạt các tác phẩm ấn tượng: Giọt nắng (1992), Gọi xanh (1995),Cầu nguyện ban mai (1997), Nghi lễ nhận tên (1999), Người cùng thời (1999),Vách nước (2003), Hôm sau (2009), và đột nhiên gió thổi (2009), Bầu trời khôngmái che (2010), hoa giấu mặt (2012), Vừa sinh ra từ đó (2013), Thả (2015), Phêbình tiểu luận Không gian khác (2016), Lặng yên cho nước chảy (2018)… ThơMai Văn Phấn hiện được dịch ra nhiều thứ tiếng và giới thiệu tại nhiều quốc gianhư Anh quốc, Hoa Kì, Thái Lan, Indonesia, Thụy Điển,… Thành công trongsáng tác thơ ông đã được ghi nhận bằng hàng loạt các giải thưởng uy tín như:Giải thưởng Cuộc thi thơ tuần báo Người Hà Nội năm 1994, Giải thưởng Cuộcthi thơ tuần báo Văn nghệ năm 1995, chuỗi giải thưởng Văn học Nguyễn BỉnhKhiêm (Hải Phòng) trong các năm 1991, 1993, 1994, 1995, Giải thưởng Hội Nhàvăn Việt Nam dành cho tập thơ Bầu trời không mái che năm 2010 và mới nhất làGiải thưởng văn học Cikada của Thụy Điển trao năm 2017.

1.2.2 Các giai đoạn sáng tác của Mai Văn Phấn

1.2.2.1 Từ khởi đầu đến năm 1995

Bắt đầu bằng bài thơ Tản mạn về cỏ viết năm 1990 Mai Văn Phấn đã bướcvào làng thơ Việt Nam một cách vô cùng mộc mạc và giản dị

Hai tập thơ Giọt nắng (1992) và Gọi xanh (1995) được xem là sự đánh dấuthành công cho giai đoạn sáng tác đầu của tác giả Ra đời trong giai đoan khởi đầunên đa số các bài thơ được viết bằng thể thơ lục bát xoay quanh những chủ đề nhưtình yêu quê hương đất nước, tình yêu gia đình, thiên nhiên…

Trong giai đoạn này, ý thức cách tân nghệ thuật đã trỗi dậy trong nhà thơ mặc

dù thơ ông vẫn chưa thoát khỏi hệ hình thi pháp truyền thống Cùng với thể thơ lụcbát truyền thống, hình thức vắt dòng cũng được Mai Văn Phấn sử dụng trong một sốbài thơ làm cho thơ thêm cảm xúc hơn, diễn tả được tâm trạng của nhân vật trữ tìnhtrong thơ

“ (…)Giờ nỗi cô đơn lại sà xuống vần xoayChiếc vòi rồng muốn hóa thân tôi thành cát bụiMặt trời chiều hay trái cây chín vội

Rụng xuống lòng mìnhTrĩu nặng

Trần gian

(…)”

(Cát bụi và tôi - Gọi xanh)Tuy chưa nhuần nhuyễn và đột phá nhưng thơ vắt dòng thể hiện rõ ý đồ nghệthuật và sự sáng tạo không ngừng của nhà thơ

1.2.2.2 Từ năm 1995 đến năm 2000

Đây là giai đoạn Mai Văn Phấn đã dần bước ra khỏi dàn đồng ca truyền thốngtrong văn đàn thi ca dân tộc để tạo cho mình một lối đi riêng Với sức sáng tạokhông ngừng ông đã cho ra đời ba tập thơ: Cầu nguyện ban mai (1997), Nghi lễnhận tên (1999) và trường ca Người cùng thời (1999)

Tập thơ Cầu nguyện ban mai được xem là sự giao thoa giữa cái cũ ở giaiđoạn trước và cái mới ở giai đoạn này Cảm xúc cá nhân trong thơ được rõ néthơn, tình yêu lứa đôi được đề cập nhiều hơn, thế giới nội cảm của nhân vật trữtình trong bài thơ được khai thác và khám phá sâu hơn giai đoạn trước Nhữngchất liệu thuyền thống trong thơ như thuyền, biển, máu, ao, mùa thu, cá… đượcMai Văn Phấn kết hợp trong thể thơ văn xuôi và tự do tạo nên nhịp thơ mới,căng tràn và hấp dẫn hơn

Nghi lễ nhận tên là tập thơ mang tính bước ngoặt trong hành trình thơ MaiVăn Phấn Là tập thơ chuyển từ phạm trù tư duy cái đẹp sang phạm trù cái cao cả

“Tên của tập thơ gợi lên từ một ý niệm về bản thể trong thời khắc nhận ra bản mệnhcủa mình Quả thực, từ Giọt nắng, Gọi xanh, Cầu nguyện bạn mai đến Nghi lễ nhậntên, Mai Văn Phấn đã có một nhận thức về chính những chuyển động trong cấu trúc

tư duy nghệ thuật cũng như hình thái thơ mà anh tìm kiếm.” [4;41]

Đến Trường ca Người cùng thời ngôn từ thơ của Mai Văn Phấn đã trở nên trauchuốt, tứ thơ mới mẻ và đặc sắc hơn, không theo cấu trúc tự sự quen thuộc mà theomạch suy tưởng Trường ca gồm mười chương thể hiện nhiều quan niệm mới lạ củatác giả về con người và thế giới Đây là tác phẩm chứa đựng những quan niệm mới

mẻ và đầy tính nhân sinh cao cả của ông

1.2.2.3 Từ năm 2000 đến nay

Đây là giai đoạn sáng tác gặt hái được nhiều thành công của Mai Văn Phấntrong suốt những chặng đường thơ ca Ông cho ra đời hàng loạt tác phẩm ghi dấu ấntrong lòng người đọc: Vách nước (2003), Hôm sau (2009), và đột nhiên gió thổi(2009), Bầu trời không mái che (2010), Hoa giấu mặt (2012), Những hạt giống củađêm và ngày (2013), Vừa sinh ra từ đó (2013), Thả (2015), Lặng yên cho nước chảy(2018) Sự cách tân sáng tạo trong nghệ thuật cũng như quan niệm giúp cho nhà thơđạt được nhiều giải thưởng lớn và các tác phẩm trong giai đoạn này được dịch ranhiều tiếng nước ngoài

Tập Hôm sau và tập và đột nhiên gió thổi là hai tập thơ thể hiện cái nhìn mới

về hiện thực, về con người và về nghệ thuật của nhà thơ Tập thơ Hôm sau có cảmxúc chủ đạo là bi quan, hoài nghi đầy lo âu của con người trong vũ trụ bao la Còntập thơ và đột nhiên gió thổi lại mang những niềm tin và nhiều hi vọng về tương lai.Hai tập thơ như gắn kết chặt chẽ với nhau thể hiện ý đồ nghệ thuật của nhà thơ.Tiếp theo phải kể đến Bầu trời không mái che, tập đạt giải thưởng Hội Nhà vănViệt Nam năm 2010 đồng thời cũng là bước đánh dấu sự phát triển của thơ Mai VănPhấn trên hành trình hướng đến một thế giới nghệ thuật không có ranh giới, không cómái che Tập thơ gồm ba phần: Cửa Mẫu, Mùa trăng và Hình đám cỏ Cửa Mẫu gồm

có chín khúc, mỗi khúc đều được gắn với những hiện tượng, quy luật trong nhận thứcvạn vật tương thông: sinh - lão – bệnh – tử

Trong khi đó là tập thơ Hoa giấu mặt lại mang cảm xúc an nhiên, lặng lẽ,hướng sâu vào cảnh giới của siêu nghiệm Ở tập thơ này Mai Văn Phấn đi tìmnhững mảnh vỡ của kí ức tinh thần, những tàn dư của giá trị nhân bản trong cuộcmua bán, trao đổi với văn minh của con người Cảm thức về sự vô thường hiện lênxuyên suốt tập thơ, Hoa giấu mặt tỏa ra hương thơm nhắn nhủ con người về sự hiệnhữu của sự sống diệu kì, thiêng liêng

Ở Những hạt giống của đêm và ngày và Vừa sinh ra ở đó, đã thể hiện một thếgiới thiền, tinh khiết, trong lành, nguyân sơ và nguyên thủy Đó là kết tinh những ýniệm của Mai Văn Phấn vê thế giới, sự sống và thi ca Tập thơ biểu hiện rõ quanniệm thơ như là những tưởng tượng, mơ mộng, tạo sinh, giàu nhịp điệu và ngôn từgợi cảm.

Ngoài ra Mai Văn Phấn còn sáng tác tập thơ ba câu Thả hàm chứa tinh thầnbuông bỏ triệt để của cái tôi cá nhân nhàm tìm lại bản ngã của con người Tập thơnhư một ám thị về thời gian theo kiểu Mai Văn Phấn – thời gian của những khoảnhkhắc nhân sinh đẹp đẽ, đáng nhớ và đáng sống Đồng thời cũng chính là hành trìnhbuông mình của cái tôi trong nhà thơ để sau đó đi sâu vào cõi mơ hồ của tâm linh vàsáng tạo

Và đầu năm 2018, tập thơ Lặng yên cho nước chảy được ra đời gồm cónăm phần: Trong sương, Thay mùa, Đất mở, Cái miệng bất tử và Buông tay chotrời rạng Trong sương là những bài thơ 2 câu, 3 câu; Thay mùa là những bàithơ theo lối truyền thống; Đất mở là thơ tự do về đất đai mùa màng; Cái miệngbất tử là thơ cách tân với những vấn đề thế sự; Buông tay cho trời rạng là thơvăn xuôi và trường thi Dễ dàng nhận ra đây là tập thơ gộp tất cả những cáchtân nghệ thuật và những quan niệm ông đã viết từ khi khởi đầu đến nay Tất cảcác thể thơ trong Lặng yên cho nước chảy đều đã được nhà thơ viết trong tất cảcác tác phẩm của mình Đây là cuộc trở về và nhìn lại với hành trình thơ MaiVăn Phấn nhưng mang một diện mạo mới đó là tâm thức của con người thời đạivới cái nhìn mới

1.2.3 Quan niệm nghệ thuật của Mai Văn Phấn

Xuyên suốt hành trình sáng tạo nghệ thuật, Mai Văn Phấn là người luôn trăntrở và suy tư một cách nghiêm túc về nghề nghiệp Trong một bài phỏng vấn, nhàthơ Mai Văn Phấn đã nêu ra quan niệm nghệ thuật của mình: “Thật kinh hãi khiphải ngắm nhìn một nghệ sĩ cứ đứng mãi một chỗ mà biểu diễn quá nhiều lần mộttiết mục tới gần như vô cảm, nói cách khác là thương hại những ai thâm canh triềnmiên trên một mảnh đất đã cỗi cằn Quá trình vượt thoát khỏi cá tính chính là quátrình vong thân Với cá nhân tôi, quá trình vong thân là khoảng cách giữa nhữnggiai đoạn tạm ngừng sáng tạo Đó là khoảng thời gian đông cứng, vô nghĩa nhất

Tôi từng cảm giác bị nhấn chìm trong sự trống rỗng, trầm cảm, thậm chí bi phẫn…Nhưng trạng thái ấy giúp tôi tìm được cách vượt thoát Sau mỗi lần vượt thoát, cócảm giác mình vừa may mắn tỉnh ngộ, tái sinh, hay được đầu thai vào một thân xáckhác” [10;399] Vì thế, quá trình “vong thân” của nhà thơ thường đồng hành vớiquá trình đổi mới và cách tân thơ của ông Với Mai Văn Phấn: “Đổi mới thi pháptrước hết là từ chối ve vuốt những sở thích của người đọc, nhằm tạo những sóng từkhác, những mã số khác trong không gian thơ vừa được khám phá Lý tưởng thi cacủa sự cách tân nhằm gọi đúng bản chất của sự vật trong nhịp điệu đời sống hiệnđại” [10;378].

Qua đó, ta thấy nhà thơ Mai Văn Phấn luôn coi quá trình sáng tạo nghệ thuật

là một cuộc “vong thân”, một cuộc vượt thoát chính bản thân mình Ông cho rằng,mỗi nhà thơ phải biết tự phủ định mình, tức là phải coi cái mà mình vừa viết ra làcái đã cũ thì mới mong đạt đến thành công đỉnh cao trong nghệ thuật Và bài thơ mànhà thơ viết ra không còn thuộc về họ nữa mà thuộc về độc giả Cũng trong Hộithảo thơ Mai Văn Phấn và Đồng Đức Bốn, nhà thơ Bằng Việt nhận xét: “Thơ MaiVăn Phấn hay dùng từ vong thân (thoát ra khỏi mình khỏi các khái niệm cũ) và vượtthoát là dấu hiệu đáng mừng của thế hệ - với tư duy ấy chúng ta có thể mang thơ đi

xa là chìa khóa để sáng tạo trong thong dong và nhẹ nhõm sau khi đã vứt bỏ cáigánh nặng của quá khứ Quan niệm của Mai Văn Phấn mà tôi rất thích đó là hậuhiện đại chỉ là cái sẽ đi qua mà thôi để trở lại với tân cổ điển (nó chỉ là chỗ giảithoát bế tắc)…”[26]

Tương lai rồi sẽ đến nhưng cái đáng quý nhất chính là ở thời điểm thực tạiphải làm tốt và quan trọng là phải có tâm huyết với mọi việc Không thể có thơ haykhi mà tác giả không tự xây dựng cho mình một cá tính, một bản sắc riêng trong thếgiới tinh thần Là một nhà thơ đầy trách nhiệm xã hội, Mai Văn Phấn đã can đảmcất lên tiếng nói của mình, ông quan niệm đã là người cầm bút không phải chỉ có tàinăng mà còn luôn nhiệt huyết với nghề của mình

1.2.4 Hôm sau – Tập thơ đánh dấu quá trình bứt phá của Mai Văn PhấnTập thơ Hôm sau được xuất bản tại Nhà xuất bản Hội nhà văn năm 2009, gồm

27 bài thơ viết theo thể tự do và văn xuôi Đó là: Vẫn trấn tĩnh tiễn khách ra ngõ,Không thể tin, Quay theo mái nhà, Anh tôi, Nghe tin bạn bị mất trộm, Biến tấu con

quạ, Đúng vậy, Bài học, Chỉ là giấc mơ, Ở nhũng đỉnh cột, Giấc mơ vô tận, Ghi ởVạn Lý Trường Thành, Đêm lập xuân, Dậy trẻ con, Còn cậu hãy đứng đằng kia,Hắn, Đến trong suy nghĩ, Hội chứng từ một tin đồn…, Nhìn kỹ, Tỉnh táo tột cùng,

Kể lại giấc mơ, Biết thì sống, Nếu, Cái miệng bất tử, Chuyện còn dài, Sống hồnnhiên và Giả viết cho buổi sáng hôm sau

Tập thơ Hôm sau là một cuộc tự đổi mới thơ mình của Mai Văn Phấn, làm nênmột bước tiến mới của tác giả Khi dòng chảy thi ca đương đại trong quá trình hộinhập có phần ít dao động, Mai Văn Phấn đang cố gắng tạo cho mình một sự bứt phávượt khỏi vết mòn xưa cũ và tiếp tục tự vấn bằng những thôi thúc sáng tạo

Hôm sau mang cái tôi cá nhân đầy u buồn, bế tắc và bi quan của con ngườitrong cuộc sống Trong tác phẩm, ta bắt gặp một cái nhìn mới về hiện thực, conngười và nghệ thuật Xuyên suốt tập thơ là chuỗi những mảnh ghép phi logic củahiện thực Nói phi logic nghĩa là chúng ta đang bị chi phối bởi logic của quan niệm,của sự áp đặt Chính xác hơn đó là một logic mới, nó không đáng bị khinh khi, bịchối bỏ Đồng nghĩa với điều đó là con người cũ kỹ, tha hoá dần đi Sự chân thựccủa huyễn tưởng đã nói lên thân phận của con người trong môi trường sống ngàycàng khắc nghiệt, quay cuồng bất trắc Trong tập thơ, niềm bi quan về thân phậncủa cái tôi cá thể hiện lên rõ nét và đặc sắc Cái tôi hoàn toàn mất đi bản lĩnh tự tôn,cái tôi làm con người mệt mỏi, rũ rượi, muốn chết, muốn bóp cổ mình để hoá giải,nhưng cái tôi cũng khát khao hướng tới một sự sống trọn vẹn, tràn đầy

Hôm sau nghĩa là còn chưa tới Phải chăng tập thơ là dự cảm của tác giả vềmột tương lai, thế giới mà ông nói đến trong thời kì hội nhập này?

CHƯƠNG 2

BIỂU HIỆN CÁI TÔI TRỮ TÌNH ĐA DIỆN TRONG HÔM SAU CỦA MAI VĂN PHẤN

2.1 Tâm thế bất an trước cuộc đời

2.1.1 Hoài nghi các giá trị

Trong tập thơ Hôm sau của Mai Văn Phấn, những cảm xúc cá nhân, suy tư nộitại được thể hiện thông qua những chiêm nghiệm của nhà thơ về cuộc sống Có thểthấy, hoài nghi là cảm giác xuyên suốt trong tập thơ Hôm sau mà ở đó nhân vật trữtình thể hiện cái nhìn, cảm xúc của mình về mọi thứ xung quanh, về vạn vật, về conngười … Trong các bài thơ Vẫn trấn tĩnh tiễn khách ra ngõ, Kể lại giấc mơ, Khôngthể tin… sự hoài nghi các giá trị tự nhiên được thể hiện sâu sắc qua góc nhìn củachủ thể trữ tình bằng những câu nghi vấn

“Nhà mìnhMọi sự đảo lộnKhông nhớ bức chân dung hạ xuống bao giờĐâu rồi chiếc đồng hồ chạy bằng dây cót?

Bộ ấm chén giả cổ ai cho?”

(Vẫn trấn tĩnh tiễn khách ra ngõ)Cuộc sống ngày càng phát triển, con người có nhiều thứ phải quan tâm, từ

đó khiến họ quên đi những điều nhỏ nhặt trong cuộc sống thường nhật Nhữngthói quen hằng được ngày lặp lại khiến bản chất thật sự của việc mà mà conngười đã làm không còn nguyên giá trị Chỉ khi con người nhận ra mọi thứ xungquanh không còn nguyên vẹn thì họ mới nhận ra mọi sự đảo lộn trong cuộc sống.Người ta “không nhớ bức chân dung hạ xuống bao giờ” và bắt đầu hoài nghi vềmọi thứ trong nhà: “Đâu rồi chiếc đồng hồ chạy bằng dây cót?/ Bộ ấm chén giả

cổ ai cho?”

Dưới góc nhìn của nhân vật trữ tình, cuộc sống đã thay đổi Mọi thứ khôngcòn nguyên vẹn như ban đầu Mọi giá trị đều bị đổ vỡ Và một hiện thực không thể

ban sẵn sự sống bây giờ lại trở thành sản phẩm được “chế tác từ đồ phế thải” Sựhoài nghi của cái tôi như một lời phản biện với quan niệm thông thường, nhữnghình dung mới làm thay đổi ý niệm về những mặc định Những sinh thể tự nhiên

“Con mèo”, “con cá”, “con chó”, “chim họa mi”, “đàn kiến”, dưới góc nhìn củanhân vật trữ tình hoàn toàn có thể được sinh ra từ những tác nhân khác, những thứnhỏ nhặt nhất trong đời thường

Không chỉ hoài nghi trong lúc tỉnh táo tri nhận, cái tôi còn hoài nghi, mất niềmtin về cuộc đời trong trạng thái vô thức:

“Có người thấy tên tôi trong đống giấy phế liệu, hồ sơ ghi làm gián điệpnhững hai mươi mang Rõ ràng có kẻ đểu cáng đã cố tình viết thêm số 0 vào sau số

2 Làm gì ở miền quê hẻo lánh lúc đó có hai mươi thể chế? Miền quê là cuộc đấutrí? Là trung tâm thông tin? Hay điểm nóng?”

(Kể lại giấc mơ)

Từ việc con số nêu khống từ hai lên hai mươi, cái tôi đặt câu hỏi “Làm gì ởmiền quê hẻo lánh lúc đó có hai mươi thể chế? Miền quê là cuộc đấu trí? Là trungtâm thông tin? Hay điểm nóng?” Câu hỏi như lời khẳng định chắc chắn rằng cái tôi

bị oan, thông tin trong những tờ giấy đó hoàn toàn sai sự thật

Không chỉ mang tâm thế hoài nghi về những giá trị tự nhiên mà tập thơ cònhoài nghi về các giá trị mang tính quy chuẩn, các tiêu chí đạo đức của con người(Nếu, Cái miệng bất tử, Chuyện còn dài, Bài học…)

Cuộc sống đầy khó khăn, cạm bẫy và giả dối làm con người luôn lo lắng.Ngay cả trong vô thức của nhân vật trữ tình, những câu hỏi luôn được đặt ra chothấy sự hoài nghi về cuộc sống càng lúc càng tăng lên Sự an toàn, thân thiện và tốtđẹp trong cuộc đời này dường như là không thể:

“Nếu đêm qua không có cơn mưa?

Nếu tôi không ngủ trên giường?

Nếu không phải khoảng cách ba mét bảy mươi lăm xăng-ti?”

(Nếu)

Trạng thái nghi ngờ với tất cả mọi thứ xung quanh mình khiến cái tôi trở nênhoảng loạn:

“Tôi đặt vào cái miệng những ngữ âmnhư gõ lên ô Search một website tìm kiếmKết quả làm tôi choáng ngợp

Tôi bị lạc vào ổ phục kích?

Là phần mềm bị nhiễm virus?

Hay hòn than vừa rơi xuống tảng băng?”

(Cái miệng bất tử)Con người cảm thấy bất lực và không biết bản thân đang mong muốn tìm kiếmđiều gì Bản thân sẽ lạc vào “ổ phục kích”, sẽ sa vào “phần mềm nhiễm virus” trongmáy tính hay “sẽ là hòn than rơi xuống tảng băng” Sự hoài nghi về những giá trịđạo đức, những quy chuẩn của xã hội có thể được coi như là một phản xạ tự nhiêncủa tinh thần con người khi nhận thức bản chất giả dối của những vấn đề đời sống

Cố gắng tìm kiếm một câu trả lời, chủ thể tự đặt ra những câu hỏi trong sự hoài nghi

về sự phi logic của cuộc sống:

“Con gián bò quanh tôi và nóivừa đầu thai được ba tháng tuổikiếp trước từng là người đàng hoàng

Đàng hoàng sao chịu phận xẹp lép?

Tôi không tin và đu lên khung cửaThế nhân chứng đâu? Vật chứng đâu?”

(Chuyện còn dài)Những giá trị quy chuẩn, đạo đức của xã hội đang bị nghi ngờ Nghi ngờ sựđàng hoàng của con gián thực chất chính là nghi ngờ bản chất thực sự của conngười, về những giá trị đạo đức và những quy chuẩn làm người trong xã hội đươngđại Trong xã hội đầy rẫy sự dối trá, giả tạo… liệu “đàng hoàng” có còn tồn tại?

Chủ thể trữ tình dường như đã mất niềm tin vào cuộc sống thực tại, vào những giátrị đạo đức đang bị tha hóa nghiêm trọng.

Sự hoài nghi về những giá trị đạo đức của chủ thể trữ tình còn được Mai VănPhấn thể hiện qua bài thơ Bài học:

….”

Ngay từ nhỏ, đứa trẻ đã nhận thức được sự dối trá ẩn lấp đằng sau dáng vẻ đạomạo của con người Đó là bài học học kinh nghiệm được nhân vật “Tôi” rút ra khinhận thấy được sự thật về những quy chuẩn đạo đức đã không còn tồn tại Bị đối xửghẻ lạnh, thân phận nhỏ bé không được tôn trọng từ đó sinh ra tâm thế hoài nghi về

sự tương giao trong mối quan hệ giữa con người với con người

Tâm thế bất an trước cuộc đời còn được chủ thể trữ tình thể hiện qua sự hoàinghi về các giá trị chân, thiện, mỹ trong cuộc sống:

“Vợ tôi bảo muốn chữa bệnh đau đầuphải hồn nhiên như cây cỏ

Về thôn quê thấy cỏ ngút ngàntôi giang tay nhờ gió lay lắtgiống các fan hâm mộ đưa theo nhịp bài hát

Đung đưa một lúc cũng mỏi

càng thêm đau đầu trong nắng tháng sáubởi phải tưởng tượng ra mưa xuântrời âm u và có gió nhẹ.”

(Sống hồn nhiên)Không tin rằng muốn “chữa bệnh đau đầu” thì phải sống một cuộc sống tốtđẹp, “hồn nhiên như cây cỏ”, chủ thể trữ tình tìm về thôn quê để thử trải nghiệm vàsống như lời “vợ” dặn, sống hòa mình vào thiên nhiên “giang tay nhờ gió lay lắt”.Nhưng sự thật không như mong đợi, chủ thể “càng thêm đau đầu” vì trong thời tiết

oi bức “nắng tháng sáu” của mùa hạ “phải tưởng tượng ra mưa xuân” Một sự thậthiển nhiên cho thấy con người luôn suy nghĩ, đau khổ trong mọi hoàn cảnh Vì thếkhông thể sống “hồn nhiên” trong xã hội đương đại

Trong tập thơ Hôm sau, chủ thể trữ tình mang một thế giới nội tâm phong phú,trong đó cái tôi hoài nghi được Mai Văn Phấn tô đậm bằng nhiều góc nhìn khácnhau Một thế giới với sự thay đổi nhanh chóng, làm con người không còn nhận ramọi thứ, không thoát ra được những quy chuẩn của xã hội Chính vì thế, cái tôi nghingờ đời sống thực tại, cảm thấy không thể tin vào mọi thứ Cái tôi vì thế, gần nhưhoàn toàn mất đi bản lĩnh của mình, không nhận ra đâu là hư thực, ngờ vực tất cảmọi thứ hiện hữu trong cuộc sống Do sự nhạy cảm của cá nhân hay do cuộc sống

có quá nhiều thứ không chân thật khiến con người mất đi niềm tin?

2.1.2 Cô đơn trong cuộc sống

Trong bản chất, mỗi con nguời là một vũ trụ thu nhỏ, trong đó phản ánh và tồntại toàn bộ thế giới hiện thực Trong chiều sâu của chính mình, con người mới tìmthấy chiều sâu của thực tại cuộc sống, các tầng bí ẩn thầm kín nhất Và cô đơn làtrạng thái luôn tồn tại trong con người trong thế giới hậu hiện đại Đầu tiên đó là nỗi

cô đơn trong các mối quan hệ xã hội:

“Nhà thơ trú trong bóng râmTừng con chữ bị khoét mất mắt.”

(Biến tấu con quạ)Hình ảnh “Nhà thơ trú trong bóng râm” cho thấy sự yếu đuối, cô đơn và chơivơi của con người xã hội Cái chết ẩn náu đâu đó trong những bóng râm, những

khoảng tối rồi bất thần ập đến khiến chủ thể trữ tình không kiểm soát được Hiểutheo một cách khác, con quạ trong bài thơ có có ngụ ý là con vật hay nó là biến tấucủa con người Có thể quạ chính là một phiên bản con người khi ta nhìn chính tadưới nhãn quan siêu thực Nhà thơ – những người làm nghệ thuật cô đơn trongchính ngôi nhà lớn mà họ đang sống và làm việc, không những chỉ cô đơn mà còn

có khả năng gặp nguy hiểm “Từng con chữ bị khoét mất mắt”, những bức tranhhiện thực được nhà thơ đưa vào trang viết đang gặp những mối nguy, bị xâu xé vàkhoét đục dần

Bằng góc nhìn đa chiều về cuộc sống, Mai Văn Phấn đã đưa vào trang thơ củamình một xã hội hậu hiện đại thu nhỏ Ở đó con người hiện lên với những hình ảnhđáng thương, cô độc:

“Lật đống chăn nơi ông vẫn nằm

thấy mẩu giấy với nét chữ nguệch ngoạc:

“Ai tìm thấy tôi ở đâu, gọi về số

Xin cảm ơn và hậu tạ”

sau mẩu giấy vẫn văng vẳng:

quấy rồi đục nhục rồi than tan rồi huề mê rồi tỉnh thỉnh rồi buông ”

(Đúng vậy)Cái tôi cô đơn được thấy rõ nét qua nhân vật “ông” trong bài thơ Ở cái tuổisắp bước qua bên kia của cuộc đời, với trí nhớ không còn minh mẫn đến nỗi mỗi lầnbước ra khỏi nhà là phải viết một mẫu giấy ghi chú lại “Ai tìm thấy tôi ở đâu, gọi vềsố ” Trong cái cô đơn “ông” tự ý thức được mình phải làm như vậy để có thể trở

về nhà khi lạc đường Điều đó cho thấy cái tôi cô đơn trong chính gia đình củamình, không có ai cùng đi, không có ai cùng chia sẻ, cái tôi ấy sợ không ai biếtmình đi đâu và ở đâu để tìm Trí nhớ lẫn – có ý thức – trí nhớ lẫn, ông ý thức đượcviệc mình bị lẫn trí nên phải viết vào tờ giấy nhưng ông lẫn đến mức ra đường quênmang theo chúng Những câu nói văng vẳng của một cụ già “quấy rồi đục nhụcrồi than tan rồi huề mê rồi tỉnh thỉnh rồi buông ” chính là một sự lặp lại cảmột hành trình sống của chính bản thân ông lúc bấy giờ

Con người trong Hôm sau không chỉ cô đơn trong các mối quan hệ của xã hội màcòn cô đơn trong chính gia đình của mình: “Tôi bị con cháu chê cười, khinh bỉ chẳng ra

gì Bị vu khống trắng trợn, không thể thanh minh Trước khi tự tử tôi muốn khóc.Nhưng tự nhiên khóc là việc rất khó với một người già Tôi đành dỗ dành một đứa trẻ

sơ sinh vừa thức dậy trong tã lót còn cuốn chặt” Trong Kể lại giấc mơ nhà thơ kể vềmột người đàn ông đau khổ thất vọng đến mức muốn tự tử khi bị người thân ghẻ lạnh.Người đàn ông đã tự an ủi chính bản thân mình bằng cách “dỗ dành một đứa trẻ sơ sinhvừa thức dậy”, coi đó như một niềm vui con người đã tự tạo ra cho mình

Hay trong bài Giả thiết cho buổi sáng hôm sau ta bắt gặp hình ảnh một cụ giàtuy bên ngoài mang dáng vẻ ung dung nhưng bên trong lại ẩn chứa một nỗi cô đơn

Đó là sự cô đơn trong chính bản thể con người:

“Về già ông ít nóikhông buồn, không giậnsuốt đêm ngồi buông cần câu bên vũng bùn

để di dưỡng tinh thần?”

Khi về già ai cũng mang trong mình những tâm sự, những suy nghĩ về cuộcđời Và họ sẽ tìm cho mình những niềm vui để khỏa lấp đi những suy nghĩ Chủthể trữ tình trong bài thơ tìm đến thú vui thanh cao câu cá để tìm niềm vui trongcuộc sống Nhưng ngay câu thơ đầu tiên của bài đã mang cái cô đơn của cái tôitrước thời cuộc: “Về già ông ít nói/ không buồn, không giận” Nhân vật trữ tìnhthay đổi tính cách khi về già đó là ít nói, là vì không tìm được niềm vui, ngườibầu bạn để tâm sự cũng có thể không có ai để ông chia sẻ Đã là con người aicũng có những cảm xúc riêng, “không buồn, không giận” chỉ là họ không bộc lộ

ra bên ngoài, bởi vì họ đã nén tất cả cảm xúc trong trong tâm hồn Một cụ giàkiên nhẫn “suốt đêm ngồi buông cần câu bên vũng bùn”, mới nhìn qua có vẻmang một vẻ diềm tĩnh nhưng nội tại bên trong bản thân chủ thể như thế nào khó

ai biết được Ban đêm là khoảng thời gian con người là chính mình nhất, sống vàđược làm những điều mình thích

Cái tôi cô đơn trong chính bản thể của mình nên dẫn đến tuyệt vọng về thânphận trong xã hội rộng lớn:

“Tôi phải tiếp tục tưởng tượngkẻo bị kẻ khác chê là mùtôi và con gián cùng hội thảo khoa họccùng đeo khẩu trang, cùng ngắm hoa”

(Chuyện còn dài)Hình ảnh cái tôi cô đơn đến bi quan hiện lên lạ khi đi hội thảo cùng con gián.Cái tôi ấy sợ mình bị chê cười, sợ mình bị khinh khi và bị chê là mù khi không liêntưởng được những sự việc trong cuộc sống Cái tôi phải tiếp tục tưởng tượng trongtrạng thái bị ép buộc và bi quan bởi những chê bai từ người khác Đi hội thảo khoahọc nhưng “đeo khẩu trang và ngắm hoa”, bởi vì cái tôi ấy thu mình lại, không dámnêu quan điểm của mình hay chỉ là thân phận xẹp lép như con gián nên mới “đeokhẩu trang” để không ai thấy mặt Chủ thể trữ tình đặt bản thân và con gián cạnhnhau để thấy sự nhỏ bé về thân phận của mình

Rõ ràng, cái tôi cô đơn trong Hôm sau của Mai Văn Phấn mang dấu ấn hậuhiện đại rõ nét Trước hết đó là sự cô đơn trong các mối quan hệ của xã hội, tiếp đến

là cô đơn trong gia đình và cuối cùng là cô đơn trong chính bản thể mỗi người Sự

cô đơn đó luôn tồn tại trong tâm thức của con người ở xã hội đương đại Nhà thơMai Văn Phấn đã đi sâu vào khám phá từng ngóc ngách của nội tâm con người, lột

tả tận cùng nỗi cô đơn ấy bằng nhiều cách khác nhau Thơ ông vì thế thấm đẫm nỗi

cô đơn của con người Việt Nam đương đại

2.1.3 Dự cảm về tương lai

Trong tập thơ Hôm sau bên cạnh nỗi cô đơn chất ngất, Mai Văn Phấn còn thểhiện những dự cảm của mình về tương lai Đó là những dự cảm có phần bi quan vềmột thế giới khác, ở một tương lai khác của con người:

“Bên kia tấm bìa là thế giới khác Biển báo, thầy giáo cũ, biên bản giám định,chợ búa, kỷ niệm chương, thợ thông cống, hội đồng hương, tu sỹ, dầu tắm, bẫychuột, nhà tiên tri Và thời trang cũng khác (hắn nghĩ thế!) Hèn gì không chui nốt

cả tay kia (!).”

(Hắn)

Chủ thể trữ tình trong bài thơ ý thức rằng nếu không cố gắng thay đổi, tìmtòi và sáng tạo thì sẽ mãi sống trong một xã hội không phát triển “Hắn” biết nếunhư hắn bay qua tấm bìa mang thế giới cũ với những quy định và ràng buộc như

“biển báo” và “biên bản giám định”, những bài học cũ “của người thầy giáo cũ”,những đồ dùng không hiện đại như “dầu tắm” và “bẫy chuột”…thì hắn sẽ khôngcòn tự do, không đạt được những điều hắn muốn Từ đó, “hắn” sẽ mãi sống vớinhững điều đã cũ khi thế giới ngoài kia đang hướng tới những điều mới mẻ, hiệnđại và văn minh hơn

Từ ý thức về sự đổ vỡ những giá trị cuộc sống, Mai Văn Phấn lên tiếng báođộng về tương lai đầy nguy hiểm dành cho con người Ở đó, mọi người phải sốngtrong xã hội bất biến với những suy nghĩ không bình thường Họ luôn phải sốngtrong tâm thế lo lắng, sợ hãi sẽ phải mất đi những giá trị của bản thân bất cứ một lúcnào Những trạng thái đảo lộn, ảo và rạn vỡ của sự vật và con người được Mai VănPhấn tô đậm trong bài thơ Ở những đỉnh cột:

… “Tôi tồn tại bởi cánh bướm, biển quảng cáo và thiếu nữkhông quen biết

Họ nói giùm tôi cuống lưỡi vực sâu” …Những trạng thái đó còn tiếp diễn thì những bất an khác rồi sẽ đến Có một

dự cảm đau đớn về tương lai con người phải sống phụ thuộc vào “cánh bướm”,

“biển quảng cáo” và “thiếu nữ” Con người không làm chủ cuộc sống của mìnhthì họ có thể sẽ trở thành nô lệ của thế giới đồ vật và thiên nhiên, trở thành nô lệcủa những dục vọng Ở đó con người sẽ mất đi tiếng nói của mình, cơ thể sốngđược phải nhờ vào những thứ khác Con người sẽ không còn là chính mình khi bịtrấn lột, lấy đi tất cả:

“Chúng bịt miệngtrấn lột mọi thứ

và xin tôi bộ phận sinh dục

Nói rằng xinbởi nếu tôi không đồng ý

của quý kia phải liệng xuống hố phân(chúng biết cả bí quyết thần chú).”

(Ở những đỉnh cột)Những hình ảnh thơ táo bạo, đầy sự gây hấn đã được Mai Văn Phấn sáng tạonhư một lời cảnh tỉnh đối với mọi người về một nguy cơ có thật: sự thay đổi lớn vềnhân cách của con người trong xã hội đương đại

Đặc biệt trong Hôm sau, Mai Văn Phấn còn lên tiếng báo động về tương laicủa trẻ em - thế hệ tương lai của đất nước, những mầm xanh cần được chăm sóc

và yêu thương từng ngày Trong bài Dậy trẻ con nhà thơ kể về việc những đứatrẻ mắc căn bệnh của tuổi già và mang những biểu hiện của người lớn: “Đêmđêm chúng thường tụ tập, thì thào trong những khu vườn vắng, phân công đứacanh gác để đứa khác đào hầm, chôn giấu những đồ vật cũ nát, đề phòng lúc biếnđộng Chúng hay hốt hoảng lúc hoàng hôn chuyển màu, lúc sóng vỗ, lúc quảvỡ… Chúng rủ nhau ăn kiêng đề phòng cao huyết áp, mỡ máu, u xơ tuyến tiềnliệt… Ít thấy chúng gào khóc ăn vạ…” Những đứa trẻ ấy sẽ mang đến xã hộimột diện mạo mới, một sự thay đổi khác Trẻ con ở thời đại ngày nay được nhậnxét và thông minh và lanh lợi hơn so với những trước đây rất nhiều Chúng đượctiếp xúc và sống trong môi trường hiện đại, có điều kiện được ăn uống nhữngchất bổ bởi vậy việc tiếp thu nhanh mọi thứ là điều có thể Nhưng việc chúng cư

xử như người già một cách thuần thục như vậy là một biểu hiện kì lạ và đáng lolắng Biết đề phòng lúc biến động, biết hốt hoảng, biết ăn kiêng đề phòng bệnh,

và đặc biệt là không còn gào khóc ăn vạ Bởi vì chúng học được những điều đấy

từ những người già xung quanh chúng nên không còn đúng với lứa tuổi củamình, lứa tuổi thơ ngây trong sáng Đáng thương cho những trẻ nhỏ không cómột tuổi thơ đúng với độ tuổi của mình nhưng cũng đáng khen khi chúng sớmtrưởng thành Tương lai của đất nước sẽ như thế nào nếu có những trẻ em nhưvậy, là tích cực hay tiêu cực khi trẻ nhỏ sớm có những ý thức và suy nghĩ nhưmột người trưởng thành? Với hi vọng sẽ xây dựng nên một cuộc sống tốt đẹp,mang lại những điều có ích trong xã hội

2.2 Khao khát cuộc sống toàn nguyên

2.2.1 Được là chính mình

Có thể thấy, trong Hôm sau, Mai Văn Phấn luôn thể hiện một khao khát cháybỏng Trong Biến tấu con quạ, khi cận kề với cái chết, con người vẫn khao khátđược sống, được tìm ra lối thoát Sự đói khát, bất lực của con người dưới thế lựcquạ hùng mạnh, mọi thứ dường như trở nên bất lực, ngay cả thiên nhiên:

“Cả chúng ta nữa, đang cồn cào cùng dòng sông đói khát Những giọt nướcđục tìm cách lọt qua khe vải Mặt nước khổng lồ ghìm nén xao động, mong giữ lạibóng người Bật que diêm rồi, vẫn nhớ ngọn bấc còn rất xa Vung tay lên, nói tomột mình trong bóng tối.”

(Biến tấu con quạ)Một ánh nhìn sáng le lói phát ra từ que diêm như nguồn sống lúc bấy giờ, thứánh sáng đó tuy nhỏ nhoi, le lói nhưng có hơi ấm Nó truyền cho con người sứcmạnh dẫu biết “ngọn bấc còn rất xa” để có thể cháy bùng lên, nhưng cũng là mộtđộng lực để tìm đến sự sống Bằng sự khao khát “vung tay lên” một cách mạnh mẽ,cái tôi cất tiếng nói to trong không khí bao trùm tử khí và bóng tối Cả bài thơ đãbộc lộ được khao khát cháy bỏng đứng lên giải thoát bản thân tìm đến nguồn sống.Được là chính mình, thực chất đây là sự ý thức cao độ của nhà thơ về vị trí củabản thân Trong Anh tôi, ta bắt gặp một chủ thể trữ tình với một khao khát sống và ýthức về giá trị sống của bản thân mình trong người sắp phải lìa xa trần thế:

“Lúc gần đất xa trời, anh nhờ tôi giữ hộ ký ức Anh dặn đây là dữ liệu qúy.Nhưng kho ký ức tôi đã đầy ứ, cả mốc meo, thối rữa Tôi khuyên anh nên vẽ tranhhoặc viết sách Nhưng anh đâu phải nhà văn, hoạ sỹ.”

Dù thân xác không còn sống và không còn hiện hữu trên cõi đời, nhưng ngườianh vẫn mong được lưu giữ những kỉ niệm, những nỗi nhớ mang tên “ký ức” củamình ở nơi này “Anh nhờ tôi giữ hộ ký ức”, người anh không muốn mình bị quênlãng sau khi đã mất, cũng không muốn những thứ tốt đẹp anh ta đã từng trải quaphải đi theo đến cõi vĩnh hằng Anh ta muốn ký ức của mình được sống mãi quaviệc nhờ người em giữ nó Bởi vì là “dữ liệu qúy” nên anh muốn người em nuôidưỡng kí ức của mình, cũng như muốn người em có những ký ức tốt đẹp và quý báucủa tuổi thanh xuân

Khao khát một cuộc sống là chính mình còn thể hiện ở bản chất và cá tính củacon người trong Hôm sau của Mai Văn Phấn Con người dám liều mình chiến đấu,đối mặt với kẻ thù Cái tôi dám khác biệt với những thứ tồn tại trong cuộc sốngđương đại Chủ thể trữ tình trong Hôm sau mang dáng dấp của nhà thơ Mai VănPhấn ngoài đời thực, mà ở đó nhà thơ luôn không ngừng sáng tạo, luôn mạnh mẽvượt qua khỏi những quy chuẩn cũ, hướng đến những điều mới mẻ Điều này mangđến cho thơ ông một diện mạo khác (Nghe tin bạn bị mất trộm, Biến tấu con quạ,Còn cậu hãy đứng đằng kia…)

Có thể nhận thấy, bài thơ Nghe tin bạn bị mất trộm thể hiện cái tôi cá tính củachủ thể trữ tình một cách mãnh liệt: “Tôi muốn thành thám tử tư, tóm ngay kẻ vừachui vào nhà bạn.” Mai Văn Phấn là một nhà thơ luôn khắc khoải với những vấn đềtrong xã hội, nên ông luôn tập trung khai khác những vấn đề ấy trong thơ của mình

Bị trộm vào nhà là điều không lạ lẫm trong cuộc sống đương đại, cái tôi ấy dám lêntiếng, dám đối diện với tên trộm để “tóm ngay kẻ vừa chui vào nhà bạn” Chủ thểbất bình trước những thực tại, như một thám tử tư để tìm hiều sự việc “nhà bạn” mấttrộm Từ những cảm xúc ấy, hiện lên hình ảnh của một con người có cá tính mạnh

mẽ, sống vì bạn bè trong mọi lúc khó khăn, hoạn nạn

Hay trong bài thơ Biến tấu con quạ, Mai Văn Phấn đã bộc lộ một cái nhìn sắcsảo về sự thống trị của thế lực “quạ” trong thế giới con người Con người trongHôm sau nói riêng, thơ Mai Văn Phấn nói chung không hẳn là những con người yếuđuối mà trong họ luôn tiềm ẩn những sức mạnh to lớn, có khả năng chống trả quyếtliệt để bảo vệ những giá trị người ngay cả khi họ chỉ còn là những linh hồn:

“Những linh hồn thoát xác tìm cách quay về chiến đấu với loài quạ dữ Saunhững loạt đạn không gây sát thương, khói hương căng thành bảng, viết con chữđầu tiên của bài học mới.”

Tuy chỉ còn là linh hồn, nhưng cái tôi đã mạnh mẽ tìm về để chiến đấu với conquạ Trong cuộc chiến, cái tôi ý thức được kẻ thù của mình, không chịu khuất phụcngay khi đã mất mạng và còn muốn chiến đấu với kẻ ác dù chỉ còn là linh hồn.Cuộc chiến không gây sát thương bởi vì họ đã chết, kẻ thù không thể bắn trúngnhững linh hồn

Để được là mình, con người không thể sống nhạt nhòa mà phải thể hiện mình,bằng chính cá tính của mình Trong Hôm sau, cái tôi cá tính mạnh mẽ không chỉđược thể hiện qua những hành động cụ thể mà nó còn được thể hiện bằng những lời

tự căn dặn, động viên mình:

“Đêm nayRắn rết, bọ cạp tràn vào thành phốNhưng đừng sợ!

Nhà nào bây giờ cũng thiết kế kiểu lô cốtTrời tối không ai ra đường

…

Ai đang rình nấp trên cây

…Thôi được

Để tớ mai phục ở đây

và thức dậy lúc năm giờ sáng.”

(Còn cậu hãy đứng đằng kia)Sau những thông tin dự đoán về những thay đổi kì lạ sẽ xãy ra “Rắn rết, bọcạp tràn vào thành phố”, chủ thể trữ tình như đối thoại với chính bản thân mình đểchấn an nỗi sợ “Nhưng đừng sợ!” Cái tôi đưa ra hàng loạt những chứng cứ, nhữnggiả thiết để bình tĩnh “Nhà nào bây giờ cũng thiết kế kiểu lô cốt/ Trời tối không ai rađường” Một cái tôi đầy mạnh mẽ quyết liệt đấu tranh với nỗi sợ hãi của chính bảnthân và của rất nhiều người, biết làm cho mọi thứ trở nên đơn giản hơn và làm chủtình huống hơn Không những thế, khi biết rõ có kẻ lợi dụng thông tin trên để “rìnhnấp trên cây”, thực hiện ý đồ đen tối, chủ thể đã đối diện với nó không một chútngần ngại “Thôi được/ Để tớ mai phục ở đây/ và thức dậy lúc năm giờ sáng”.Những câu thơ ấy thể hiện cái tôi can đảm, mạnh mẽ dám đối diện với mọi thửthách trong xã hội đầy luôn có những nguy hiểm rình rập, đe dọa tính mạng vànhững âm mưu của kẻ xấu

Có thể khẳng định rằng, trong Hôm sau của Mai Văn Phấn, cái tôi với khaokhát được là chính mình đã cho thấy được bản lĩnh và nỗi lực không ngừng nghỉcủa con người trong bất cứ thời điểm nào đặc biệt là ở hậu hiện đại Cái tôi ấy dù côđơn, hoài nghi, bi quan đến nhường nào nhưng sẽ có những lúc phải tỉnh táo tộtcùng đứng dậy để chiến đấu với những khó khăn trong cuộc sống phức tạp.

2.2.2 Vươn tới những giá trị sống tốt đẹp

Tập thơ Hôm sau của Mai Văn Phấn mang cảm xúc chủ đạo từ những hoàinghi, bi quan về thân phận, cô đơn đến dự cảm Nhưng không vì thế mà nó chìmđắm trong sự hoài nghi và bi quan Hôm sau của Mai Văn Phấn không chỉ là nỗikhát khao được sống là mình của con người mà nó còn bộc lộ những khát vọngđược vươn tới những giá trị sống tốt đẹp Cái tôi trong Hôm sau còn khát khaohướng tới một cuộc sống toàn nguyên, trọn vẹn với những giá trị sống tốt đẹp quacách sống có trách nhiệm (Hắn, Ghi ở Vạn Lý Trường Thành,Chỉ là giấc mơ, Đếntrong ý nghĩ…)

Trong bài thơ Hắn, Mai Văn Phấn đã viết:

“Hắn liệng tấm bìa vào thùng rác, xuống tấn, đấm liên hồi vào lỗ thủng ước lệ,lao đi tốc độ chóng mặt

Một dự báo về tương lai của thể thao Với nhan đề trang trọng của tờ báo buổichiều, hắn có tên trong danh sách những nhà vô địch.”

“Hắn”, con người khát khao những giá trị sống tốt đẹp đã chọn cách vứt “tấmbìa” đó đi, chính là vứt bỏ những cái cổ hủ, cũ kĩ để hướng đến những giá trị sốngtốt đẹp, nơi hiện diện cái mới, sự hiện đại hơn ở đó có thể phát triển sự nghiệp của

“hắn”, để có một “dự báo về tương lai” tươi sáng với “danh sách những nhà vôđịch” trong đó có tên “hắn”

Hay trong bài thơ Vạn Lý Trường Thành, Mai Văn Phấn đã mượn bối cảnhthời vua Tần Thủy Hoàng cho xây Vạn Lý Trường Thành liên hệ với bối cảnhđương đại để bày tỏ quan niệm sống đầy trách nhiệm của mình Con người dù sốngtrong xã hội nào cũng phải luôn làm tròn bổn phận của một người dân Với MaiVăn Phấn, nếu ở thời xưa, người dân trong kinh thành bất kể là dân thường hay nhànho tri thức “sẽ làm trọn bổn phận” của mình nghe theo lệnh vua thì ở thời đươngđại, thơ ca được tự do hơn, cái tôi được đề cao nhưng “Bỉ chức/ thảo dân/ em…”