Vận dụng các quan điểm dạy học phân hóa trong dạy học hóa học để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh chương Tốc độ phản ứng và cân bằng hóa học (lớp 10 chuẩn)

Định hướng đổi mới PPDH đã được xác định trong Nghị Quyết Trung ương 4 khóa VII 1-1993, Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII 12- 1996 và được thể chế hóa trong Luật Giáo dục sửa đổi ban hàn

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

HÓA HỌC (LỚP 10 CHUẨN)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

CỬ NHÂN SƯ PHẠM

Đà Nẵng, Tháng 04/2018

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian học tập tại trường Đại học Đại học Sư Phạm – Đại học Đà Nẵng

em đã hoàn thành xong luận văn này

Em xin trân trọng gửi lời cảm ơn sâu sắc đến các thầy giáo, cô giáo trong khoa Hóa học – trường Đại học Sư Phạm – Đại học Đà Nẵng đã giúp đỡ em trong quá trình học tập và thực hiện luận văn

Em xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới sự tận tình hướng dẫn của cô Nguyễn Thị Lan Anh trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn

Em xin trân trọng cảm ơn các đơn vị trường THPT trên địa bàn Quảng Nam Đà Nẵng và tập thể cán bộ quản lý, giáo viên, học sinh đã giúp đỡ em rất nhiều trong quá trình nghiên cứu về đề tài này

Em xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện cho em được học tập và nghiên cứu

Tuy nhiên, do trình độ nghiên cứu, thời gian nghiên cứu có hạn nên chắc chắn nội dung luận văn sẽ còn nhiều thiếu sót Em rất mong tiếp tục nhận được những đóng góp quý báu của các thầy cô, của các bạn để đề tài này được hoàn thiện hơn và hy vọng rằng đề tài được ứng dụng vào thực tế dạy học sau này

Một lần nữa, em xin trân trọng cảm ơn!

Đà Nẵng, ngày 20 tháng 04 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thị Trinh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 6

1.1 Lịch sử nghiên cứu 6

1.1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu DHPH nước ngoài 6

1.1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu DHPH trong nước 8

1.2 Xu hướng dạy học hóa học hiện nay 9

1.2.1 Yêu cầu của giáo dục THPT Việt Nam hiện nay 9

1.2.2 Các hình thức dạy học hóa học hiện nay 9

1.2.2.1 Dạy học cả lớp 10

1.2.2.2 Dạy học theo nhóm 11

1.2.2.3 Dạy học cá nhân 12

1.2.2.4 Dạy học ngoài lớp 14

1.3 Một số khái niệm 15

1.3.1 Dạy học 15

1.3.2 Dạy học phân hóa 15

1.4 Quan điểm dạy học phân hóa 15

1.4.1 Cơ sở giáo dục học của dạy học theo quan điểm DHPH 15

1.4.2 Tư tưởng chủ đạo của dạy học theo quan điểm DHPH 16

1.4.3 Mục đích chủ yếu của dạy học phân hóa 16

1.4.4 Các hình thức dạy học phân hóa 17

1.4.4.1 Phân hóa theo mức độ nhận thức 17

1.4.4.2 Phân hóa theo năng lực người học 17

1.4.4.3 Phân hóa giờ học theo động cơ, lợi ích học tập 17

1.4.4.4 Phân hóa theo nghề nghiệp tương lai 17

1.4.4.5 Phân hóa theo hứng thú 18

1.4.5 Đặc điểm của một lớp học phân hóa 18

1.4.6 Những nguyên tắc và các bước tổ chức dạy học theo quan điểm DHPH 18

1.4.6.1 Nguyên tắc của dạy học theo quan điểm DHPH 18

1.4.6.2 Các bước tổ chức dạy học theo quan điểm DHPH 18

1.4.7 Những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình dạy học theo quan điểm DHPH 19

1.4.7.1 Yếu tố chủ quan 19

1.4.7.2 Yếu tố khách quan 21

1.4.8 Phương pháp dạy học và kỹ thuật dạy học tích cực theo QĐPH 23

1.4.8.1 Phương pháp dạy học tích cực 23

1.4.8.2 Dạy học theo dự án 25

1.4.8.3 Dạy học theo góc 26

1.4.8.4 Dạy học theo hợp đồng 29

1.4.8.5 Kỹ thuật dạy học tích cực 31

1.5 Khảo sát việc sử dụng các phương pháp dạy học ở các trường phổ thông trên địa bàn Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng 36

CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ CÔNG CỤ RÈN LUYỆN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG TỐC ĐỘ PHẢN ỨNG VÀ CÂN BẰNG HÓA HỌC Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 41

2.1 Quy trình thiết kế tình huống có vấn đề 41

2.1.1 Quy trình xây dựng tình huống có vấn đề 42

2.1.2 Quy trình phát sinh tình huống có vấn đề 43

2.2 Ví dụ minh họa việc thực hiện quy trình 45

2.2.1 Ví dụ minh họa về quy trình xây dựng tình huống có vấn đề 45

2.2.2 Ví dụ minh họa về quy trình phát sinh tình huống có vấn đề 48

2.3 Một số tình huống có vấn đề sử dụng để dạy học rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề và đánh giá năng lực giải quyết vấn đề ở trường THPT 49

2.3.1 Tốc độ phản ứng hóa học 50

2.3.2 Cân bằng hóa học 52

2.3.3 Ý nghĩa của tốc độ phản ứng – cân bằng hóa học trong đời sống và sản xuất 54

CHƯƠNG 3: VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY PHÂN HÓA TRONG CHƯƠNG TỐC ĐỘ PHẢN ỨNG VÀ CAN BẰNG HÓA HỌC LỚP 10 CHUẨN 57

3.1 Phân tích mục tiêu và cấu trúc chương tốc độ phản ứng và cân bằng hóa học –

lớp 10 chuẩn 57

3.1.1 Mục tiêu của chương tốc độ phản ứng và cân bằng hóa học – lớp 10 chuẩn 57 3.1.1.1 Kiến thức 57

3.1.1.2 Kỹ năng 57

3.1.1.3 Thái độ, tình cảm 58

3.1.1.4 Phát triển năng lực 58

3.1.2 Cấu trúc chương tốc độ phản ứng và cân bằng hóa học – lớp 10 chuẩn 58

3.1.3 Một số điểm cần lưu ký khi dạy chương tốc độ phản ứng và cân bằng hóa học – lớp 10 chuẩn 58

3.2 Nguyên tắc lựa chọn nội dung và yêu cầu tổ chức dạy học theo góc, theo hợp đồng và theo dự án 59

3.2.1 Nguyên tắc lựa chọn nội dung 59

3.2.1.1 Nguyên tắc chung 59

3.2.1.2 Nguyên tắc lựa chọn nội dung dạy học theo góc 62

3.2.1.3 Nguyên tắc lựa chọn nội dung dạy học theo hợp đồng 63

3.2.1.4 Nguyên tắc lựa chọn nội dung dạy học theo dự án 64

3.2.2 Yêu cầu tổ chức dạy học 64

3.2.2.1 Yêu cầu chung 64

3.2.2.2 Yêu cầu tổ chức dạy học theo góc 64

3.2.2.3 Yêu cầu tổ chức dạy học theo hợp đồng 65

3.2.2.4 Yêu cầu tổ chức dạy học theo dự án 66

3.3 Thiết kế một số giáo án chương tốc độ phản ứng và cân bằng hóa học – lớp 10 chuẩn theo quan điểm dạy học phân hóa 66

3.3.1 Thiết kế giáo án dạy học theo dự án với sự hỗ trợ của CNTT (Bài cân bằng hóa học) 66

3.3.2 Thiết kế giáo án dạy học theo góc kết hợp với kĩ thuật khăn trải bàn (Bài tốc độ phản ứng hóa học) 74

3.3.3 Thiết kế giáo án dạy học theo hợp đồng kết hợp với kĩ thuật sơ đồ tư duy (Bài luyện tập) 90

3.4 Tổ chức dạy học phân hóa 103

3.4.1 Tìm hiểu học sinh trong lớp 104

3.4.2 Cân bằng mục tiêu học tập, tài liệu học tập và nhu cầu học tập 104

3.4.3 Xây dựng kế hoạch bài học với các hoạt động đa dạng và hướng dẫn công bằng 104

3.4.4 Sử dụng các nhóm học tập linh hoạt và hợp tác 105

3.4.5 Tiến hành đánh giá thường xuyên 105

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 107

TÀI LIỆU THAM KHẢO 110

PHỤ LỤC 111

DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

NL GQVĐ: Năng lực giải quyết vấn đề

ĐG NL GQVĐ: Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề

Bảng 1.6 Việc tổ chức dạy học theo từng mức độ HS trong lớp học

Bảng 1.7 Các trường có HS được tham khảo ý kiến trên địa bàn Quảng Nam – Đà Nẵng

Bảng 1.8 Mức độ hứng thú, yêu thích bộ môn hóa học

Bảng 1.9 Hình thức học tập mà HS hứng thú

Bảng 1.10 Hình thức dạy học mà HS hứng thú

Bảng 1.11 Mức độ nắm kịp tiến trình dạy học của thầy, cô giáo

Bảng 1.12 Năng lực phát triển qua các phương pháp dạy học của thầy, cô giáo Bảng 2.1 Ngân hàng tình huống có vấn đề ứng với mỗi bài học

Để đạt được những thành tựu nổi bật về giáo dục, chúng ta cần đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) mà đặc biệt là phát huy tính tích cực của người học, coi việc phát triển năng lực người học là tiêu chí hàng đầu

Hiện nay một khái niệm được nhắc đến nhiều là dạy học phân hóa (DHPH) Dạy học phân hóa đòi hỏi công tác quản lý trường học phải thích ứng và tạo điều kiện phù hợp với nguyên tắc này Định hướng đổi mới PPDH đã được xác định trong Nghị Quyết Trung ương 4 khóa VII (1-1993), Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII (12- 1996) và được thể chế hóa trong Luật Giáo dục sửa đổi ban hành ngày

27/6/2005, điều 2.4: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực,

tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” [5]

Như vậy, để đáp ứng nhu cầu phát triển năng lực cho học sinh, việc tổ chức hình thức học tập đa dạng cho người học đòi hỏi đội ngũ giáo viên phải có kiến thức sâu rộng - liên môn, xuyên môn Cho đến nay, mặc dù đã có nhiều giáo viên tích cực đổi mới PPDH nhưng việc đổi mới PPDH trong nhà trường phổ thông theo định hướng phát huy tính tích cực của học sinh vẫn còn hạn chế, không làm thay đổi bản chất của quá trình dạy học thụ động Hơn nữa, với cùng một nội dung kiến thức nhưng lựa chọn phương pháp dạy học khác nhau thì kết quả cũng sẽ khác nhau Do

đó, người giáo viên cần biết cách lựa chọn phương pháp dạy học nào là phù hợp

để phát triển, HS yếu kém cũng không có cơ hội để vươn lên Để phát huy tính tích cực của người học đòi hỏi phải có sự phân hóa về trình độ, cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập Và cách giải quyết phù hợp đó là quan điểm “dạy học phân hóa” với các PPDH tích cực trong đó có PPDH theo dự án, PPDH theo hợp đồng và PPDH theo góc sẽ giúp cho học sinh phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo Nghiên cứu về dạy học phân hoá trong các nước phát triển đã bước đầu đem lại hiệu quả thiết thực góp phần cải cách giáo dục Cụ thể, quan điểm dạy học này đã được nghiên cứu và phát triển mạnh mẽ ở các nước Châu Âu mà đặc biệt là Vương Quốc Bỉ; ở Việt Nam 14 Sở GD&ĐT, 13 trường CĐSP, và 42 trường thực hành SP (Tiểu học, THCS, Dân tộc nội trú) thuộc 14 tỉnh miền núi phía Bắc đã được tiếp cận

thông qua dự án Việt - Bỉ (VVOB) “Nâng cao chất lượng đào tạo bồi dưỡng giáo

viên tiểu học, THCS các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam” Do đó, nước ta cũng

đã có một số công trình nghiên cứu và áp dụng PPDH theo dự án, PPDH theo hợp đồng và PPDH theo góc vào một số trường Tiểu học, THCS, Dân tộc nội trú

Có thể thấy rằng ba phương pháp dạy học trên không phải là phương pháp hay hình thức dạy học hoàn toàn mới, nó đã có trên trăm năm hình thành và phát triển nhưng các phương pháp này đã mang lại những hiệu quả vô cùng thiết thực và được giáo viên, học sinh tiếp cận một cách hứng thú khi mới triển khai ở Việt Nam Đây là hình thức dạy học quan trọng để thực hiện quan điểm dạy học hiện đại, là xu thế tất yếu của giáo dục nước ta trong bối cảnh hội nhập quốc tế và gia nhập WTO

Ở Việt Nam, dạy học theo quan điểm DHPH dù đã và đang được nghiên cứu và áp dụng Tuy nhiên năng lực tổ chức, quản lý cũng như các điều kiện để tổ chức quản

lý dạy học theo quan điểm DHPH trong các trường THPT còn nhiều hạn chế Các luận văn đó tập trung nghiên cứu và vận dụng các PPDH trên vào các chương bài nghiên cứu về chất cụ thể Trong khi đó mảng bài về các lý thuyết chủ đạo là nội

2 Mục đích nghiên cứu

Vận dụng quan điểm dạy học phân hóa với phương pháp dạy học theo dự án, phương pháp dạy học theo hợp đồng và phương pháp dạy học theo góc trong dạy học hóa học ở trường THPT nhằm phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học

sinh, giúp học sinh phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

3.2 Áp dụng phương pháp dạy phân hóa trong chương tốc độ phản ứng và cân bằng hóa học – lớp 10 chuẩn

3.3 Thực nghiệm sư phạm

4 Giả thuyết khoa học

Trong thực tế, dạy học phân hóa đã xuất hiện từ lâu nhưng chưa được thực hiện theo đúng nghĩa của nó do một số nguyên nhân khách quan và chủ quan Nếu vận dụng PPDH theo dự án, PPDH theo hợp đồng, PPDH theo góc theo quan điểm dạy học phân hóa một cách có tổ chức vào chương tốc độ phản ứng và cân bằng hóa học – lớp 10 chuẩn, sẽ giúp học sinh phát triển năng lực, tích cực, chủ động hơn trong học tập cũng như chất lượng dạy học sẽ được nâng cao một cách đích thực theo tinh thần phân hóa

5 Đối tượng, phạm vi, thời gian nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu:

Quan điểm dạy học phân hóa với PPDH theo dự án, PPDH theo hợp đồng, PPDH theo góc và quá trình tiếp thu của học sinh

5.2 Phạm vi nghiên cứu:

4

Vận dụng PPDH theo dự án, PPDH theo hợp đồng, PPDH theo góc theo quan điểm dạy học phân hóa vàochương tốc độ phản ứng và cân bằng hóa học – lớp 10 chuẩn

ở một số trường THPT thuộc tỉnh Quảng Nam, thành phố Đà Nẵng

5.3 Thời gian nghiên cứu:

Bắt đầu từ tháng 09/ 2017 đến 04/2018

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Thu thập, đọc tài liệu về các vấn đề có liên quan đến đề tài: dạy học phân hóa, quản lý dạy học, tính tích cực hóa hoạt động nhận thức…

- Phối hợp các phương pháp phân tích, khái quát, so sánh, chọn lọc và tổng hợp kiến thức để xác định cơ sở lý luận và quan điểm về vấn đề nghiên cứu

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Tìm hiểu, quan sát quá trình dạy học hóa học chương tốc độ phản ứng và cân bằng hóa học – lớp 10 chuẩn

- Điều tra bằng phiếu câu hỏi Trao đổi, lấy ý kiến với giáo viên ở trường THPT trong thời gian thực nghiệm sư phạm

6.3 Phương pháp thống kê xử lý số liệu

- Xử lý số liệu điều tra bằng phương pháp toán học thống kê, tìm ra một số giá trị và đại lượng thống kê tiêu biểu cần thiết cho việc khảo sát và lý giải kết quả nghiên cứu

7 Cái mới của đề tài

- Trên cơ sở kế thừa các thành tựu lý luận, luận án đã cụ thể hóa, làm rõ hơn quan

điểm về dạy học phân hóa trong dạy học hóa học ở trường THPT

- Vận dụng PPDH theo dự án, PPDH theo hợp đồng, PPDH theo góc dựa trên quan điểm dạy học phân hóa thiết kế một số giáo án ởchương tốc độ phản ứng và cân bằng hóa học – lớp 10 chuẩn

8 Kết quả cần đạt

- Phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh, giúp học sinh phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập, hình thành khả năng tự học và học suốt đời

5

- Khơi dậy, phát huy được lòng yêu nghề, trách nhiệm với nghề nghiệp của người

giáo viên để gặt hái được những sản phẩm tốt

9 Cấu trúc bài khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dụng chính của bài khóa luận được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2: Thiết kế công cụ rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học chương Tốc độ phản ứng và cân bằng hóa học ở trường PT

Chương 3: Vận dụng phương pháp dạy phân hóa trong chương tốc độ phản ứng và cân bằng hóa học – lớp 10 chuẩn

6

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu DHPH nước ngoài

Hiện nay các nước phát triển và các nước đang phát triển hàng đầu thế giới đều thực hiện dạy học phân hóa ở bậc trung học, kể cả ở bậc tiểu học Riêng đối với cấp trung học phổ thông mức độ phân hóa sâu rộng chủ yếu bằng cách phân nhiều ban hoặc học kết hợp với giáo trình tự chọn hoặc bắt buộc

J.A.Cômenxki – Nhà giáo dục vĩ đại, nhà sư phạm người Sec (Tiệp Khắc) đã đưa ra những tư tưởng giáo dục đạt tới đỉnh cao nhất của những tư tưởng giáo dục từ thời

cổ đại cho đến thế kỷ XVII, mở đường một nền dân chủ, khoa học phát triển.Ông quan tâm đến phương pháp dạy học, các nguyên tắc dạy học và hình thức tổ chức dạy học

- Về phương pháp dạy học: Theo ông, quá trình dạy học là để truyền thụ và tiếp nhận tri thức là phải dựa vào sự vật, hiện tượng do HS tự quan sát, tự suy nghĩ mà hiểu biết, không nên dùng quyền uy để bắt buộc người ta chấp nhận một điều gì đó

- Về các nguyên tắc dạy học: J.A.Cômenxki đã đưa ra một số nguyên tắc dạy học rất có giá trị là: Nguyên tắc trực quan; Nguyên tắc phát huy tính tích cực, tự giác của HS; Nguyên tắc hệ thống liên tục; Nguyên tắc củng cố kiến thức; Nguyên tắc giảng dạy theo khả năng tiếp thu của HS

- Về hình thức tổ chức dạy học: J.A.Cômenxki là người đầu tiên đưa ra kiến nghị đổi mới một cách sâu sắc quá trình dạy học nói chung và hình thức tổ chức dạy học nói riêng Hình thức tổ chức dạy học trên lớp do ông đề ra là một sáng kiến vĩ đại,

có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc

J.A.Cômenxki đã tổng hợp và khái quát toàn bộ những kinh nghiệm thực tế và lí luận giáo dục thời kì văn nghệ Phục hưng thành hệ thống lí luận sư phạm, đặt nền móng cho việc xây dựng nền giáo dục tiên tiến, hiện đại của chủ nghĩa tư bản sau này [12]

Đối với giáo dục ở nước Pháp:

Hệ thống giáo dục của nước Pháp đặc trưng cho mô hình giáo dục Châu Âu Ở các cấp trung học mức độ phân hóa được thể hiện qua sự phân ban hẹp phần lớn là các

7

ban kĩ thuật – công nghệ bao gồm nhiều môn văn hóa phổ thông và kĩ thuật nghề nghiệp với nội dung được thiết kế cho phù hợp với mục tiêu đào tạo của từng cấp theo hướng tích hợp ở cấp I và phân hóa sâu ở cấp II và cấp III theo từng phân ban

Từ cuối cấp THCS (lớp 9) việc phân hóa được thực hiện bằng hình thức phân ban

và dạy học tự chọn Lớp 9 có hai ban là ban phổ thông (còn gọi là ban ngôn ngữ) và ban công nghệ Ở mỗi ban đều có các môn học bắt buộc, các môn học tự chọn Các

HS học xong ban ngôn ngữ của trường THCS được hướng tiếp tục học lên trường THPT, còn các HS học xong ban công nghệ của trường THCS được hướng tiếp tục lên các trường trung học công nghệ và trung học Ở lớp 10 THPT phân hóa theo hình thức dạy học tự chọn, lớp 11 và 12 được thực hiện bằng hình thức phân ban kết hợp với tự chọn Có ba ban là: ban văn học- nghệ thuật còn gọi là ban ngôn ngữ hiện đại; ban kinh tế và khoa học xã hội; ban khoa học

Đối với giáo dục ở nước Mỹ:

Ở nước Mỹ bậc trung học là một bậc có nhiều loại hình trường đa dạng với 3 nhóm chính Nhóm các trường trung học bậc thấp (Junior High Schools) và tiếp nối là trường trung học bậc cao (Senior High School) Nhóm thứ hai là nhóm các trường trung học (Middle School) tiếp nhận học sinh hết lớp 4 và học tiếp 4 năm để vào trường trung học bậc cao (High School) với thời gian 4 năm Nhóm thứ ba là loại hình trường kết hợp (Combined Junior- Senior High Schools) với thời gian đào tạo

6 năm Như vậy, tuy có nhiều mô hình cấu trúc khác nhau bậc trung học phổ thông, nhưng nhìn chung loại hình giáo dục phổ thông bao gồm 12 năm và kết thúc ở độ tuổi 17 Ở bậc trung học không hình thành riêng hệ thống các trường phổ thông, kĩ thuật và nghề nghiệp như ở nhiều nước khác mà các hướng đào tạo này chủ yếu được thể hiện ở cấu trúc chương trình đào tạo theo các môn bắt buộc và tự chọn

Đối với giáo dục ở Nhật Bản:

Riêng đối với nền giáo dục ở Nhật Bản có những điểm khác biệt so với các nước khác Việc giảng dạy ở cấp THPT theo hệ thống tín chỉ Mỗi môn học gồm một số tín chỉ Mỗi tín chỉ gồm 5 tiết học (mỗi tiết có 50 phút) Các môn học có hai loại: bắt buộc và tự chọn Để tốt nghiệp cấp THPT, học sinh phải đạt được tổng số tín chỉ

8

của các môn học bắt buộc Chẳng hạn như quy định tổng số tín chỉ phải đạt được là

80 trong đó 38 tín chỉ của các môn bắt buộc

Như vậy qua các dẫn chứng trên chúng ta thấy dù là các nước phát triển hay đang phát triển thì họ đã và đang áp dụng mô hình dạy học phân hóa ở cấp THPT hay cấp tiểu học qua hình thức phân ban với các mức độ sâu, rộng khác nhau Tạo điều kiện cho học sinh có thể lựa chọn những môn học phù hợp với sở thích, năng lực cá nhân Nhưng dù thực hiện dạy học phân hóa bằng cách nào thì các nước đều quy định những môn học bắt buộc để đảm bảo mặt bằng chung của học vấn phổ thông Tất cả những điều này đòi hỏi nền giáo dục phải ngày càng phát triển vì nắm giữ chức năng rất quan trọng là đào tạo nhân lực, phải đa dạng và có thể chuyển đổi linh hoạt, mềm dẻo sao cho đáp ứng được tối đa nhu cầu của xã hội và sản xuất, cũng như đáp ứng được tối đa năng lực, hứng thú, sở thích, nguyện vọng và nhiều điều kiện cá nhân khác của mỗi học sinh Mô hình thích hợp đối với một nền giáo dục như vậy là mô hình phân hóa, càng ở lớp trên thì mức độ phân hóa phải càng rõ rệt

để phát huy được năng lực, tính tích cực, chủ động của học sinh

1.1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu DHPH trong nước

Nền giáo dục ở Việt Nam đang có chiều hướng thay đổi, ngày càng phát triển và đổi mới Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X đã khẳng định: “ Đổi mới tư duy giáo dục một cách nhất quán, từ mục tiêu, chương trình, nội dung, phương pháp đến cơ cấu và hệ thống tổ chức, cơ chế quản lý để tạo được chuyển biến cơ bản và toàn diện nền giáo dục nước nhà, tiếp cận với trình độ giáo dục của khu vực và trên thế giới, khắc phục cách đổi mới chắp vá, thiếu tầm nhìn tổng thể, thiếu kế hoạch đồng bộ Phấn đấu xây dựng nền giáo dục hiện đại, của dân, do dân, vì dân, đảm bảo công bằng về cơ hội học tập cho mọi người, tạo điều kiện để toàn xã hội học tập

và học tập suốt đời, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”

Một trong các phương thức đổi mới hiện nay đó là phương pháp dạy học phân hóa Vấn đề dạy học phân hóa ở bậc phổ thông mà Việt Nam đang mong muốn thực hiện hiện nay đó là triển khai DHPH một cách đồng bộ và có hệ thống thay vì dựa vào những lựa chọn linh động của giáo viên về nội dung và phương pháp dạy học Có

9

nghĩa là phải có một khung chỉ dẫn để giúp GV và HS biết được họ cần phải làm gì

và được phép làm gì để thực hiện DHPH một cách có hệ thống

Vì vậy, thực hiện nghiên cứu đề tài vận dụng dạy học phân hóa ở trường phổ thông

là rất cần thiết để nâng cao chất dạy học góp phần nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực cho xã hội trong giai đoạn mới

1.2.1 Yêu cầu của giáo dục THPT Việt Nam hiện nay

Thực hiện đổi mới phương pháp dạy học với chương trình mới chuyển sang cách tiếp cận năng lực, nhằm phát triển phẩm chất và năng lực người học Đó là là cách tiếp cận nêu rõ học sinh sẽ làm được gì và làm như thế nào vào cuối mỗi giai đoạn học tập trong nhà trường, đòi hỏi HS nắm vững những kiến thức, kĩ năng cơ bản nhưng còn chú trọng yêu cầu vận dụng kiến thức, kĩ năng vào thực hành, giải quyết các tình huống trong học tập và cuộc sống; tính chất và kết quả hoạt động cũng phụ thuộc rất nhiều vào hứng thú, niềm tin, đạo đức… của người học nên cũng rất chú trọng đến mục tiêu phát triển các phẩm chất của học sinh Người GV là người đề xướng, thiết kế nội dung và phương pháp dạy học nhằm đáp ứng nhu cầu, hứng thú, hoàn cảnh,… của người học Khi lên lớp cần tôn trọng sự khác biệt của HS, tiến hành dạy học phù hợp theo năng lực của HS giúp các em biết cách học và tự rèn luyện,… trên sơ sở giúp HS phát triển toàn diện, đồng thời phát triển các phẩm chất

và năng lực riêng của từng em [11]

1.2.2 Các hình thức dạy học hóa học hiện nay

Cùng với sự phát triển đổi mới đất nước thì việc đổi mới trong giáo dục là yếu tố vô cùng quan trọng, mang tính quyết định đến sự phát triển của xã hội Trong quá trình đổi mới giáo dục thì sự đổi mới về phương pháp dạy và phương pháp học là yếu tố căn bản Cùng với yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho sự phát triển đất nước, chúng ta đang tiến hành đổi mới phương pháp dạy học chú trọng đến việc phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, coi học sinh là chủ thể của quá trình dạy học Đây là nguyên tắc nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả của quá trình dạy học Nguyên tắc này đã được nghiên cứu và phát triển mạnh mẽ trên thế giới và được xác định là một trong những phương hướng cải cách giáo dục phổ thông Việt Nam

10

Cho đến nay đã có một số hình thức tổ chức dạy học nhằm tìm tòi tri thức và rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo và các hình thức có tính chất ngoại khóa… Dưới đây là một số hình thức tổ chức dạy học hiện nay

- Tạo điều kiện thuận lợi để GV truyền thụ thông tin một cách hệ thống, logic

- GV làm việc nhiều, HS ít làm việc và nhận thức thụ động

- HS phải quan sát, tiếp thu phần lớn kiến thức gián tiếp qua tranh, ảnh và ngôn ngữ, ít có điều kiện thực hành, vận dụng kiến thức

- HS cả lớp ít có điều kiện làm việc với các phương tiện học tập cá nhân để suy nghĩ, phát huy tính tích cực của bản thân trong học tập

Những điểm cần lưu ý:

- Không sử dụng hình thức tổ chức dạy học này trong toàn bộ tiết học, chỉ nên sử dụng ở đầu, cuối tiết học hoặc trong các trường họp kiểm tra, đặt vấn đề vào bài mới, hướng dẫn học ở nhà, bổ sung và mở rộng kiến thức, giải thích hoặc minh họa, tổng kết bài học

Dạy học theo nhóm là hình thức tổ chức dạy học hợp tác, qua đó HS được tổ chức

để chia sẻ những hiểu biết của mình và đối chiếu sự hiểu biết của mình với bạn học Hình thức này khai thác trí tuệ của tập thể HS, đồng thời HS được rèn luyện thông

qua hoạt động tập thể

Dạy học theo nhóm là hình thức dạy học mới – một trong những hình thức thực hiện tốt nhất việc dạy học phát huy tính tích cực và tương tác của HS Với hình thức này, HS được lôi cuốn vào các hoạt động học tập, tiếp thu kiến thức bằng chính khả năng của mình với sự tổ chức, hướng dẫn của GV

Ưu điểm:

- HS dễ học hởi lẫn nhau, từng em có thể bộc lộ ý kiến của mình và nghe ý kiến của người khác để cùng hoàn thành nhiệm vụ và hạn chế sự tiếp nhận thụ động từ GV, trên cơ sở đó, hiệu quả dạy học sẽ cao hơn

- Dạy học theo nhóm tạo điều kiện cho HS cách lắng nghe và lựa chọn thông tin từ bạn để có thể bổ sung vốn kiến thức, làm phong phú thêm sự hiểu biết của mình (thu thập thông tin)

- Hình thức này là dịp để HS phát huy vai trò trách nhiệm trong học tập, điều đó làm phát triển kỹ năng giao tiếp và tính cách của trẻ, gồm cả việc hợp tác, phối hợp với các bạn khác

12

- Khi HS làm việc theo nhóm, GV có điều kiện tập trung để quan sát, theo dõi hoạt động của từng học sinh, giúp các em giải quyết các khó khăn trong quá trình học tập khiến hiệu quả dạy, học được nâng cao

Hiện nay, hình thức dạy học theo nhóm đang trở thành hình thức tổ chức dạy học phổ biến trong nhà trường

- Khi dạy học theo nhóm, nên suy trì nhóm nhỏ từ 3-5 HS Khi học tập theo nhóm

HS tiếp nhận được nhiều ý kiến của bạn nhưng cũng có điều kiện để mội HS được thể hiện sự hiểu biết của bản thân mình

- Nên sử dụng hình thức dạy học theo nhóm trong các hoạt động học tập, lao động

và vui chơi

- GV cần linh hoạt trong việc chia nhóm theo từng tháng (có thể theo số lượng, theo trình độ nhận thức, theo vị trí) sao cho vừa thuận tiện trong việc theo dõi tổ chức học tập theo nhóm, vừa giúp HS ở các trình độ học tập khác nhau có thể trao đổi với nhau Luôn thay đổi cách chia nhóm khiến các hoạt động hấp dẫn hơn, tránh sự dụng cách chia nhóm cố định

1.2.2.3 Dạy học cá nhân

Dạy học cá nhân là hình thức GV dạy trực tiếp cho một cá nhân hoặc GV có thể sử dụng các tài liệu, phương tiện dạy học (phiếu học tập, sách bài tập, câu hỏi trắc nghiệm trên máy tính), giao việc cụ thể cho từng HS GV cũng có thể yêu cầu từng

em tự làm một số thí nghiệm, sưu tầm tranh ảnh, làm đồ dùng dạy học, điều tra…

Sau đó, từng HS hoàn thành nhiệm vụ học tập được giao

13

Hình thức dạy học cá nhân cần được sử dụng vì có nhiều kiến thức HS đã tri giác được ở môi trường sống xung quanh Tuy nhiên, các em chưa nhận thức đầy đủ và thường có những thắc mắc khác nhau về kiến thức này

- Dạy học cá nhân tạo sự bình đẳng để mỗi học sinh có thể phát triển theo năng lực

và sở trường của mình Đồng thời tạo mối quan hệ thân mật của GV với từng em

HS trên cơ sở tôn trọng nhân cách của các em trong học tập

- Thông qua giao việc cụ thể cho từng HS, buộc HS phải tích cực hoạt động, tự mình phát hiện ra kiến thức Tâm lí học hiện đại đã chỉ ra rằng, chỉ có hoạt động tích cực của cá nhân mới là cơ sở của sự hoàn thành toàn bộ nhân cách của HS, vì vậy cần coi trọng việc cá thể hóa học tập

- Hình thức học tập này cũng phù hợp với chương trình học tập dành cho các lớp ghép

- Khi dạy học cá nhân, GV nên nói vừa đủ để hai người nghe, không làm ảnh hưởng tới các HS khác và cần khuyến khích người học trình bày ý kiến của mình

14

- Thời gian hướng dẫn cho một cá nhân không nên kéo dài (chỉ từ 3 đến 5 phút) để

có điều kiện dạy học cho số đông cả lớp

1.2.2.4 Dạy học ngoài lớp

Dạy học ngoài lớp là hình thức tổ chức dạy học sinh động, tạo hứng thú học tập cho

HS Thông qua việc quan sát thiên nhiên, học sinh thêm yêu quý, có ý thức bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ môi trường sống Các bài học ngoài thiên nhiên giúp cho HS quan sát trực tiếp các đối tượng học tập mà không có loại đồ dùng dạy học, hoặc lời miêu tả nào của GV có thể sánh được về mặt trực quan, từ đó hình thành cho các

em biểu tượng cụ thể, sinh động về thế giới TN – XH xung quanh

- HS điều kiện gần gũi, hiểu biết thêm về thiên nhiên, từ đó có ý thức bảo vệ thiên nhiên và môi trường sống xung quanh

- Những hoạt động ngoài lớp còn là cơ hội để các em bộc lộ cá tính, năng khiếu, sở trường đồng thời có tác dụng hình thành thói quen hợp tác, tương trợ, học hỏi lẫn nhau

Nhược điểm:

- GV khó có thể quản lí tốt HS

- Môi trường có thể tác động đến kết quả học tập và sức khỏe của GV và HS

- GV và HS mất nhiều thời gian để di chuyển và ổn định tổ chức lớp, ảnh hưởng đến kết quả của tiết học

Những điểm cần lưu ý:

- GV cần dự kiến những yếu tố thời tiết tại thời điểm diễn ra tiết học (mưa, nắng…)

để chủ động trong kế hoạch dạy học

- Môi trường học tập phải đảm bảo không ảnh hưởng đến sức khỏe của HS (không nóng, gió lạnh…) và nề nếp học tập chung của trường [4]

1.3.1 Dạy học

Dạy học là toàn bộ các thao tác có mục đích nhằm chuyển các giá trị tinh thần, các hiểu biết, các giá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được hoặc cộng đồng đã đạt được vào bên trong một con người Là con đường cơ bản để thực hiện mục đích giáo dục

xã hội

1.3.2 Dạy học phân hóa

Dạy học phân hóa là định hướng dạy học đảm bảo sự phù hợp với các đối tượng học sinh khác nhau (về hoàn cảnh, đặc điểm tâm – sinh lý, khả năng, nhu cầu và hứng thú, sở thích cá nhân), nhằm phát triển tối đa điều kiện và tiềm năng của mỗi học sinh

1.4 Quan điểm dạy học phân hóa

1.4.1 Cơ sở giáo dục học của dạy học theo quan điểm DHPH

Mục tiêu mà sự nghiệp giáo dục và đào tạo hướng tới là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài trên nền xây dựng nhân cách Cứu cánh của giáo dục

là giúp mỗi cá nhân phát triển và trên cơ sở đó tạo ra động lực thúc đẩy xã hội phát triển Theo đó, cá nhân chỉ có thể có sự phát triển tối đa khi nhà giáo dục và hệ thống giáo dục đáp ứng những khả năng, những nhu cầu, nguyện vọng bằng một chương trình nội dung và cách thức phù hợp Tương tự như thế, xã hội sẽ có điều

16

kiện phát triển tốt hơn nếu nguồn nhân lực được đào tạo theo định hướng phân hoá, phù hợp với cơ cấu lao động xã hội và định hướng phát triển của từng loại ngành nghề khác nhau, từ đó đáp ứng những yêu cầu phát triển của thời kỳ mới công

nghiệp hóa – hiện đại hóa và hội nhập quốc tế

Việc học đích thực chỉ có thể tiến hành với những người học cụ thể, tức là với những nhân tố phân hoá cá nhân Giai đoạn THPT chính là giai đoạn HS bộc lộ rõ rệt sự khác biệt đó Và dạy học phân hóa là dạy học quan tâm đến sự khác biệt của

HS, yêu mến HS, tin tưởng HS trong quá trình lên lớp của mỗi GV

1.4.2 Tư tưởng chủ đạo của dạy học theo quan điểm DHPH

Dạy học theo quan điểm dạy học phân hóa là con đường ngắn nhất để đạt được mục đích của dạy học đồng loạt Dạy học phân hóa là quá trình dạy học nhằm đảm bảo cho mỗi người học phát triển tối đa các năng lực, sở trường, phù hợp với các yếu tố

cá nhân, đồng thời cũng đảm bảo các điều kiện để người học có thể học điều gì, theo mức độ nào, theo phương pháp và hình thức nào, nhịp độ học tập, theo nhu cầu

sở thích cá nhân của từng người

Tư tưởng về dạy học theo quan điểm DHPH được thể hiện trong các nguyên tắc giáo dục và nguyên tắc dạy học được nhiều tác giả đưa ra:

- Đảm bảo sự thống nhất giữa tính vừa sức riêng trong dạy học

- Đảm bảo tính vừa sức và tính cá biệt trong quá trình giáo dục

- Đảm bảo tính vừa sức, phù hợp với đặc điểm lứa tuổi

- Đảm bảo tính thống nhất giữa đồng loạt và phân hóa

Như vậy, theo chúng tôi tiến hành dạy học theo quan điểm dạy học phân hoá cần dựa trên những tư tưởng chỉ đạo dưới đây :

- Lấy trình độ phát triển chung của HS trong lớp làm nền tảng

- Tìm cách đưa HS diện yếu kém lên trình độ chung

- Tìm cách đưa HS diện khá, giỏi đạt những yêu cầu nâng cao trên cơ sở đạt được những yêu cầu cơ bản

17

1.4.3 Mục đích chủ yếu của dạy học phân hóa

Nhằm tạo ra những kết quả học tập tốt nhất và sự phát triển tốt nhất cho mỗi HS, đảm bảo công bằng trong giáo dục, tức là quyền bình đẳng về cơ hội học tập cho

HS, phát huy tối đa sự trưởng thành của HS bằng cách đáp ứng nhu cầu của chúng

và giúp chúng tiến bộ, phát hiện và bù đắp lỗ hổng kiến thức, tạo động lực thúc đẩy học tập

1.4.4 Các hình thức dạy học phân hóa

1.4.4.1 Phân hóa theo mức độ nhận thức

Lấy sự phân biệt nhịp độ làm căn cứ phân hóa Nhịp độ được tính bằng lượng thời gian chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác, từ đơn vị kiến thức này sang đơn vị kiến thức khác, từ nhiệm vụ này sang nhiệm vụ khác Mỗi lớp học có nhiều nhịp độ nhận thức khác nhau, GV cần phải linh hoạt trong quá trình dạy học để tất

cả HS trong lớp đều nắm được kiến thức cần có

1.4.4.2 Phân hóa theo năng lực người học

Căn cứ vào năng lực thực chất của mỗi HS (có thể thông qua kết quả học tập) để tập hợp các HS có cùng năng lực về một số môn Dựa trên trình độ giỏi, khá, trung bình, yếu, kém mà GV giao cho HS những nhiệm vụ tương ứng

1.4.4.3 Phân hóa giờ học theo động cơ, lợi ích học tập

Đối với những nhóm HS có nhu cầu tìm tòi, nghiên cứu, GV cần xác định nhiệm vụ học tập cao hơn và đưa thêm nhiều nội dung học tập cho HS nhóm này tự học Đối với nhóm HS có nhu cầu học tập không cao thì GV phải chú ý đến nhiệm vụ, nội dung cơ bản và bổ sung, liên hệ những vấn đề thực tiễn giúp HS tăng sự hứng thú, động cơ học tập

1.4.4.4 Phân hóa theo nghề nghiệp tương lai

Ở bậc THPT các em đã có hứng thú riêng về một môn học hay sở thích về một hoạt động nào đó Phân hoá dạy học trong trường hợp này là tổ chức lớp chuyên (lớp nâng cao), tất cả HS đều phải học một số môn bắt buộc, đó là các môn công cụ cần thiết cho tất cả mọi người, ở tất cả các lĩnh vực hoạt động, còn lại sẽ được tự chọn

18

các môn học và chuyên đề học tập phù hợp với khả năng, sở trường, đáp ứng nhu cầu và định hướng nghề nghiệp của mỗi HS

1.4.4.5 Phân hóa theo hứng thú

Căn cứ vào đặc điểm hứng thú học tập của từng HS với môn học để GV tổ chức cho

HS tìm hiểu, khám phá nhận thức

1.4.5 Đặc điểm của một lớp học phân hóa

- GV và HS chấp nhận và tôn trọng sự giống nhau và khác nhau của mỗi người

- Tất cả HS được tham gia vào những công việc được tôn trọng, công việc đòi hỏi thách thức, có ý nghĩa thú vị và lôi cuốn

- Nội dung bài học có mục đích rõ ràng, dạy các khái niệm và nguyên tắc cơ bản và

GV cung cấp quyền học tập khác nhau

- GV sử dụng nhiều phương pháp, kỹ thuật dạy học nhằm đáp ứng nhu cầu HS ở tất

cả các cấp độ

- HS được đánh giá theo nhiều cách khác nhau, và mỗi sự tiến bộ của HS đều được

đo đạc, so sánh với mức khởi đầu trước đó [2]

1.4.6 Những nguyên tắc và các bước tổ chức dạy học theo quan điểm DHPH 1.4.6.1 Nguyên tắc của dạy học theo quan điểm DHPH

- GV thừa nhận mỗi HS là một cá thể khác nhau

- Chất lượng hơn số lượng GV phải là người đánh giá thực chất năng lực của HS

mà không chạy theo thành tích, số lượng

- Thay đổi các cách tiếp cận đa phương diện nhiều mặt đối với nội dung, quá trình

và sản phẩm

- Tập trung vào người học Học tập là sự phù hợp và hứng thú

- Hợp nhất dạy học toàn lớp, nhóm và cá nhân, tạo ra mẫu hình nhịp độ giữa kinh nghiệm học tập cả lớp, nhóm và học tập cá nhân

- Lớp học là một chuyến phiêu lưu, HS là người đi tìm những tri thức cơ bản với mục đích đơn giản và GV là một người bạn đồng hành

1.4.6.2 Các bước tổ chức dạy học theo quan điểm DHPH

Bước 1: Phân loại đối tượng học sinh theo trình độ nhận thức

19

GV phải phân loại đối tượng HS chính xác Điều tra, khảo sát đối tượng HS trước khi giảng dạy về nhu cầu, nguyện vọng, năng lực, điều kiện học tập,…

Bước 2: Xây dựng và thực hiện kế hoạch dạy học phân hóa

Căn cứ vào những thông tin đã thu thập được ở bước đầu, lập kế hoạch dạy học, xây dựng mục tiêu bài học cho từng đối tượng lựa chọn các nội dung dạy học và tiến hành quy trình dạy học theo hướng phân hóa

Đồng thời, GV có thể cùng với HS thiết kế các các bài tập, nhiệm vụ học tập để thông qua đó, tạo cơ hội cho HS thể hiện những gì mình đã chiếm lĩnh và có thể làm chủ được

Bước 3: Kiểm tra, đánh giá và tổng kết

GV tiến hành kiểm tra, đánh giá sự tiến bộ của HS trong suốt quá trình giảng dạy, tạo nhiều cơ hội để HS thể hiện mình Giáo viên sẽ xác định được ai đang ở mức độ nào, ai cần sự trợ giúp, làm thế nào để phát huy tối đa tiềm năng học tập của mỗi cá nhân HS, có những điều chỉnh, bổ sung kịp thời nhằm nâng cao chất lượng dạy và học, giúp HS trở thành một người tự tin vào chính mình

1.4.7 Những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình dạy học theo quan điểm DHPH 1.4.7.1 Yếu tố chủ quan

Năng lực cần thiết của GV

- Năng lực đánh giá, phân loại học sinh

GV có thể căn cứ vào một trong các yêu tố sau: trình độ nhận thức, nhịp độ nhận thức, hứng thú học tập, phong các học học từ đó GV xây dựng mục tiêu dạy học và lựa chọn hình thức tổ chức, phương pháp dạy phù hợp

- Năng lực thiết kế công cụ dạy học

Đòi hỏi GV phải có kiến thức chuyên môn vững, hiểu sâu đối tượng học sinh Đồng thời, GV cần dành nhiều thời gian, công sức đầu tư trong việc lựa chọn và thiết kế công cụ dạy học

- Năng lực sáng tạo

Sáng tạo trong cách dạy, sáng tạo trong lựa chọn phương pháp, tổ chức hoạt động, sáng tạo trong cách đánh giá,… là một trong những năng lực quan trọng của người

GV

20

- Năng lực quản lí lớp học và tạo lập môi trường dạy học phân hóa:

GV cần cân nhắc, phân phối thời gian lịnh hoạt cho từng hoạt động phù hợp với đối tượng HS Một trong những cách thức hiệu quả để phân phối thời gian hợp lí là sử dụng hoạt động ‘mỏ neo” hoạt động này cho phép mọi HS được chủ động chuyển sang hoạt động khác khi đã hoàn tất nhiệm vụ được giao

Tính toán kĩ cách thức giao bài tập, nhiệm vụ cho học sinh Đưa ra các nhiệm vụ học tập thông qua các thẻ hoặc phiếu học tập dành cho từng cá nhân hoặc nhóm học sinh Hoặc có thể đưa ra một nhiệm vụ cho vài học sinh có trách nhiệm và những học sinh này sẽ thông báo, trao đổi lại về nhiệm vụ đó với các bạn của nhóm mình Nhằm nâng cao ý thức trách nhiệm của mỗi học sinh

- Năng lực đánh giá kết quả học tập của học sinh theo hướng phân hóa

Để đảm bảo công bằng trong đánh giá dạy học phân hóa đòi hỏi giáo viên phải có năng lực đánh thường xuyên, liên tục theo từng giai đoạn nhỏ

- Năng lực điều chỉnh và hoàn thiện hoạt động dạy học phân hóa

Đây được xem như bước cuối cùng của hoạt động dạy học phân hóa, đồng thời cũng

là bước chuẩn bị cho chiến lược dạy học phân hóa tiếp theo

Khi có được kết quả từ kiểm tra, đánh giá giáo viên phải phân tích những nguyên nhân của thành quả và thất bại trong kết quả dạy học phân hóa Phải nghiên cứu lại các khâu của hoạt động dạy học phân hóa và điều chỉnh, hoàn thiện dần ý tưởng dạy học phân hóa của bản thân

Như vậy, dạy học phân hóa đòi hỏi GV phải có tâm và phải phát hiện được năng khiếu của mọi HS Cần có sự tổ chức hợp lý để đạt được mục đích phân hóa đối tượng HS mà không làm HS yếu kém phải tự ti, mặc cảm hay HS khá giỏi trở nên

tự cao, tự đại Để tổ chức dạy học phân hóa thành công, GV cần tạo mối quan hệ dân chủ giữa thầy và trò, giữa trò và trò để giúp HS cởi mở, tự tin hơn Vì vậy, năng lực, phẩm chất, trình độ của GV có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình dạy học phân hóa

Phẩm chất, năng lực, nhu cầu của HS

Phẩm chất, năng lực, nhu cầu của HS có ảnh hưởng nhất định đến việc dạy học theo quan điểm phân hoá HS học tập tốt nhất khi :

21

- Có nhu cầu học

- Hiểu rõ mục tiêu của bài học, mục tiêu của khóa học, thấy ý nghĩa của nội dung cần tiếp thu, phát huy được vốn kinh nghiệm của bản thân

- Có thể tham gia một cách tích cực, chủ động vào quá trình học tập

- Động cơ học tập tích cực, đặc biệt từ bên trong bản thân (lòng tự trọng, mong muốn nâng cao chất lượng cuộc sống, )

- Khả năng áp dụng hiệu quả tri thức tiếp thu vào thực tiễn cuộc sống, công việc

1.4.7.2 Yếu tố khách quan

Chính sách chủ trương về dạy học phân hoá

Từ năm 1979, trong nghị quyết của Bộ chính trị BCH TW Đảng khóa IV đã nhấn mạnh: “Nội dung giáo dục ở trường phổ thông mang tính toàn diện và kỹ thuật tổng hợp nhưng có chú ý đến việc phát huy sở trường và năng khiếu cá nhân”

Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư BCH TW Đảng khóa VII (1993) về “Tiếp tục đổi mới sự nghiệp giáo dục đào tạo” xác định một trong những chủ trương, chính sách

và giải pháp lớn là: “Hình thành bậc trung học mới chuẩn bị cho một bộ phận học sinh tiếp tục học lên và đa số tốt nghiệp có thể vào đời, giáo dục kỹ năng lao động

và hướng nghiệp cho học sinh phổ thông theo hướng liên kết giáo dục phổ thông với giáo dục chuyên nghiệp…”

Chiến lược phát triển GD & ĐT đến năm 2010 của Chính phủ đã xác định một trong những mục tiêu của GD & ĐT là “Mở rộng quy mô đi đôi với coi trọng chất lượng giáo dục đào tạo và hiệu quả sử dụng, đáp ứng nhu cầu nhân lực trước mắt và lâu dài sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa, bồi dưỡng nhân tài, nâng cao dân trí, đáp ứng nhu cầu học tập của mọi tầng lớp nhân dân, tiến tới một xã hội học tập”

Chương trình giáo dục

Chương trình giáo dục mới tiếp tục mục tiêu giáo dục phát triển con người toàn diện

“đức, trí, thể, mỹ”; hài hòa về thể chất và tinh thần; chú trọng các yêu cầu học đi đôi với hành, lý thuyết gắn liền với thực tiễn, nhà trường gắn liền với xã hội…

Đổi mới giáo dục phổ thông theo Nghị quyết số 40/2000/QH 10 của Quốc hội là một quá trình đổi mới về nhiều lĩnh vực của giáo dục mà tâm điểm của quá trình

22

này là đổi mới chương trình giáo dục từ Tiểu học tới Trung học phổ thông Ở cấp THPT có 8 môn học có nội dung nâng cao (Toán, Vật lí, Hóa học, Sinh học, Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí, Ngoại ngữ) Chương trình chuẩn và chương trình nâng cao của

8 môn học này được trình bày trong văn bản chương trình cấp THPT

Nội dung dạy học

Đổi mới chương trình dạy học, nội dung vẫn tiếp tục tập trung vào những giá trị cơ bản của văn hoá, truyền thống và đạo lý dân tộc, tinh hoa văn hoá nhân loại; bảo đảm yêu cầu cơ bản, hiện đại, phù hợp với đặc điểm tâm – sinh lý lứa tuổi của HS

được xác định trong chương trình, sách giáo khoa, tài liệu tham khảo và các nguồn thông tin khác Nội dung dạy học phải gắn với mục tiêu đào tạo, đảm bảo các yêu cầu về lý thuyết và thực hành, đặc biệt phải rèn luyện khả năng vận dụng kiến thức

để giải quyết các vấn đề thực tiễn

Phương pháp dạy học

PPDH được hiểu là cách thức tổ chức hoạt động của GV và HS nhằm hình thành và phát triển ở HS các kiến thức, kĩ năng nghề nghiệp và phát triển nhân cách nghề nghiệp trong quá trình đào tạo

Tất cả các phương pháp dạy học truyền thống và hiện hành đều được kế thừa trong chương trình giáo dục mới với một tinh thần và định hướng mới Đó là vận dụng linh hoạt, kết hợp nhuần nhuyễn các phương pháp phù hợp với đối tượng, hoàn cảnh và đều tập trung hình thành, phát triển năng lực người học Người GV biết hướng dẫn, tổ chức tốt cho HS học tập theo phương pháp dạy học tích cực sẽ là điều kiện để HS phát triển tính sáng tạo và có điều kiện để phát triển năng lực của mình Ngược lại, nếu chỉ cung cấp tri thức một chiều từ GV, sẽ làm cho quá trình dạy học thụ động, HS tiếp thu tri thức một cách máy móc, không phát huy được nội lực của bản thân

Điều kiện dạy học thực tế của nhà trường

Để đảm bảo việc dạy học phân hoá, cơ sở vật chất của nhà trường cũng là một phần thiết yếu Điều kiện dạy học thực tế của trường phải gắn liền với các yêu cầu nhất định về cơ sở vật chất như phải có phòng học bộ môn kèm theo thiết bị nghe nhìn,

23

kết nối mạng,… Thư viện nhà trường phải đầy đủ các sách tham khảo cho việc dạy

và học các bộ môn khác nhau

Điều kiện của gia đình và địa bàn xã hội

Yếu tố tác động đến HS không thể thiếu đó là môi trường gia đình và xã hội Đó là một tác nhân tác động mạnh mẽ đến HS, nó sẽ thúc đẩy (có thể kìm hãm) động cơ,

và thái độ học tập của chúng Do vậy, việc tăng cường mối quan hệ giữa nhà trường

và phụ huynh HS giúp GV chủ nhiệm có thể tìm ra những biện pháp giáo dục thích hợp đối với mỗi thành viên của lớp mình, giúp cha mẹ HS có phương pháp giáo dục

và theo dõi con cái ở nhà, giúp cha mẹ HS hiểu rõ công việc giảng dạy, giáo dục của nhà trường và việc học tập, rèn luyện của con cái họ để họ tổ chức cho HS học tập, lao động, giải trí và các hoạt động ngoài giờ lên lớp

Chất lượng đầu vào

Chất lượng tuyển sinh đầu vào của HS cũng là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo, thể hiện sự phân hóa ở các HS với nhau

Áp lực thi cử và bệnh vị thành tích trong giáo dục

Ngày nay, vấn đề đáng lo ngại là chạy theo bệnh thành tích Vì vậy áp lực học để thi, thi phải đỗ đã đè nặng lên tâm lý của người GV và HS, vì thế người học hầu như không được học theo nhu cầu, năng lực và nguyện vọng của mình, người dạy không thể đáp ứng theo nhu cầu, nguyện vọng của người học [2]

1.4.8 Phương pháp dạy học và kỹ thuật dạy học tích cực theo QĐPH

1.4.8.1 Phương pháp dạy học tích cực

Khái niệm PPDH tích cực

PPDH tích cực là các PPDH hướng đến việc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học dưới sự tổ chức,định hướng dạy học, giúp học sinh phát triển khả năng huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng… thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau để giải quyết có hiệu quả các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, được thực hiện ngay trong quá trình lĩnh hội tri thức và rèn luyện kĩ năng, phát triển được năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề

Phương pháp này lấy sự chủ động tìm tòi, sáng tạo, tư duy của HS, lấy HS làm trung tâm, làm nền tảng, giáo viên là người đưa ra những dẫn dắt, gợi mở cho một

- Dạy học tăng cường học tập cá thể phối hợp học tập hợp tác

- Có sự tương tác cao giữa GV – HS, HS – HS

- Kết hợp đánh giá của GV với tự đánh giá của HS

Ưu và nhược điểm PPDH tích cực

- HS được chia sẻ những kiến thức và kinh nghiệm của mình đồng thời với việc bổ sung những kiến thức, kinh nghiệm không chỉ từ người thầy mà còn từ chính các bạn trong lớp

- Khả năng chuyên môn của người GV cũng tăng lên nhờ áp lực của phương pháp, bởi nội dung kiến thức của từng giờ giảng phải được cập nhật liên tục để đáp ứng các câu hỏi của HS trong thời đại thông tin rộng mở

Nhược điểm

- Phương pháp dạy học mới với những yêu cầu cao, nên thực trạng công tác dạy học trong các nhà trường hiện nay còn không ít GV dạy học vẫn rất lạc hậu chỉ theo lối diễn giảng đơn điệu, thiếu năng động, học hỏi, chậm đổi mới, không chú ý đến HS Ngoài ra học sinh chưa chăm đều, số đông chưa chuẩn bị bài trước khi đến lớp

- Cơ sở vật chất, phương tiện dạy và học ở các đơn vị còn rất thiếu thốn, nhà trường quan tâm chưa thoả đáng đến việc cải tiến PPDH

25

Dưới đây là một số phương pháp dạy học tích cực: Dạy học theo dự án, dạy học theo góc, dạy học theo hợp đồng

1.4.8.2 Dạy học theo dự án

Khái niệm PPDH theo dự án

Dạy học theo dự án (Project Based Learning) là một hình thức tổ chức dạy học tích cực trong đó GV hướng dẫn HS thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, gắn với thực tiễn kết hợp lý thuyết với thực hành, tự lực lập kế hoạch, thực hiện và đánh giá kết quả

Trong quá trình dạy học dự án, HS có thể chiếm lĩnh kiến thức và kĩ năng thông qua việc đóng một hay nhiều vai (người giải quyết vấn đề, người đưa ra quyết định, điều tra viên hay người viết báo cáo) nhằm giải quyết vấn đề hay bài tập tình huống gắn liền với thực tiễn Kết quả dự án là sản phẩm thực hiện được của HS

Đặc trưng PPDH theo dự án

- Mang tính phức hợp: Yêu cầu HS sử dụng các kiến thức của nhiều môn khác nhau

và có lien quan đến nhiều lĩnh vực để giải quyết vấn đề

- Định hướng sản phẩm: Kết quả của dự án là một sản phẩm có thể công bố, trưng bày, các sản phẩm thật có thể vận hành được

- Định hướng thực tiễn: Chủ đề của dự án phải xuất phát từ thực tế, liên quan đến các vấn đề thường gặp trong cuộc sống và sản phẩm phải mang tính thực tiễn

- Định hướng hứng thú người học: Nội dung học tập gần với sở thích và nhu cầu của HS, một vài dự án ý tưởng có thể xuất phát từ HS, ngoài ra hứng thú của HS còn tiếp tục phát triển trong quá trình thực hiện dự án

- Tính tự lực cao của HS: mỗi HS tham gia thực hiện dự án cần có tính tích cực, tự giác vào các giai đoạn của dự án, đòi hỏi tính trách nhiệm và sáng tạo của HS

- Năng lực hợp tác: Các dự án được thực hiện theo nhóm, trong đó có sự cộng tác

và phân công công việc giữa các thành viên trong nhóm, cần có một sự hợp tác và nhất trí cao

Qui trình thực hiện PPDH theo dự án

Dưới đây là một cách phân chia các giai đoạn của PPDH theo dự án gồm 5 giai đoạn:

- Gắn lý thuyết và thực hành, tư duy và hành động, nhà trường và xã hội

- Tạo hứng thú, động cơ cho người học, phát huy tính chủ động, sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề ở mỗi HS

- Rèn luyện tính bền bỉ và kiên nhẫn, năng lực cộng tác làm việc

- Ưu điểm nổi bật nhất là tập trung vào một câu hỏi lớn hoặc một vấn đề quan trọng

có thể có nhiều quan điểm liên quan tới nhiều bộ môn khác nhau Đây còn là cơ hội

để HS đưa ra sáng kiến và thực hiện nhiều hoạt động khác nhau dựa trên các thông tin có thể tiếp cận được, đòi hỏi thực hiện trong một thời gian nhất định nhằm phát huy sự hợp tác

27

Dạy học theo góc là một hình thức tổ chức dạy học, trong đó HS thực hiện các nhiệm vụ độc lập, chuyên biệt tại các vị trí cụ thể trong không gian lớp học nhằm học thoải mái, học sâu

- Góc quan sát: HS quan sát và thao tác trên máy vi tính với các đoạn video thí nghiệm, quan sát các hiện tượng tự nhiên lien quan, các thí nghiệm mô phỏng, từ đó xây dựng nên kiến thức, kĩ năng mới Ở góc quan sát, ngoài việc xây dựng kiến thức mới, HS được rèn luyện các kĩ năng quan sát, kĩ năng về CNTT, sử dụng phần mềm,…

- Góc phân tích: HS nghiên cứu tài liệu giáo khoa, các tài liệu in được cung cấp, từ

đó phân tích (thông qua thực hiện các nhiệm vụ trong phiếu học tập) để rút ra kết luận hoặc thu nhận kiến thức mới Ở góc phân tích, ngoài việc xây dựng kiến thức mới, HS được rèn luyện các thao tác tư duy phân tích, tổng hợp, các kĩ năng tự học,

kĩ năng tìm kiếm thông tin nhanh,…

- Góc áp dụng: HS vận dụng những kiến thức, kĩ năng đã biết, thông qua việc thực hiện các thao tác tư duy (phân tích, tổng hợp) suy luận logic hay suy luận toán học

để từ đó xây dựng kiến thức mới

Kiểu 2: Tổ chức các góc thực hiện các nhiệm vụ bộ phận của một nhiệm vụ khái

quát (thường là áp dụng khi dạy các nội dung kiến thức khác nhau)

28

Kiểu này nhấn mạnh đến việc thiết kế các góc đáp ứng sự độc lập của chính các kiến thức khoa học mà không quan tâm nhiều đến sự độc lập về phong cách học Sách giáo khoa phổ thông có nhiều bài kiến thức được hình thành trên cơ sở giải quyết một vấn đề mang tính phức hợp của thực tiễn Để giải quyết được nhiệm vụ trên đòi hỏi phải giải quyết các nhiêm vụ bộ phận Các nhiệm vụ bộ phận mang tính độc lập thường tương tự nhau trong cách thức thực hiện Vì vậy có thể vận dụng dạy học theo góc kiểu 2, trong đó mỗi góc tương ứng một nhiệm vụ bộ phận

Qui trình thực hiện PPDH theo góc

Gồm có 3 giai đoạn

1 Chọn nội dung, xác đinh sơ bộ số góc, tên góc

2 Thiết kế kế hoạch bài học

B4: Thiết kế hỗ trợ các góc

B5: Thiết kế tiến trình dạy học cụ thể

Bao gồm bố trí sơ đồ góc không gian lớp học, lập các nhóm học tập, giao nhiệm vụ học tập, tổ chức học tập tại góc, hoạt động đánh giá và xác nhận

3 Thực hiện dạy học (tổ chức dạy học trên lớp)

GV tiến hành triển khai kế hoạch theo thiết kế ở giai đoạn 2

Ưu và nhược điểm PPDH theo góc

Ưu điểm

- Mở rộng sự tham gia, nâng cao hứng thú và thoải mái cho HS

- HS được học sâu và hiệu quả bền vững

- GV có nhiều thời gian hơn cho hoạt động hướng dẫn HS

- Có sự tương tác cao giữa GV – HS, HS – HS

29

- GV có thể giao nhiều nhiệm vụ với các mức độ và năng lực khác nhau theo từng nội dung học tập, mỗi cá nhân tự hoàn thành nhiệm vụ với sự tương tác của GV và thành viên trong nhóm

- PPDH theo góc sẽ tạo ra môi trường học tập lành mạnh, tích cực hơn Đặc biệt, với phương pháp này không bắt buộc, gò bó người học vào một khuôn khổ nhất định, mà tạo ra cho các em một không khí học tập thoải mái, tự tìm tòi kiến thức của bài học theo cảm hứng thông qua các góc nhỏ

Khái niệm PPDH theo hợp đồng

Học theo hợp đồng là một hình thức tổ chức hoạt động học tập theo đó người học được giao một tập hợp các nhiệm vụ được miêu tả cụ thể trong một văn bản chính quy theo dạng hợp đồng Người học có quyền độc lập quyết định dành nhiều hay ít thời gian cho mỗi hoạt động, hoạt động nào thực hiện trước, hoạt động nào thực hiện sau

Như vậy có thể hiểu: học theo hợp đồng là cách tổ chức học tập, trong đó người học làm việc theo một gói các nhiệm vụ trong một khoảng thời gian nhất định

30

Đặc trưng PPDH theo hợp đồng

- Trong PPDH theo hợp đồng, HS được quyền chủ động xác định thời gian và thứ

tự thực hiện các bài tập, nhiệm vụ học tập dựa trên năng lực và nhịp độ học tập của mình

- GV có thể chắc chắn rằng mỗi HS đã kí hợp đồng, tức là đã nhận một trách nhiệm

rõ ràng và sẽ hoàn thành các nhiệm vụ vào thời gian xác định theo văn bản

Qui trình thực hiện PPDH theo hợp đồng

Gồm 3 bước

Bước 1: Lựa chọn nội dung và quy định về thời gian

- Nhiệm vụ trong hợp đồng

- Quy định về thời gian

Bước 2: Thiết kế kế họach bài học

- Rèn luyện khả năng làm việc độc lập, và tăng cường hợp tác trong học tập của người học, đồng thời tạo điều kiện cho người học được tham gia hoạt động và lựa chọn nội dung học tập đa dạng, đảm bảo học sâu và hiệu quả