Nghiên cứu một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn) ở trường THPT

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM KHOA HÓA HỌC -------- NGHIÊN CỨU MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC TIẾT THỰC HÀNH HÓA HỌC LỚP 10 CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN Ở TRƯỜNG THPT

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA HÓA HỌC



ĐƯỜNG THỊ THANH HOA

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG

DẠY HỌC TIẾT THỰC HÀNH HÓA HỌC LỚP 10

(CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRƯỜNG THPT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN SƯ PHẠM

Đà Nẵng - 2018

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

KHOA HÓA HỌC



NGHIÊN CỨU MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG

DẠY HỌC TIẾT THỰC HÀNH HÓA HỌC LỚP 10 (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRƯỜNG THPT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN SƯ PHẠM

Sinh viên thực hiện : Đường Thị Thanh Hoa

Giáo viên hướng dẫn : ThS Nguyễn Thị Lan Anh

Đà Nẵng – 2018

NHIỆM VỤ KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Họ và tên sinh viên: Đường Thị Thanh Hoa

4 Giáo viên hướng dẫn: ThS Nguyễn Thị Lan Anh

5 Ngày giao đề tài: Tháng 8 năm 2017

6 Ngày hoàn thành: Tháng 4 năm 2018

Chủ nhiệm khoa

(Ký và ghi rõ họ, tên)

Giáo viên hướng dẫn (Ký và ghi rõ họ, tên)

Sinh viên đã hoàn thành và nộp báo cáo về Khoa ngày … tháng … năm …

Kết quả điểm đánh giá Ngày … tháng … năm …

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG (Ký và ghi rõ họ, tên)

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn, tác giả đã nhận được

rất nhiều sự quan tâm, động viên và giúp đỡ nhiệt tình của quý thầy cô giáo, gia

đình, bạn bè và các em học sinh

Đầu tiên, xin gửi lời tri ân sâu sắc đến ThS Nguyễn Thị Lan Anh, cô đã chia

sẻ những kinh nghiệm, ý kiến cũng như đôn đốc, nhắc nhở để tác giả hoàn thành tốt

luận văn

Xin gửi lời cảm ơn đến quý thầy cô giáo khoa Hóa học, trường Đại học Sư

phạm – Đại học Đà Nẵng đã giúp tác giả mở rộng kiến thức chuyên môn và có

những lời khuyên ý nghĩa

Xin cảm ơn thầy cô và học sinh các trường THPT Ông Ích Khiêm, THPT

Phạm Phú Thứ, THPT Ngô Quyền, THPT Nguyễn Thượng Hiền, THPT Trần Phú,

THPT Hòa Vang, THPT Ngũ Hành Sơn, … đã ủng hộ, giúp đỡ và tạo điều kiện hết

sức trong thời gian nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm

Cuối cùng xin cảm ơn sự động viên, khuyến khích và cảm thông sâu sắc của

MỤC LỤC MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 1

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 1

3.1 Đối tượng nghiên cứu 1

3.2 Khách thể nghiên cứu 1

4 Giả thiết khoa học 2

5 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu 2

5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

5.2 Phạm vi nghiên cứu 2

6 Phương pháp nghiên cứu 2

6.1 Các phương pháp nghiên cứu lý luận 2

6.2 Các phương pháp thực tiễn 3

6.3 Các phương pháp thống kê toán học 3

7 Đóng góp mới của đề tài 3

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 4

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 4

1.1.1 Các tài liệu hướng dẫn về thực hành Hóa học 4

1.1.2 Các luận án, luận văn nghiên cứu về thí nghiệm Hóa học 4

1.2 Một số vấn đề về sự đổi mới quá trình dạy học Hóa học 7

1.2.1 Sự đổi mới mục tiêu 7

1.2.2 ự đổi mới hoạt đ ng c giáo viên h học 7

1.2.3 ự đổi mới hoạt đ ng học tập c học sinh 8

1.2.4 Đổi mới các h nh thức tổ chức ạ học và s ụng phương tiện ạ học 9

1.2.5 ụng phối hợp m t cách inh hoạt các phương pháp đ c th c h

học 9

1.3 Thực hành thí nghiệm trong dạy học hóa học 10

1.3.1 h nghiệm h học 10

1.3.1.1 Khái niệm 10

1.3.1.2 Vai trò của thí nghiệm trong dạy học Hóa học 11

1.3.1.3 Phân loại thí nghiệm Hóa học 12

1.3.1.4 Những yêu cầu sư phạm về kĩ thuật biểu diễn thí nghiệm và biện pháp đạt các yêu cầu đó 14

1.3.2 ài thực hành h học 15

1.3.2.1 Khái niệm 15

1.3.2.2 Ý nghĩa của các bài thực hành Hóa học 15

1.3.2.3 Yêu cầu sư phạm của tiết thực hành Hóa học 16

1.3.2.4 Điều kiện để tổ chức tốt tiết thực hành Hóa học 16

1.3.2.5 Viết tường trình tiết thực hành Hóa học 17

1.3.3 nh thành và r n u ện năng thực hành h học cho học sinh phổ thông 17

1.3.3.1 Kĩ năng thực hành 17

1.3.3.2 Hình thành và rèn luyện kĩ năng thực hành Hóa học 18

1.4 Đánh giá xếp loại chất lƣợng giờ học bậc trung học 20

1.4.1 êu c u về đánh giá gi ạ .20

1.4.2 iêu chu n về đánh giá ếp loại gi ạ .20

1.4.2.1 Tiêu chuẩn 20

1.4.2.2 Cách xếp loại 21

1.4.3 Nh ng êu c u c n ch trong đánh giá và ếp oại gi ạ .21

1.4.3.1 Tiêu chuẩn đánh giá xếp loại có tính tổng quát 21

1.4.3.2 Đánh giá xếp loại giờ dạy đúng các yêu cầu trong tiêu chuẩn 22

1.4.3.3 Kết hợp đánh giá định tính và định lượng 22

1.4.3.4 Đánh giá từng yêu cầu theo từng mức độ 22

1.4.4 Đánh giá và ếp oại gi ạ thực hành 22

1.5 ài thực hành trong chương trình hóa học THPT 24

1.5.1 ệ thống ài thực hành h học trong chương tr nh h học .24

1.5.1.1 Chương trình chuẩn 24

1.5.1.2 Chương trình nâng cao 25

1.5.2 ệ thống ài thực hành trong chương tr nh h học ớp 10 chương tr nh chu n) 26

1.6 Thực trạng dạy học tiết thực hành hóa học ở trường THPT 27

1.6.1 ục đ ch điều tr .27

1.6.2 Đối tượng và phương pháp điều tr .27

1.6.3 ết quả điều tr .28

1.6.3.1 Thực trạng dạy tiết thực hành Hóa học ở trường THPT 28

1.6.3.2 Đánh giá chung về thực trạng dạy tiết thực hành ở trường THPT 33

1.6.3.3 Những khó khăn trong việc dạy học tiết thực hành ở trường THPT 35

1.6.3.4 Đề xuất các biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành ở trường THPT 36

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ IỆN PH P NÂNG C O CHẤT LƯỢNG Ạ HỌC TIẾT THỰC HÀNH H HỌC LỚP 10 (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ TH NG 39

2.1 Cơ sở khoa học của việc đề xuất các biện pháp nâng cao chất lượng tiết thực hành hóa học ở trường THPT 39

2.1.1 Các iến thức về t m học 39

2.1.1.1 Nhu cầu của người học 39

2.1.1.2 Động cơ của người học 39

2.1.1.3 Hứng thú của người học 39

2.1.2 Các iến thức về giáo ục học – phương pháp ạ học 40

2.1.2.1 Hệ thống các nguyên tắc dạy học 40

2.1.2.2 Phương pháp dạy học mới 41

2.1.3 u thực tế ạ học và qu điều tr thực trạng các tiết thực hành h học 44

2.2 Đề xuất một số biện pháp nâng cao chất lượng tiết thực hành hóa học ở trường THPT 44

2.2.1 ổ chức ạ học hiệu quả tiết thực hành h học 44

2.2.2 ăng cư ng n toàn và ph ng đ c trong ph ng th nghiệm 45

2.2.2.1 Nội quy phòng thí nghiệm 46

2.2.2.2 Các kí hiệu cảnh báo về an toàn khi làm thí nghiệm 47

2.2.2.3 Một số hóa chất độc hại cần chú ý và cách xử lý một số chất khí độc hại khi làm thí nghiệm 48

2.2.2.4 Cách cứu chữa khi bị tai nạn hay nhiễm độc 48

2.2.3 ụng đ ng và hiệu quả các ụng cụ, h ch t trong ph ng th nghiệm .49

2.2.3.1 Sử dụng dụng cụ thủy tinh 49

2.2.3.2 Sử dụng đèn cồn 49

2.2.3.3 Lấy hoá chất 49

2.2.3.4 Sử dụng chất dễ cháy (cồn, dầu hoả, xăng, benzen, axeton…) 49

2.2.3.5 Sử dụng chất dễ nổ (muối clorat, nitrat và các hỗn hợp của chúng với photpho, lưu huỳnh…) 49

2.2.3.6 Sử dụng axit, kiềm 49

2.2.4 m iếm th thế m t số h ch t đơn giản 50

2.2.5 Cải tiến m t số th nghiệm trong ài thực hành h học ớp 10 chương trình chu n) 51

2.2.5.1 Thí nghiệm 1: Điều chế khí clo Tính tẩy màu của khí clo ẩm (Bài thực

hành số 2) 51

2.5.2.2 Thí nghiệm 2: So sánh tính oxi hóa của brom và iot (Bài thực hành số 3) 52

2.5.2.3 Thí nghiệm 3: Tính oxi hóa của lưu huỳnh (Bài thực hành số 4) 53

2.5.2.4 Thí nghiệm 4: Điều chế và chứng minh tính khử của hiđro sunfua (Bài thực hành số 5) 53

2.5.2.5 Thí nghiệm 5: Tính khử của lưu huỳnh đioxit (Bài thực hành số 5) 54

2.5.2.6 Thí nghiệm 6: Tính oxi hóa của axit sunfuric đặc (Bài thực hành số 5) 55 2.5.2.7 Thí nghiệm 7: Ảnh hưởng của diện tích bề mặt chất rắn đến tốc độ phản ứng (bài thực hành số 6) 56

2.2.6 hiết ế m t số th nghiệm mô phỏng h trợ việc ạ học tiết thực hành h học ớp 10 chương tr nh chu n) 57

2.2.6.1 Một số phần mềm sử dụng trong thiết kế thí nghiệm mô phỏng 57

2.2.6.2 Các bước thiết kế một thí nghiệm mô phỏng bằng Microsoft PowerPoint 59

2.2.6.3 Hệ thống các thí nghiệm mô phỏng chương trình Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn) 60

2.3 Vận dụng các biện pháp đ đề xuất để thiết kế một số giáo án thực hành Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn) 69

TÓM TẮT CHƯƠNG 2 70

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 71

3.1 Mục đích thực nghiệm 71

3.2 Đối tượng thực nghiệm 71

3.3 Tiến trình thực nghiệm 71

3.3 Phương pháp xử lý kết quả thực nghiệm 72

3.3.1 h n t ch định ượng 72

3.3.2 h n t ch định tính 74

3.4 Xử lý kết quả thực nghiệm 75

3.5 Phân tích kết quả thực nghiệm 77

3.5.1 h n t ch định ượng 77

3.5.2 h n t ch định tính 77

TÓM TẮT CHƯƠNG 3 79

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 80

1 Kết luận 80

2 Kiến nghị 81

3 Hướng phát triển của đề tài 82

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84 PHỤ LỤC

GD & ĐT : Giáo dục và Đào tạo

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 : Hệ thống bài thực hành Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn) ……… 26

Bảng 1.2 : Thống kê số lượng phiếu khảo sát GV ……… 28

Bảng 1.3 : Thống kê số lượng phiếu khảo sát HS ……… 28

Bảng 1.4 : Ý kiến giáo viên về mức độ cần thiết của việc dạy thực hành ……… 28

Bảng 1.5 : Ý kiến của giáo viên về thực tế công việc đến tiết thực hành ……… 29

Bảng 1.6 : Công tác chuẩn bị của giáo viên cho tiết thực hành ……… 29

Bảng 1.7 : Công việc của giáo viên trong giờ thực hành ……… 29

Bảng 1.8 : Mức độ thành thạo của giáo viên về công tác cơ bản phòng thí nghiệm ……… 30

Bảng 1.9 : Ý kiến của học sinh về thực tế công việc đến tiết thực hành ………… 31

Bảng 1.10 : Ý kiến học sinh về mức độ cần thiết của việc dạy thực hành ……… 31

Bảng 1.11 : Mức độ yêu thích của học sinh đối với các giờ thực hành Hóa học … 31 Bảng 1.12 : Mức độ nghiên cứu tài liệu hướng dẫn của học sinh trước khi đến PTN ……… 32

Bảng 1.13 : Công tác chuẩn bị của học sinh cho tiết thực hành ……… 32

Bảng 1.14 : Công việc của học sinh trong giờ thực hành ……… 32

Bảng 1.15 : Ý kiến học sinh đối với việc làm thí nghiệm ……… 33

Bảng 1.16 : Mong muốn của học sinh đối với một tiết thực hành ……… 33

Bảng 2.1 : Thang điểm đánh giá bài thực hành ……… 44

Bảng 3.1 : Danh sách các trường và GV tham gia thực nghiệm ……… 71

Bảng 3.2 : Bảng phân phối kết quả thực nghiệm ……… 75

Bảng 3.3 : Bảng phân phối tần số, tần suất và tần số lũy tích kết quả thực nghiệm xi ……… 75

Bảng 3.4 : Bảng phân loại kết quả thực nghiệm ……… 76

Bảng 3.5 : Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng ……… 77

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ

Hình 2.1 : Một số cảnh báo nguy hiểm ……… 47

Hình 2.2 : Thí nghiệm 1 đã cải tiến ……… 52

Hình 2.3 : Thí nghiệm 2 đã cải tiến ……… 53

Hình 2.4 : Thí nghiệm 3 đã cải tiến ……… 53

Hình 2.5 : Thí nghiệm 4 chưa cải tiến (a) và đã cải tiến (b) ……… 54

Hình 2.6 : Thí nghiệm 5 đã cải tiến ……… 55

Hình 2.7 : Thí nghiệm 6 đã cải tiến ……… 56

Hình 2.8 : Thí nghiệm 7 đã cải tiến ……… 57

Hình 2.9 : Các bước chèn dụng cụ thí nghiệm bằng ChemDraw ……… 58

Hình 2.10 : Một số hình ảnh dụng cụ thí nghiệm có sẵn trong ChemDraw …… 58

Hình 2.11 : Công cụ vẽ và hiệu ứng chính sử dụng ……… 59

Hình 2.12 : Thí nghiệm phản ứng giữa kim loại và dung dịch axit ……… 60

Hình 2.13 : Thí nghiệm phản ứng giữa kim loại và dung dịch muối ……… 60

Hình 2.14 : Thí nghiệm phản ứng oxi hóa – khử trong môi trường axit ……… 61

Hình 2.15 : Thí nghiệm điều chế khí clo – tính tẩy màu của khí clo ẩm ……… 61

Hình 2.16 : Thí nghiệm điều chế axit clohiđric ……… 62

Hình 2.17 : Thí nghiệm bài tập thực nghiệm phân biệt các dung dịch ………… 62

Hình 2.18 : Thí nghiệm so sánh tính oxi hóa của brom và clo ……… 63

Hình 2.19 : Thí nghiệm so sánh tính oxi hóa của brom và iot ……… 63

Hình 2.20 : Thí nghiệm tác dụng giữa iot và hồ tinh bột ……… 64

Hình 2.21 : Thí nghiệm điều chế khí oxi ……… 64

Hình 2.22 : Thí nghiệm tính oxi hóa của oxi ……… 65

Hình 2.23 : Thí nghiệm tính oxi hóa của lưu huỳnh ……… 65

Hình 2.24 : Thí nghiệm tính khử của lưu huỳnh ……… 65

Hình 2.25 : Thí nghiệm điều chế và chứng minh tính khử của hiđrosunfua …… 66

Hình 2.26 : Thí nghiệm tính khử của lưu huỳnh đioxit ……… 66

Hình 2.27 : Thí nghiệm tính oxi hóa của lưu huỳnh đioxit ……… 66 Hình 2.28 : Thí nghiệm tính oxi hóa của axit sunfuric đặc - ống nghiệm thẳng… 67

Hình 2.29 : Thí nghiệm tính oxi hóa của axit sunfuric đặc - ống nghiệm chữ Y 67 Hình 2.30 : Thí nghiệm ảnh hưởng của nồng độ đến tốc độ phản ứng ………… 68 Hình 2.31 : Thí nghiệm ảnh hưởng của nhiệt độ đến tốc độ phản ứng ………… 68 Hình 2.32 : Thí nghiệm ảnh hưởng của diện tích bề mặt đến tốc độ phản ứng … 69 Hình 3.1 : Đồ thị đường lũy tích kết quả thực nghiệm ……… 76 Hình 3.2 : Biểu đồ phân loại kết quả thực nghiệm ……… 76

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bước vào thời đại mới, thời đại của khoa học - kỹ thuật và công nghệ, tri thức con người giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong sự phát triển kinh tế và xã hội Nắm bắt được diều đó, Đảng và Nhà nước ta đã đặt giáo dục và đào tạo vào vị trí quốc sách hàng đầu, coi con người vừa là động lực, vừa là mục tiêu của sự phát triển Từ

đó, yêu cầu đặt ra đối với người học ngày càng cao, con người phải không ngừng học hỏi để nâng cao kiến thức Nó cũng đồng nghĩa với việc, chất lượng dạy và học phải ngày càng được nâng cao để đáp ứng yêu cầu đặt ra từ xã hội

Là bộ môn khoa học thực nghiệm, Hóa học cần phải có sự gắn kết, quan hệ chặt chẽ giữa lý thuyết với thực tiễn, thực hành Trong đó, tiết thực hành Hóa học giữ vai trò đặc biệt quan trọng, giúp hình thành thế giới quan duy vật, phát triển tư duy, tạo hứng thú học tập, rèn luyện tính độc lập, sáng tạo ở học sinh Để đạt được những điều đó, ngoài việc nâng cao chất lượng dạy học các bài lý thuyết trên lớp, thì việc nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành cũng cần có sự quan tâm xác đáng

Từ thực tiễn dạy học “Tiết thực hành Hóa học” ở trường THPT, chúng tôi nhận thấy cần phải nâng cao tính tự giác, tích cực, sự chủ động, khả năng tự học, tự rèn luyện và phát triển tư duy cho HS, để từ đó nâng cao hiệu quả dạy học môn Hóa học và chất lượng giáo dục cho HS THPT Vì vậy, chúng tôi quyết định chọn đề tài:

“Nghiên cứu m t số biện pháp nâng cao ch t ượng dạy học tiết thực hành Hóa học lớp 10 chương tr nh chu n) trư ng THPT”

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu, đề xuất một số biện pháp góp phần nâng cao chất lượng dạy học Hóa học ở trường THPT, đồng thời rèn luyện kỹ năng thực hành cho HS

3 Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Những biện pháp nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành hoá học ở trường THPT

3.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học Hóa học ở trường THPT

4 Giả thiết khoa học

Nếu đề xuất được các biện pháp có tính hiệu quả, khả thi để nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành Hóa học ở trường THPT thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Hóa học

5 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn về “Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn) ở trường THPT”

- Nghiên cứu hệ thống thí nghiệm ở trường THPT và nội dung chi tiết các bài thực hành Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn)

- Tìm hiểu thực trạng dạy tiết thực hành Hóa học ở một số trường THPT trên địa bàn TP Đà Nẵng

- Nghiên cứu và đề xuất một số biện pháp nhằm góp phần tổ chức có hiệu quả tiết thực hành và rèn luyện kỹ năng thực hành cho HS Đặc biệt là thiết kế một số thí nghiệm mô phỏng h trợ việc dạy học tiết thực hành hóa học ở lớp 10 (chương trình chuẩn)

- Nghiên cứu quá trình thiết kế các thí nghiệm Hóa học mô phỏng

- Nghiên cứu các phần mềm và cách sử dụng các phần mềm để thiết kế thí nghiệm Hóa học mô phỏng như PowerPoint, ChemOffice, …

- Thiết kế một số thí nghiệm mô phỏng h trợ việc dạy học tiết thực hành hóa học ở lớp 10 (chương trình chuẩn)

- Tìm hiểu thực trạng sử dụng, hiệu quả của việc sử dụng các thí nghiệm mô phỏng thí nghiệm Hóa học chương trình Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn)

5.2 Phạm vi nghiên cứu

Các bài thực hành thí nghiệm trong chương trình Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn)

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Các phương pháp nghiên cứu lý luận

- Đọc và nghiên cứu tài liệu

- Sử dụng phối hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, phân loại, hệ thống hóa trong nghiên cứu các tài liệu liên quan

6.2 Các phương pháp thực tiễn

Quan sát, điều tra, khảo sát ý kiến học sinh và các giáo viên

6.3 Các phương pháp thống kê toán học

Thu thập và xử lý số liệu, kết quả điều tra, thực nghiệm

7 Đóng góp mới của đề tài

Đề xuất được những biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành Hóa học ở trường THPT:

- Đề xuất hình thức tổ chức tiết thực hành Hóa học phù hợp với điều kiện thực

tế ở trường THPT

- Đặc biệt, xây dựng bộ hình ảnh dụng cụ thí nghiệm đơn giản, dễ sử dụng và

hệ thống những thí nghiệm mô phỏng giúp GV thuận tiện trong việc hướng dẫn HS làm thực hành

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Các tài liệu hướng dẫn về thực hành Hóa học

1 Tài liệu “Hướng dẫn thí nghiệm Hóa học 10” của PGS.TS Trần Quốc Đắc,

NXB Giáo dục (2007)

2 Tài liệu “Hướng dẫn thí nghiệm Hóa học 11” của PGS.TS Trần Quốc Đắc,

NXB Giáo dục (2007)

3 Tài liệu “Thí nghiệm Hóa học ở trường phổ thông” của nhóm tác giả

PGS.TS Nguyễn Thị Sửu, Hoàng Văn Côi, NXB Khoa học và Kỹ thuật (2008)

4 “Vở thực hành Hóa học 12 nâng cao” của nhóm tác giả Đặng Thị Oanh,

Hoàng Văn Côi, NXB Đại học Sư phạm (2009)

5 Tài liệu “Hướng dẫn thí nghiệm thực hành trường THPT chuyên môn Hóa

học” của tác giả Đông Đức Thiện, NXB Giáo dục (2007) Bộ gồm 3 quyển dành

cho ba khối lớp 10, 11 và 12

Ngoài ra còn rất nhiều tài liệu hướng dẫn thực hành Hóa học khác

Nhìn chung, các tài liệu trên đã phần nào khái quát được hệ thống các thí nghiệm cần biểu diễn và đưa ra một số phương án thực hiện giúp cho giáo viên có được sự lựa chọn tiến hành thí nghiệm phù hợp với điều kiện và nhu cầu dạy học thực tế Đây là những tư liệu quý, có giá trị về thực tiễn đối với việc dạy và học thí nghiệm Hóa học, từ đó có thể rút ra nhiều điều bổ ích và những gợi ý quan trọng Chúng tôi đã vận dụng một số ý tưởng của các tài liệu trên để phục vụ cho đề tài

1.1.2 Các luận án, luận văn nghiên cứu về thí nghiệm Hóa học

Ngoài các tài liệu trên, chúng tôi còn tham khảo ý tưởng trong một số luận văn khác đã nghiên cứu về thí nghiệm Hóa học ở trường THPT:

1 Luận án PTS Khoa học Sư phạm – Tâm lý “Hoàn thiện hệ thống thí nghiệm

Hóa học để nâng cao chất lượng dạy học ở trường THCS Việt Nam” của tác giả

Trần Quốc Đắc (1992), trường ĐHSP Hà Nội

Luận án có 3 chương: Nội dung gồm các phần:

- Xác định hệ thống thí nghiệm hoá học ở trường THCS gồm 105 thí nghiệm biểu diễn và 27 thí nghiệm thực hành

- Đề xuất 13 dụng cụ thí nghiệm cải tiến và cách sử dụng chúng

- Đề xuất 13 thí nghiệm cải tiến và phương pháp tiến hành có kết quả các thí nghiệm đó

Những kết quả thu được từ công trình rất bổ ích và thiết thực, nhưng chỉ nghiên cứu ở chương trình THCS

2 Luận án TS Khoa học giáo dục “Hoàn thiện kĩ thuật, phương pháp sử dụng

thí nghiệm Hóa học và thiết bị dạy học để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Hóa học ở các trường phổ thông miền núi” của tác giả Nguyễn Phú Tuấn (2000),

trường ĐHSP Hà Nội

Luận án có 3 chương Nội dung gồm các phần:

- Điều tra thực trạng trang thiết bị đồ dùng dạy học ở các trường phổ thông miền núi

- Đề xuất phương hướng nghiên cứu hoàn thiện kĩ thuật, phương pháp sử dụng thí nghiệm trong dạy học hoá học (Cải tiến, chế tạo một số dụng cụ thí nghiệm, giới thiệu một số hóa chất gần gũi, dùng những dụng cụ tự tạo để thực hiện 13 thí nghiệm)

- Sử dụng thí nghiệm hoá học theo hướng đổi mới phương pháp dạy học Đây là một công trình nghiên cứu vừa có tính khoa học cao vừa có giá trị thực tiễn lớn Những kết quả thu được từ công trình rất bổ ích và thiết thực, không chỉ phù hợp với các trường phổ thông miền núi mà còn rất nhiều khả năng mở rộng hướng nghiên cứu ra một số điều kiện trường lớp khác

Ngoài các tài liệu trên còn có một số tài liệu khác đã nghiên cứu thí nghiệm ở trường THPT:

3 Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Hoàn thiện kĩ thuật và phương pháp tiến

hành thí nghiệm thực hành bộ môn phương pháp giảng dạy Hóa học ở trường ĐHSP và CĐSP Quy Nhơn”, của tác giả Nguyễn Thị Kim Chi (2001)

4 Luận văn thạc sĩ giáo dục “Sử dụng thí nghiệm và phương tiện kĩ thuật dạy

học để nâng cao tính tích cực, chủ động của HS trong học tập Hóa học lớp 10, lớp

11 trường THPT ở Hà Nội”, của tác giả Nguyễn Thị Hoa (2003)

5 Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Nghiên cứu sử dụng thí nghiệm Hóa học

theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của HS trong dạy học hóa vô cơ ở trường trung học phổ thông”, của tác giả Cao Ngọc Sằng (2004), trường ĐHSP

Huế

6 Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Nghiên cứu sử dụng thí nghiệm Hóa học

của HS nhằm nâng cao chất lượng dạy học trong quá trình giảng dạy hóa vô cơ lớp

10, 11, 12 ở trung tâm giáo dục thường xuyên”, của tác giả Nguyễn Văn Lưu

(2005), trường ĐHSP Huế

7 Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Hình thành và phát triển khái niệm các loại

phản ứng Hóa học thông qua sử dụng thí nghiệm và bài tập Hóa học trong chương trình Hóa học lớp 10 trung học phổ thông”, của tác giả Thái Hạ Quyên (2007),

trường ĐHSP Huế

8 Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Lựa chọn sử dụng khai thác thí nghiệm Hóa

học để khắc sâu kiến thức Hóa học phần phi kim trong chương trình trung học phổ thông”, của tác giả Nguyễn Kháng (2007), trường ĐHSP Huế

9 Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Một số biện pháp nâng cao chất lượng rèn

luyện kiến thức – kĩ năng thí nghiệm trong chương trình Hóa học 10 nâng cao cho

HS theo hướng dạy học tích cực”, của tác giả Đ Thị Bích Ngọc (2009), trường

ĐHSP TP.HCM

10 Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Sử dụng thí nghiệm trong dạy học môn hóa

lớp 10, 11 trường trung học phổ thông tỉnh Dăk Lăk”, của tác giả Võ Phương Uyên

(2009), trường ĐHSP TP.HCM

11 Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Sử dụng thí nghiệm Hóa học để tổ chức

hoạt động học tập tích cực cho học sinh lớp 11 Trung học phổ thông” của tác giả

Nguyễn Thị Trúc Phương (2010), trường ĐHSP TP.HCM

Qua việc tìm hiểu các tài liệu và luận văn trên, tác giả nhận thấy rằng, việc nghiên cứu về thực hành thí nghiệm Hóa học trong dạy học đã và đang thu hút được khá nhiều sự quan tâm Tuy nhiên, hướng nghiên cứu để phát triển một cách đồng

bộ và hệ thống các cơ sở dữ liệu cho việc giảng dạy, học tập và kiểm tra đánh giá chưa nhiều

Với lý do đó, tác giả chọn hướng nghiên cứu đề tài này với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng dạy học thực hành Hóa học nói riêng và dạy học Hóa học nói chung ở trường THPT

1.2 Một số vấn đề về sự đổi mới quá trình dạy học Hóa học [5]

1.2.1 Sự đổi mới mục tiêu

Trước yêu cầu ngày mới ngày càng cao của xã hội, đòi hỏi ngành giáo dục phải thay đổi mục tiêu giáo dục để đào tạo ra những con người có đầy đủ phẩm chất, năng lực, kiến thức, … để đáp ứng với nhu cầu của xã hội và bản thân người học

Trong mục tiêu giáo dục của các cấp học, bậc học đã có điểm mới là tập trung

hơn nữa vào việc hình thành năng lực cho HS đó là: năng lực nhận thức, năng lực hành động (năng lực giải quyết vấn đề), năng lực thích ứng với điều kiện xã hội

Trong mục tiêu của môn Hóa học đã xác định rõ: “Ngoài những kiến thức, kĩ năng Hóa học cơ bản HS phải đạt được, cần chú ý nhiều hơn tới việc hình thành các

kĩ năng vận dụng kiến thức, kĩ năng tiến hành nghiên cứu khoa học Hóa học như: quan sát, phân loại, thu thập thông tin, dự đoán khoa học, đề ra giả thuyết, giải

quyết vấn đề, tiến hành thí nghiệm từ đơn giản đến phức tạp…để HS có thể tự phát hiện và giải quyết một cách chủ động, sáng tạo các vấn đề thực tế có liên quan tới Hóa học”

1.2.2 Sự đổi mới hoạt động của giáo viên hóa học

Hoạt động dạy học của GV là quá trình thiết kế, tổ chức, điều khiển các hoạt động của người học, để người học đạt được những mục tiêu cụ thể của từng bài học Với yêu cầu đổi mới PPDH theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của HS thì hoạt động của GV Hóa học cũng phải có sự đổi mới Để đạt được những mục tiêu đó, người GV Hóa học cần thực hiện các hoạt động cụ thể sau:

- hiết ế giáo án – thiết kế các hoạt động dạy học, trong đó phân chia cụ thể

hoạt động của HS theo các mục tiêu cụ thể của m i bài học Hóa học mà HS cần đạt

được Lập hệ thống câu hỏi và bài tập để định hướng cho HS hoạt động

- ổ chức các hoạt đ ng trên lớp theo cá nhân hoặc theo nhóm như: nêu vấn

đề cần nghiên cứu, tổ chức các hoạt động tìm tòi, phát hiện kiến thức và hình thành

kĩ năng Hóa học

- Định hướng, điều chỉnh các hoạt động của HS: chính xác hóa khái niệm

Hóa học, kết luận về các hiện tượng, bản chất Hóa học các vấn đề mà HS tự tìm tòi, thông báo thêm một số thông tin có liên quan đến bài học

- hiết ế và thực hiện việc s ụng các phương tiện trực qu n, hiện tượng

thực tế, thí nghiệm Hóa học, mô hình mẫu vật như là nguồn thông tin để HS khai

thác, tìm kiếm, phát hiện kiến thức mới, rèn luyện kĩ năng Hóa học

- Đ ng viên, hu ến h ch, tạo điều iện để vận ụng được nhiều hơn

những kiến thức thu được vào giải quyết một số vấn đề có liên quan tới Hóa học

trong thực tế đời sống và sản xuất

1.2.3 Sự đổi mới hoạt động học tập của học sinh

Hoạt động học tập của HS được chú trọng, tăng cường trong giờ học và mang tính chủ động Quá trình học tập Hóa học là quá trình HS tự học, tự nhận thức, tìm tòi để thu nhận kiến thức một cách chủ động, tích cực; là quá trình tự phát hiện và

giải quyết các vấn đề Như vậy trong giờ học, HS được hướng dẫn để tiến hành các

hoạt động sau:

- hát hiện v n đề cần nghiên cứu hoặc nắm ắt v n đề học tập do GV nêu

- hực hiện các hoạt đ ng cá nhân hoặc hợp tác theo nhóm để tìm tòi, giải

quyết các vấn đề đặt ra (tăng cường năng lực hành động và giao tiếp)

- Vận ụng iến thức, ĩ năng đã biết để giải thích, tìm hiểu một số hiện

tượng Hóa học xảy ra trong thực tế đời sống

- Đánh giá việc nắm v ng iến thức, ĩ năng Hóa học của bản thân và các

bạn trong lớp (Tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau)

Như vậy, việc đổi mới PPDH Hóa học là phải tác động vào HS để HS được hoạt động nhiều hơn, suy nghĩ nhiều hơn; tích cực, chủ động lĩnh hội tri thức, kĩ năng Hóa học; có ý thức và biết cách vận dụng kiến thức Hóa học vào thực tế đời sống Thông qua các hoạt động học tập tích cực thì HS không chỉ nắm vững các

kiến thức, kĩ năng Hóa học mà còn nắm được phương pháp học tập, kĩ năng hoạt động tìm tòi, phát hiện và giải quyết vấn đề học tập một cách linh hoạt và sáng tạo

1.2.4 Đổi mới các hình thức tổ chức dạy học và sử dụng phương tiện dạy học [12]

Hình thức tổ chức dạy học bài - lớp là hình thức tổ chức dạy học truyền thống được xuất hiện từ khi có sự ra đời của hệ thống trường học Đây là hình thức tổ chức dạy học cơ bản và được sử dụng khá phổ biến trong trường học ở trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng từ trước đến nay Tuy nhiên hình thức tổ chức dạy học này có nhược điểm là GV khó áp dụng các phương pháp dạy học mà trong

đó các em HS được hoạt động và tích cực chủ động khám phá kiến thức Vì vậy, các em HS thường tiếp thu kiến thức một cách thụ động nên kiến thức thu được không bền vững và khó hình thành các kỹ năng, hành vi cho các em

Do đó, cần phải đổi mới các hình thức dạy học sao cho HS được: suy nghĩ nhiều hơn, thảo luận nhiều hơn, làm việc nhiều hơn, hoạt động nhiều hơn trên các giờ học

Các phương tiện trực quan được sử dụng trong quá trình dạy học gồm 3 nhóm: thí nghiệm, đồ dùng trực quan và các phương tiện nghe – nhìn; chúng rất đa dạng, phong phú và được sử dụng với tần suất cao trong tất cả các khâu của quá trình dạy học

Các thí nghiệm Hóa học, phương tiện dạy học trực quan được sử dụng hiệu quả khi tạo nguồn kiến thức để HS tìm tòi, phát hiện, thu nhận và xây dựng kiến thức mới

1.2.5 Sử dụng phối hợp một cách linh hoạt các phương pháp đặc th của hóa học

Trong quá trình đổi mới PPDH Hóa học, GV Hóa học cần chú trọng đến việc khai thác các yếu tố tích cực trong từng PPDH được sử dụng và các PPDH đặc thù của Hóa học để thực hiện yêu cầu tạo điều kiện cho HS được hoạt động nhiều hơn, tích cực hơn, chủ động hơn trong giờ học GV cần tăng cường sử dụng các PPDH: nêu và giải quyết vấn đề, đàm thoại tìm tòi, nghiên cứu … kết hợp với thí nghiệm,

phương tiện nghe nhìn hiện đại, các câu hỏi, bài tập Hóa học theo hướng dạy học tích cực như:

- Các thí nghiệm Hóa học theo hướng thí nghiệm nghiên cứu, dùng thí nghiệm kiểm tra giả thuyết khoa học, kiểm nghiệm dự đoán

- Hoạt động đàm thoại tìm tòi được thực hiện bằng phiếu học tập

- Hoạt động báo cáo, thuyết trình của HS bằng lời nói, bằng giấy hoặc slide PPDH nêu và giải quyết vấn đề được thực hiện theo hướng GV nêu vấn đề hoặc tổ chức cho HS hoạt động phát hiện vấn đề M i HS hoặc nhóm HS hoạt động tích cực dưới sự chỉ đạo của GV để giải quyết vấn đề, tìm ra tri thức cần lĩnh hội Trong quá trình giải quyết vấn đề cần tổ chức cho mọi HS đều tham gia các hoạt động cá nhân, thí nghiệm, thảo luận, trao đổi trong nhóm, nhận xét, đánh giá, rút ra kết luận về kiến thức, phương pháp nhận thức cần lĩnh hội

Như vậy, chúng ta cần quán triệt quan điểm đổi mới PPDH Hóa học là chú trọng phát huy, sử dụng các yếu tố tích cực đã có trong các PPDH Hóa học, tiếp thu

có chọn lọc những quan điểm, phương pháp tích cực trong khoa học giáo dục hiện đại như: dạy học kiến tạo, dạy học hợp tác theo nhóm nhỏ, dạy học lấy HS làm trung tâm, dạy học tương tác …Việc lựa chọn PPDH và sự kết hợp các PPDH nhằm phát huy cao độ tính tích cực nhận thức của HS, cần đảm bảo sự phù hợp với mục tiêu, nội dung bài học, đối tượng HS cụ thể và điều kiện cơ sở vật chất của từng địa phương

1.3 Thực hành thí nghiệm trong dạy học hóa học

1.3.1 Thí nghiệm hóa học

1.3.1.1 Khái niệm

Thí nghiệm là một phần của hiện thực khách quan được thực hiện hay tái hiện lại trong các điều kiện đặc biệt, trong đó con người có thể chủ động điều khiển các yếu tố tác động vào quá trình xảy ra để phục vụ cho những mục đích nhất định Thí nghiệm giúp con người loại bỏ những cái phụ, không bản chất để tìm ra bản chất của sự vật hiện tượng Thí nghiệm giúp con người phát hiện ra những quy luật còn

ẩn náu trong tự nhiên hoặc kiểm chứng, làm sáng tỏ những giả thuyết khoa học

Trong đề tài nghiên cứu này, khái niệm thí nghiệm được giới hạn trong một phạm

vi hẹp hơn là “thực hiện các phản ứng, quá trình Hóa học phục vụ cho việc dạy học Hóa học”

1.3.1.2 Vai trò c a thí nghiệm trong dạy học Hóa học [6]

Thí nghiệm có vai trò rất quan trọng trong nghiên cứu khoa học và đặc biệt trong Hóa học

a, h nghiệm à phương tiện trực qu n

Thí nghiệm là nền tảng của việc dạy học Hóa học Thí nghiệm là phương tiện trực quan chủ yếu, được dùng phổ biến và giữ vai trò quyết định trong quá trình dạy học Hóa học Nó giúp HS chuyển từ tư duy cụ thể sang tư duy trừu tượng và ngược lại Thông qua việc làm thí nghiệm HS sẽ làm quen được với các tính chất lý, hóa của các chất, từ đó HS có thể khắc sâu, hiểu rõ các quá trình Hóa học, nắm bắt các khái niệm, định luật, học thuyết Hóa học, giúp HS học môn hóa hiệu quả hơn

b, h nghiệm à c u nối gi thu ết và thực tiễn

Thực hành thí nghiệm sẽ giúp cho HS làm sáng tỏ những vấn đề lý thuyết đưa

ra, giúp HS ôn tập và kiểm tra lại các vấn đề lý thuyết đã học, trên cơ sở đó hiểu sâu sắc và nắm vững những nội dung cơ bản của lý thuyết

Nhiều thí nghiệm rất gần gũi với đời sống, với các quy trình công nghệ Chính

vì vậy, thí nghiệm giúp HS vận dụng các điều đã học vào thực tế cuộc sống Khi quan sát các thí nghiệm (tự mình hoặc GV làm) HS ghi nhớ lại các thí nghiệm, nếu

HS gặp lại hiện tượng trong tự nhiên, HS sẽ hình dung lại kiến thức cũ và giải thích được hiện tượng một cách dễ dàng Từ đó HS phát huy được tính tích cực, sáng tạo

và vận dụng kiến thức nhạy bén trong những trường hợp khác nhau Như vậy, việc dạy học Hóa học đã thực hiện đúng mục tiêu chung của giáo dục, đó là đào tạo những con người toàn diện về mọi mặt, hình thành những kĩ năng cần thiết, khả năng thích ứng trong mọi tình huống

c, R n u ện ĩ năng thực hành

Trong tất cả các thí nghiệm khoa học, đặc biệt là thí nghiệm về Hóa học, nếu không cẩn thận sẽ gây ra nguy hiểm có khi dẫn đến tử vong Khi thực hành thí nghiệm, HS phải làm đúng các thao tác cần thiết, sử dụng lượng hóa chất thích hợp

nên HS vừa tăng cường khéo léo và kĩ năng thao tác, vừa phát triển kĩ năng giải quyết vấn đề Từ đó HS sẽ hình thành những đức tính cần thiết của người lao động mới: cẩn thận, ngăn nắp, kiên nhẫn, trung thực, chính xác, khoa học, kĩ thuật, …

d, hát triển tư u

Thí nghiệm giúp HS phát triển tư duy, hình thành thế giới quan duy vật biện chứng Đứng trước thí nghiệm, HS sẽ tăng cường sức chú ý đối với các hiện tượng nghiên cứu, tiến hành các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa để rút ra kết luận đúng đắn Khi tự tay làm thí nghiệm hoặc được tận mắt nhìn thấy những hiện tượng Hóa học xảy ra, HS sẽ tin tưởng vào kiến thức đã học và cũng thêm tin tưởng vào chính bản thân mình

Tóm lại, thí nghiệm Hóa học cùng với lý thuyết giữ một vai trò đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu khoa học nói chung và dạy học Hóa học nói riêng

1.3.1.3 Phân loại thí nghiệm Hóa học [2]

Tùy thuộc vào hoạt động của GV và HS, người ta chia thí nghiệm Hóa học ở trường phổ thông thành thí nghiệm của GV, thí nghiệm của HS và thí nghiệm ngoại khóa

a, Thí nghiệm c a giáo viên

Là những thí nghiệm do GV trực tiếp thực hiện, trình bày trước HS Đây là hình thức thí nghiệm quan trọng nhất trong dạy học Hóa học ở trường phổ thông Những ưu điểm của thí nghiệm biểu diễn của GV:

- Thí nghiệm biểu diễn do GV làm các thao tác rất chuẩn mực nên có tác dụng hình thành những kĩ năng thí nghiệm đầu tiên cho HS một cách chính xác

- Tiết kiệm được thời gian, hóa chất và dụng cụ

- Dụng cụ được chuẩn bị chu đáo, có chọn lọc và đơn giản

- Có thể thực hiện được các thí nghiệm phức tạp, nguy hiểm, độc hại

b, Thí nghiệm c a học sinh

Là những thí nghiệm do HS trực tiếp thực hiện trong quá trình học tập, được

áp dụng trong một số trường hợp sau:

- Khi học bài mới: HS có thể thực hiện một số thí nghiệm nghiên cứu tính chất của các chất

- Khi ôn tập, luyện tập: HS thể thực hiện một số thí nghiệm để khắc sâu kiến thức hay áp dụng lý thuyết để giải quyết một số bài toán thực tiễn

- Khi kiểm tra: Để chuẩn bị kiến thức cho bài mới, HS cũng có thể được yêu cầu thực hiện thí nghiệm nhằm gợi nhớ, tái hiện kiến thức cũ, tạo bước đệm cho việc lĩnh hội kiến thức mới

- Khi thực hành: trong sách giáo khoa hiện hành, tỷ lệ các bài thực hành đã tăng lên đáng kể (khoảng 9%) Các thí nghiệm do HS thực hiện trong các bài thực hành thường là những thí nghiệm đơn giản, dễ làm, dụng cụ đơn giản, hóa chất ít độc hại, nguy hiểm

- Về cách thức tiến hành, thí nghiệm của HS có thể được tiến hành theo một số cách:

+ Thí nghiệm đồng loạt: đây là hình thức tổ chức cho một nội dung thực hành tốt nhất, trong đó từng HS được thực hiện thí nghiệm một cách độc lập

+ Thí nghiệm theo nhóm HS: là hình thức trong đó một số HS thay nhau làm thí nghiệm, số còn lại quan sát, theo dõi, thảo luận

c, Thí nghiệm ngoại khóa

Thí nghiệm ngoại khóa thường được tổ chức trong các buổi ngoại khóa, trong các ngày hội Hóa học vui Loại thí nghiệm tiến hành theo hình thức này giúp lôi cuốn, làm HS có hứng thú tìm tòi, học tập môn Hóa học

Thí nghiệm ngoại khóa cũng bao gồm những thí nghiệm mà HS làm ngoài nhà trường Trong những trường hợp cho phép, GV có thể giao nội dung, hướng dẫn cách tiến hành để HS thực hiện các thí nghiệm tại nhà Đây là loại thí nghiệm và cách tiến hành rất đa dạng, phong phú hướng cho HS vận dụng kiến thức Hóa học vào thực tiễn, giúp cho việc dạy học Hóa học ở trường phổ thông mang tính thực tiến cao hơn, giúp HS hứng thú học tập

1.3.1.4 Nh ng yêu c u sư phạm về ĩ thuật biểu diễn thí nghiệm và biện pháp đạt các yêu c u đ [1]

Trong các loại thí nghiệm được phân loại ở trên, thí nghiệm của GV đóng vai trò quan trọng, mẫu mực và cần đảm bảo một số yêu cầu sau:

a, ảo đảm n toàn

- Kiểm tra dụng cụ, hóa chất trước khi là thí nghiệm

- Tuân thủ nghiêm túc tất cả những quy định về bảo hiểm

- Nắm vững kỹ thuật phòng thí nghiệm

- Làm đúng hướng dẫn, trau dồi kĩ năng thí nghiệm

- Luôn luôn cẩn thận, bình tĩnh, đề cao tinh thần trách nhiệm và hiểu được nguyên nhân của những trường hợp xảy ra nguy hiểm

- Các chất độc, dễ nổ không dùng lượng lớn

b, ảo đảm thành công

- Nắm vững và làm đúng kĩ thuật thí nghiệm

- Các hóa chất phải đảm bảo chất lượng và đúng nồng độ quy định

- Có kĩ năng thành thạo, thao tác nhanh chóng, khéo léo

- Chuẩn bị chu đáo và làm thử nhiều lần trước khi biểu diễn thí nghiệm

c, h nghiệm phải rõ ràng, học sinh phải qu n sát được đ đ

- Thí nghiệm không được che lắp

- Kích thước và lượng hóa chất phải đủ lớn, bàn biểu diễn thí nghiệm phải có

độ cao hợp lí, ánh sáng tốt, có phông màu sắc thích hợp và thí nghiệm phải có hiện tượng quan sát được

, h nghiệm phải đơn giản, ụng cụ th nghiệm phải gọn gàng m thuật, đảm ào t nh ho học

- Chọn các thí nghiệm đơn giản về thiết bị, tiêu tốn ít thời gian (thường không quá 5 phút)

- Khi lắp dụng cụ thí nghiệm phải làm sao có được bộ dụng cụ vừa đẹp mắt, vừa đơn giản mà thuận lợi cho việc quan sát của HS, đảm bảo an toàn trong khi tiến hành thí nghiệm

e, ố ượng th nghiệm trong m t ài phải vừ phải c thể từ 1 đến 3, nhiều

nh t à 4 th nghiệm)

- Chỉ nên chọn thí nghiệm phục vụ cho trọng tâm bài giảng

- Thể hiện tính chất đặc trưng của đối tượng nghiên cứu

- Nếu có thể có nhiều thí nghiệm cùng một loại thì chọn thí nghiệm nào đặc trưng, đại diện cho thể loại đó

g, hải ết hợp ch t chẽ th nghiệm iểu iễn với tr nh à ài giảng

- Giúp HS nắm vững kiến thức và thiết lập được lòng tin vào khoa học, hình thành và nâng cao hứng thú học tập bộ môn

- Phát triển tốt hơn hoạt động của các giác quan, hoạt động tư duy và tư duy sáng tạo

- Rèn luyện các kĩ năng, kĩ xảo hoá học cho HS nhất là các kĩ năng, thao tác

sử dụng hoá chất, dụng cụ thí nghiệm, kĩ năng quan sát mô tả hiện tượng thí nghiệm

và kĩ năng vận dụng kiến thức hoá học

- Giúp HS hình thành phương pháp nghiên cứu hoá học như phát hiện, đề xuất vấn đề nghiên cứu, dự đoán lý thuyết, lựa chọn dụng cụ hoá chất và xây dựng

phương án tiến hành thí nghiệm, quan sát màu sắc các chất tham gia pư, tiến hành các thao tác thí nghiệm và quan sát mô tả hiện tượng thí nghiệm, đối chiếu với dự đoán và giải thích hiện tượng, nhận xét và rút ra kết luận

- Rèn luyện cho HS các đức tính và phẩm chất của người nghiên cứu khoa học như: trung thực, cẩn thận, gọn gàng, ngăn nắp…

1.3.2.3 Yêu c u sư phạm c a tiết thực hành Hóa học

HS phải ý thức được mục đích của các thí nghiệm trong bài thực hành và hiểu

rõ các điều kiện của thí nghiệm

Việc tiến hành thí nghiệm, quan sát và mô tả diễn biến, hiện tượng thí nghiệm đều phải do HS tự lực tiến hành, GV chỉ tổ chức, giúp đỡ, điều chỉnh để làm chính xác các kiến thức, kĩ năng của HS, không làm thay HS

Sau m i giờ thí nghiệm thực hành HS phải rút ra được những nhận xét, kết luận về bản chất của các hiện tượng quan sát được

GV tổ chức cho HS trực tiếp tác động vào đối tượng thí nghiệm, chủ động trong các hoạt động lựa chọn, lắp ráp các dụng cụ thí nghiệm, đề xuất cải tiến dụng

cụ, thực hiện các thao tác thí nghiệm, rút kinh nghiệm về thao tác, cách tiến hành để đảm bảo cho thí nghiệm thành công, an toàn Đây chính là tiền đề để HS tự lực nghiên cứu sau này

1.3.2.4 Điều kiện để tổ chức tốt tiết thực hành Hóa học

Kết quả của giờ thực hành Hóa học phụ thuộc vào sự chuẩn bị kĩ lưỡng của cả

GV và HS Trong đó phụ thuộc chủ yếu vào việc chuẩn bị của GV vì vậy GV cần chuẩn bị chu đáo cho giờ học

a, Đối với giáo viên:

- Xác định rõ mục tiêu của bài thực hành thí nghiệm

- Tiến hành trước tất cả các thí nghiệm để xác định những hướng dẫn cụ thể, chính xác, phù hợp với các điều kiện thực tế về thiết bị, hoá chất trong PTN của nhà trường Cần chú ý đến các yếu tố đảm bảo an toàn, bảo vệ môi trường, sự thành công của thí nghiệm và cả các nguyên nhân dẫn đến không thành công

- Chuẩn bị nội dung hướng dẫn tiến hành các thí nghiệm trong bài thực hành

và thể hiện thật ngắn gọn, dễ hiểu

- Dự kiến hình thức tổ chức hoạt động giờ thực hành và chuẩn bị dụng cụ hoá chất cần dùng

- Thiết kế bài thực hành

b, Đối với học sinh

- Ôn tập những nội dung kiến thức liên quan đến các thí nghiệm trong bài thực

hành

- Đọc trước các thí nghiệm sẽ tiến hành để biết dụng cụ, hóa chất và hình dung các bước sẽ thực hiện

- Dự đoán trước các hiện tượng sẽ xảy ra, giải thích nguyên nhân

- Ôn tập các kiến thức về thao tác thí nghiệm chính xác, an toàn, tiết kiệm

1.3.2.5 Viết tư ng trình tiết thực hành Hóa học

Một trong những bước quan trọng của việc làm thực hành là viết tường trình thí nghiệm Đây là một yêu cầu, một căn cứ để đánh giá toàn diện bài thực hành của

HS Do đó GV cần hướng dẫn cho HS cách viết tường trình thí nghiệm sao cho khoa học, đầy đủ, súc tích

Bản tường trình bài thực hành là bản báo các kết quả thí nghiệm của HS Trong bản tường trình này HS phải trình bày: Các dụng cụ, hóa chất sử dụng; các bước tiến hành thí nghiệm; hiện tượng quan sát; cuối cùng cần rút ra nhận xét, kết luận về một tính chất, một quy tắc, quy luật hay một ứng dụng quan trọng

Như vậy, có thể thấy rằng thông qua việc viết tường trình thí nghiệm đã tập cho HS cách làm việc khoa học, bài bản, có kế hoạch Đồng thời giúp GV cũng đánh giá một số kĩ năng làm thực hành của HS như kĩ năng quan sát, phân tích, nhận xét, so sánh, tổng hợp, khái quát, dự đoán, kết luận và vận dụng các kiến thức

đã học Do đó GV cần lưu ý đến việc hướng dẫn HS viết tường trình và đảm bảo

- Ngôn ngữ Hóa học: danh pháp, ký hiệu, công thức, phương trình Hóa học

- Kĩ năng, kĩ xảo thực hành, thí nghiệm, thao tác với dụng cụ, hóa chất và các quá trình Hóa học

- Phương pháp giải các bài tập Hóa học

- Những hành vi và phẩm chất của người làm công tác, nghề nghiệp liên quan đến Hóa học

Trong các nội dung trên, kĩ năng, kĩ xảo thực hành đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc nghiên cứu và dạy học Hóa học

1.3.3.2 Hình thành và rèn luyện ĩ năng thực hành Hóa học

Để hình thành và rèn luyện cho HS có kĩ năng tốt về thực hành Hóa học là một quá trình lâu dài, cần phải làm thường xuyên, luôn được tái lập, kiểm tra Con đường để hình thành và rèn luyện kĩ năng thực hành Hóa học cho HS bao gồm:

, Làm mẫu c giáo viên

Đây là con đường ngắn nhất và quan trọng nhất cho việc hình thành kĩ năng làm thí nghiệm thực hành của HS

HS sẽ bắt chước gần như toàn bộ các thao tác của GV, từ những thao tác đơn giản nhất như đậy nắp lọ hóa chất, lấy hóa chất, kẹp và đun ống nghiệm, …từ đó

HS học được cả cách thức làm thí nghiệm và sau đó hình thành kĩ năng, kĩ xảo thực hành Vì vậy GV cần thực hiện các thí nghiệm mẫu một cách hết sức nghiêm túc, chuẩn mực

, R n u ện các th o tác cho m t cách nghiêm t c, c n thận, chi tiết

Hệ thống các thao tác cần hình thành, rèn luyện cho HS:

* Sử dụng các dụng cụ thí nghiệm

Dụng cụ trong phòng thí nghiệm khá đa dạng, phức tạp, không thể một vài buổi có thể làm cho HS thành thạo hết được Thường những buổi đầu tiên khi HS vào học (đầu lớp, đầu cấp học), được bắt đầu tiếp xúc với phòng thí nghiệm, các thí nghiệm đầu tiên, GV cần chú ý giới thiệu và yêu cầu HS ghi nhớ, thực hiện

- Giúp HS làm quen với các dụng cụ thí nghiệm Hóa học: tên gọi, tính năng, cách sử dụng, những lưu ý khi sử dụng

- Cách sử dụng dụng cụ cho từng loại thí nghiệm

- Lắp ráp bộ dụng cụ theo hình vẽ hoặc theo mẫu: một số thí nghiệm cần phải lắp ráp hệ thống dụng cụ, GV có thể hướng dẫn HS lắp ráp theo mẫu hay theo hình

vẽ

* Làm việc với hóa chất

- Đọc thành thạo các thông tin trên nhãn m i lọ hóa chất

- Những yêu cầu cơ bản khi làm việc với hóa chất:

+ Phải kiểm tra kỹ nhãn lọ hóa chất trước khi lấy làm thí nghiệm

+ Sử dụng hóa chất tiết kiệm

+ Mở nắp lọ hóa chất phải để ngửa trên bàn

+ Không dùng lẫn thìa lấy hóa chất rắn, ống hút hóa chất lỏng

+ Không dùng tay để lấy hóa chất

+ Không đổ hóa chất dùng còn thừa trở lại vào bình

+ Khi cân hóa chất phải để trên giấy lót

+ Tuyệt đối không ngửi, nếm hóa chất trực tiếp

- Các lưu ý và dặn dò kĩ HS, rèn cho HS thành thói quen khi làm việc với hóa chất độc hại nguy hiểm

c, R n u ện ĩ năng thực hiện th nghiệm học

Sau khi rèn luyện cho HS các thao tác làm thí nghiệm, GV phải tổ chức cho

HS tự rèn luyện, theo dõi và kiểm tra nhắc nhở nhau Giai đoạn này GV cần quan sát, kiểm tra nhắc nhở và uốn nắn thường xuyên

Phải rèn luyện cho HS kĩ năng quan sát, nhận biết hiện tượng xảy ra khi thực hành thí nghiệm Khi quan sát, nhận biết được hiện tượng xảy ra, tức là nhận biết được dấu hiệu của phản ứng Hóa học, từ đó giúp HS liên tưởng những kiến thức đã biết, suy đoán, tìm tòi đi đến những kiến thức mới

, nh thành cho học sinh ph m ch t c a ngư i àm công tác học

GV cần có ý thức và thường xuyên, kiên trì để giúp cho HS hình thành những phẩm chất của một người làm công tác Hóa học như: cần cù, cẩn thận, tỉ mỉ, chính xác, gọn ngàng, ngắn nắp,… Lâu dần, giúp HS rèn luyện những phẩm chất đó đã trở thành kĩ năng, thành thói quen, đây là những phẩm chất rất quý và rất cần để trở thành những kĩ năng sống cho HS

e, Ch trọng iểm tr , đánh giá thư ng u ên

Giáo viên cần phải đưa nội dung thực hành thí nghiệm vào các hình thức kiểm tra đánh giá phù hợp: kiểm tra vấn đáp, kiểm tra viết thường xuyên và định kỳ, kiểm tra kỹ năng thao tác trong giờ thực hành

1.4 Đánh giá xếp loại chất lƣợng giờ học bậc trung học [10]

1.4.1 êu cầu về đánh giá giờ dạy

Giờ lên lớp là một khâu trong quá trình dạy học được kết thúc trọn vẹn trong khuôn khổ nhất định về thời gian theo quy định của kế hoạch dạy học Do đó, trong

m i giờ lên lớp, hoạt động của GV và hoạt động học của HS đều được thực hiện dưới sự tác động tương h giữa các yếu tố cơ bản của quá trình dạy học Đó là mục đích, nội dung, phương pháp, phương tiện và hình thức tổ chức dạy học

Đánh giá một giờ dạy phải xem xét, phân tích giờ dạy đó đã giải quyết được mức độ nào theo mục đích được đặt ra trên cơ sơ sử dụng phương pháp, phương tiện và cách tổ chức phù hợp với nội dung của giờ dạy đó Nghĩa là phải đánh giá giờ dạy của GV một cách toàn diện theo các yếu tố của quá trình dạy

Xem xét, phân tích giờ dạy có phù hợp với đặc điểm bộ môn, của kiểu bài lên lớp thuộc bộ môn đó

Đánh giá giờ dạy phải căn cứ vào điều kiện cụ thể về đối tượng HS, về cơ sở vật chất, thiết bị dạy học của giờ lên lớp mà người GV đó thực hiện

Phân tích, xem xét kết quả giờ dạy thể hiện ở mức độ nhận thức của HS trong giờ đó thông qua vấn đáp, trao đổi với HS hoặc kiểm tra trắc nghiệm từ 3 đến 5 phút

1.4.2 Tiêu chuẩn về đánh giá xếp loại giờ dạy

Chính xác, khoa học (khoa học bộ môn và quan điểm

tư tưởng, lập trường chính trị)

2 Bảo đảm tính hệ thống, đủ nội dung, làm rõ trọng tâm

3 Liên hệ thực tế (nếu có), có tính giáo dục

KẾT QUẢ 10 Đa số HS hiểu bài, nắm vững trọng tâm, biết vận

dụng kiến thức

1.4.2.2 Cách xếp loại

- Loại giỏi: + Điểm tổng cộng đạt từ 17 – 20

Các yêu cầu 1, 4, 6, 9 phải đạt điểm 2

- Loại khá: + Điểm tổng cộng đạt từ 13 – 16,5

Các yêu cầu 1, 4, 9 phải đạt 2 điểm

- Loại TB: + Điểm tổng cộng đạt từ 10 – 12,5

Yêu cầu 1, 4 phải đạt 2 điểm

- Loại yếu: + Điểm tổng cộng đạt từ 9 trở xuống

1.4.3 Nh ng yêu cầu cần ch trong đánh giá và xếp loại giờ dạy

1.4.3.1 Tiêu chu n đánh giá ếp loại có tính tổng quát

Các yêu cầu được trình bày một cách tổng quát, ngắn gọn, các địa phương tùy theo tình hình cụ thể và yêu cầu chỉ đạo của mình trong từng giai đoạn mà cụ thể hóa cho từng kiểu bài lên lớp hoặc nhấn mạnh những vấn đề nhất định trong từng yêu cầu của các mặt đánh giá

1.4.3.2 Đánh giá ếp loại gi dạ đ ng các êu c u trong tiêu chu n

Sự đánh giá, xếp loại tiết dạy dựa trên các yếu tố của quá trình dạy học Do đó phải đánh giá cả 5 mặt: nội dung, phương pháp, phương tiện, tổ chức và kết quả của giờ dạy Trong số 10 yêu cầu, các yêu cầu 1, 4, 6, 9 được coi là trọng tâm, các yêu cầu này phải được cân nhắc kỹ lưỡng và thận trọng hơn khi đánh giá, đồng thời được sử dụng để đảm bảo chất lượng khi xếp giờ dạy đối với 2 loại Giỏi và Khá

1.4.3.3 Kết hợp đánh giá định t nh và định ượng

Sau khi dự giờ hoặc kiểm tra giờ dạy, người đánh giá trước hết phải dựa vào

sự quan sát trên lớp và kết hợp với các biện pháp như: phỏng vấn GV và HS, xem xét giáo án, các tư liệu dạy học và kiểm tra trắc nghiệm ngắn đối với HS để đánh giá từng yêu cầu theo 3 mức (Tốt, Khá, Trung bình hoặc Yếu Kém) và ứng với m i mức cho một mã điểm (2-1-0) có thể cho điểm lẻ đến 0,5 điểm Khi xem xét toàn bài và xếp loại giờ dạy, người đánh giá phải kết hợp giữa những nhận định định tính của mình với điểm số của các yêu cầu và điểm tổng cộng để xếp loại chính xác đối với giờ dạy

1.4.3.4 Đánh giá từng yêu c u theo từng mức đ

a, Tốt, há điểm 2; 1,5): Các yêu cầu được thực hiện đầy đủ, linh hoạt, thành

thạo Có thể có một vài sơ suất hay thiếu sót nhỏ nhưng không nghiêm trọng

, rung nh 1 điểm): Thực hiện yêu cầu còn sai sót trong các bước lên lớp

của bài dạy, đặc biệt ở các yêu cầu 1, 4, 6 và 9

c, Yếu, ém 0,5; 0 điểm): Thực hiện yêu cầu ở các mặt các bước lên lớp của

bài dạy còn nhiều thiếu sót hoặc có thiếu sót trầm trọng Trong một yêu cầu nếu GV

bỏ qua các cơ hội có điều kiện cho phép thực hiện mà không làm thì cũng được đánh giá là yếu

1.4.4 Đánh giá và xếp loại giờ dạy thực hành

Tiết thực hành là một tiết học đặc biệt của môn Hóa học Do vậy cần chú ý đến những mục tiêu dạy học, yêu cầu riêng dành cho tiết học này trong việc đánh giá, xếp loại giờ dạy

Sau đây là đề xuất về tiêu chuẩn và thang điểm đánh giá giờ dạy thực hành:

0đ 1đ 2đ

NỘI UNG

1

Các thí nghiệm được tiến hành chính xác, thành công,

an toàn; giải thích hiện tượng một cách rõ ràng, khoa học; thao tác thí nghiệm chuẩn xác

2 Bảo đảm tính hệ thống, đủ nội dung, làm rõ trọng tâm

3 Liên hệ thực tế (nếu có), có tính giáo dục

tác thí nghiệm chuẩn xác; nắm vững kiến thức, biết vận dụng kiến thức

Cách xếp loại giờ dạy thực hành được thực hiện như mục 1.4.2.2 trang 21

1.5 ài thực hành trong chương trình hóa học THPT

1.5.1 Hệ thống bài thực hành hóa học trong chương trình hóa học THPT

1.5.1.1 Chương tr nh chu n

a, Lớp 10

- Bài thực hành số 1: Phản ứng oxi hóa – khử

- Bài thực hành số 2: Tính chất Hóa học của khí clo và hợp chất của clo

- Bài thực hành số 3: Tính chất Hóa học của brom và iot

- Bài thực hành số 4: Tính chất của oxi – lưu huỳnh

- Bài thực hành số 5: Tính chất các hợp chất của lưu huỳnh

- Bài thực hành số 6: Tốc độ phản ứng và cân bằng Hóa học

- Bài thực hành số 4: Điều chế và tính chất của etilen, axetilen

- Bài thực hành số 5: Tính chất etanol, glixerol, phenol

- Bài thực hành số 6: Tính chất anđêhit và axit cacboxylic

c, Lớp 12

- Bài thực hành số 1: Điều chế, tính chất Hóa học của este, gluxit

- Bài thực hành số 2: Một số tính chất của polime và vật liệu polime

- Bài thực hành số 3: Tính chất, điều chế và sự ăn mòn kim loại

- Bài thực hành số 4: Tính chất của Na, Mg, Al và hợp chất của chúng

- Bài thực hành số 5: Tính chất Hóa học của sắt, crom và hợp chất của chúng

1.5.1.2 Chương tr nh n ng c o

a, Lớp 10

- Bài thực hành số 1: Một số thao tác thực hành thí nghiệm Hóa học Sự biến đổi tính chất của các nguyên tố trong chu kỳ và nhóm

- Bài thực hành số 2: Phản ứng oxi hóa – khử

- Bài thực hành số 3: Tính chất của các halogen

- Bài thực hành số 4: Tính chất các hợp chất của halogen

- Bài thực hành số 5: Tính chất của oxi, lưu huỳnh

- Bài thực hành số 6: Tính chất các hợp chất của lưu huỳnh

- Bài thực hành số 3: Phân tích định tính Điều chế và tính chất của metan

- Bài thực hành số 4: Tính chất của hiđrocacbon không no

- Bài thực hành số 5: Tính chất của một số hiđrocacbon thơm

- Bài thực hành số 6: Tính chất của một vài dẫn xuất halogen, ancol và phenol

- Bài thực hành số 7: Tính chất của anđehit và axit cacboxylic

c, Lớp 12

- Bài thực hành số 1: Điều chế este và tính chất của một số cacbohiđrat

- Bài thực hành số 2: Một số tính chất của amin, amino axit và protein

- Bài thực hành số 3: Dãy điện hóa của kim loại Điều chế kim loại

- Bài thực hành số 4: Ăn mòn kim loại Chống ăn mòn kim loại

- Bài thực hành số 5: Tính chất của kim loại kiềm, kim loại kiềm thổ và hợp chất của chúng

- Bài thực hành số 6: Tính chất của nhôm và hợp chất của nhôm

- Bài thực hành số 7: Tính chất Hóa học của crom, sắt, đồng và những hợp chất của chúng

- Bài thực hành số 8: Nhận biết một số ion trong dung dịch

- Bài thực hành số 9: Chuẩn độ dung dịch

1.5.2 Hệ thống bài thực hành trong chương trình hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn)

Theo SGK của Bộ GD&ĐT, hiện nay chương trình Hóa học 10 (chương trình chuẩn) có 6 bài thực hành, chiếm khoảng 8,5% số tiết học trong chương trình Cụ thể như sau:

Bảng 1.1 Hệ thống bài thực hành Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn)

1 34 20 Phản ứng oxi hóa

– khử

- Rèn luyện kĩ năng thực hành Hóa học: Thao tác và quan sát các hiện tượng xảy ra trong khi làm thí nghiệm

- Vận dụng kiến thức đã học để giải thích các hiện tượng xảy ra trong phản ứng oxi hóa – khử Viết tường trình

2 41 27

Tính chất Hóa học của khí clo và hợp chất của clo

- Củng cố các thao tác làm thí nghiệm an toàn, hiệu quả, quan sát hiện tượng thí nghiệm, viết tường trình

- Củng cố kiến thức về clo và hợp chất của clo

3 47 28 Tính chất Hóa học

của brom và iot

- Củng cố kĩ năng làm thí nghiệm, quan sát và viết tường trình

- Củng cố về tính chất Hóa học của các nguyên tố halogen

4 51 31

Tính chất Hóa học của oxi, lưu