Giáo án Ngữ văn 12 tuần 19 bài: Vợ chồng A Phủ

- Nắm được những đóng góp riêng của nhà văn trong nghệ thuật khắc hoạ tính cách các nhân vật, sự tinh tế trong diễn tả cuộc sống nội tâm; Sở trường của nhà văn trong quan sát những nét l

GIÁO ÁN NGỮ VĂN LỚP 12

Tiết thứ: 55,56

Tên bài: VỢ CHỒNG A PHỦ

Tô Hoài

A MỤC TIÊU BÀI HỌC

- Hiểu được cuộc sống cơ cực, tối tăm của đồng bào các dân tộc thiểu số vùng cao dưới ách áp bức kìm kẹp của thực dân và chúa đất thống trị; quá trình người dân các dân tộc thiểu số thức tỉnh cách mạng và vùng lên tự giải phóng đời mình,

đi theo tiếng gọi của Đảng

- Nắm được những đóng góp riêng của nhà văn trong nghệ thuật khắc hoạ tính cách các nhân vật, sự tinh tế trong diễn tả cuộc sống nội tâm; Sở trường của nhà văn trong quan sát những nét lạ về phong tục, tập quán và cá tính người Mông; Nghệ thuật trần thuật linh hoạt, lời văn tinh tế, mang màu sắc dân tộc và giàu chất thơ

B PHƯƠNG TIỆN THỰC HIỆN

- Sách giáo khoa, sách giáo viên

- Thiết kế bài học

- Tài liệu tham khảo

C PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

- Gợi tìm, phân tích, so sánh, tổng hợp

D TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC

1 Kiểm tra bài cũ

2 Tổ chức bài mới

Hoạt động của thầy và trò Nội dung cần đạt

Hoạt động 1: Tổ chức tìm

hiểu chung

1 HS đọc phần Tiểu dẫn, dựa

vào những hiểu biết của bản

thân để trình bày những nét

cơ bản về:

- Cuộc đời, sự nghiệp văn học

và phong cách sáng tác của

Tô Hoài

- Xuất xứ truyện Vợ chồng A

Phủ của Tô Hoài.

I Tìm hiểu chung

1 Tác giả

Tô Hoài tên khai sinh là Nguyễn Sen Ông sinh năm 1920 Quê nội ở Thanh Oai, Hà Đông (nay là Hà Tây) nhưng ông sinh ra và lớn lên ở quê ngoại: làng Nghĩa Đô, huyện Từ Liêm, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông (nay là phường Nghĩa

Đô, quận Cầu Giấy Hà Nội)

Tô Hoài viết văn từ trước cách mạng, nổi tiếng

với truyện đồng thoại Dế mèn phiêu lưu kí Tô

Hoài là một nhà văn lớn sáng tác nhiều thể loại

Số lượng tác phẩm của Tô Hoài đạt kỉ lục trong nền văn học Việt Nam hiện đại

Năm 1996, Tô Hoài được nhà nước tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật Lối trần thuật của Tô Hoài rất hóm hỉnh, sinh động Ông rất có sở trường về loại truyện phong tục và hồi kí Một số tác phẩm tiêu biểu của Tô

Hoài như: Dế mèn phiêu lưu kí (1941), O chuột

(1942), Nhà nghèo (1944), Truyện Tây Bắc (1953), Miền Tây (1967),…

2 Xuất xứ tác phẩm

Vợ chồng A Phủ in trong tập truyện Tây Bắc

(1954) Tập truyện được tặng giải nhất- giải thưởng Hội văn nghệ Việt Nam 1954- 1955

Hoạt động 2: Đọc và tóm tắt

văn bản tác phẩm

1 GV đọc mẫu 1 đoạn HS có

giọng đọc tốt đọc nối tiếp một

số đoạn

II Đọc và tóm tắt văn bản tác phẩm

1 Đọc

+ Đọc- hiểu trước ở nhà

+ Đọc diễn cảm một số đoạn ở lớp

2 Trên cơ sở đọc và chuẩn bị

bài ở nhà, HS tóm tắt tác

phẩm

2 Tóm tắt

Cần đảm bảo một số ý chính:

+ Mị, một cô gái xinh đẹp, yêu đời, có khát vọng ự do, hạnh phúc bị bắt về làm con dâu gạt

nợ cho nhà Thống lí Pá Tra

+ Lúc đầu Mị phản kháng nhưng dần dần trở nên tê liệt, chỉ "lùi lũi như con rùa nuôi trong xó cửa"

+ Đêm tình mùa xuân đến, Mị muốn đi chơi nhưng bị A Sử (chồng Mị) trói đứng vào cột nhà + A Phủ vì bất bình trước A Sử nên đã đánh nhau và bị bắt, bị phạt vạ và trở thành kẻ ở trừ

nợ cho nhà Thống lí

+ Không may hổ vồ mất 1 con bò, A Phủ đã bị đánh, bị trói đứng vào cọc đến gần chết

+ Mị đã cắt dây trói cho A Phủ, 2 người chạy trốn đến Phiềng Sa

+ Mị và A Phủ được giác ngộ, trở thành du kích

Hoạt động 3: Tổ chức

đọc-hiểu văn bản

III Đọc- hiểu

1 Tìm hiểu nhân vật Mị

1 HS đọc đoạn đầu văn bản,

nhận xét cách giới thiệu nhân

vật Mị, cảnh ngộ của Mị,

những đày đọa tủi cực khi Mị

bị bắt làm con dâu gạt nợ cho

nhà Thống lí Pá Tra

- HS thảo luận và phát biểu tự

do GV định hướng, nhận xét,

nhấn mạnh những ý kiến

đúng và điều chỉnh những ý

kiến chưa chính xác

a) Mị- cách giới thiệu của tác giả

"Ai ở xa về …"

+ Mị xuất hiện không phải ở phía chân dung ngoại hình mà ở phía thân phận- một thân phận quá nghiệt ngã- một con người bị xếp lẫn với những vật vô tri giác (tảng đá, tàu ngựa,…)- một thân phận đau khổ, éo le

+ Mị không nói, chỉ "lùi lũi như con rùa nuôi trong xó cửa" Người đàn bà ấy bị cầm tù trong ngục thất tinh thần, nơi lui vào lui ra chỉ là "một căn buồng kín mít chỉ có một chiếc cửa sổ, một

lỗ vuông bằng bàn tay" Đã bao năm rồi, người đàn bà ấy chẳng biết đến mùa xuân, chẳng đi chơi tết…

+ "Sống lâu trong cái khổ Mị cũng đã quen rồi", "Mị tưởng mình cũng là con trâu, mình

cũng là con ngựa", Mị chỉ "cúi mặt, không nghĩ ngợi", chỉ "nhớ đi nhớ lại những việc giống nhau" Mị không còn ý thức được về thời gian, tuổi tác và cuộc sống Mị sống như một cỗ máy, một thói quen vô thức Mị vô cảm, không tình yêu, không khát vọng, thậm chí không còn biết đến khổ đau Điều đó có sức ám ảnh đối với độc giả, gieo vào lòng người những xót thương

2 GV tổ chức cho HS tìm

những chi tiết cho thấy sức

sống tiềm ẩn trong Mị và

nhận xét

- GV gợi ý: Hình ảnh một cô

Mị khi còn ở nhà? Phản ứng

của Mị khi về nhà Thống lí?

- HS làm việc cá nhân và phát

biểu ý kiến

b) Mị- một sức sống tiềm ẩn:

+ Nhưng đâu đó trong cõi sâu tâm hồn người đàn bà câm lặng vì cơ cực, khổ đau ấy vẫn tiềm

ẩn một cô Mị ngày xưa, một cô Mị trẻ đẹp như đóa hoa rừng đầy sức sống, một người con gái trẻ trung giàu đức hiếu thảo Ngày ấy, tâm hồn yêu đời của Mị gửi vào tiếng sáo "Mị thổi sáo giỏi, thổi lá cũng hay như thổi sáo"

+ ở Mị, khát vọng tình yêu tự do luôn luôn mãnh liệt Nếu không bị bắt làm con dâu gạt nợ, khát vọng của Mị sẽ thành hiện thực bởi "trai đến đứng nhẵn cả chân vách đầu buồng Mị" Mị

đã từng hồi hộp khi nghe tiếng gõ cửa của người yêu Mị đã bước theo khát vọng của tình yêu nhưng không ngờ sớm rơi vào cạm bẫy

+ Bị bắt về nhà Thống lí, Mị định tự tử Mị tìm đến cái chết chính là cách phản kháng duy nhất của một con người có sức sống tiềm tàng mà

không thể làm khác trong hoàn cảnh ấy "Mấy tháng ròng đêm nào Mị cũng khóc", Mị trốn về nhà cầm theo một nắm lá ngón Chính khát vọng được sống một cuộc sống đúng nghĩa của nó khiến Mị không muốn chấp nhận cuộc sống bị chà đạp, cuộc sống lầm than, tủi cực, bị đối xử bất công như một con vật

+ Tất cả những phẩm chất trên đây sẽ là tiền

đề, là cơ sở cho sự trỗi dậy của Mị sau này Nhà văn miêu tả những tố chất này ở Mị khiến cho câu chuyện phát triển theo một lô gíc tự nhiên, hợp lí Chế độ phong kiến nghiệt ngã cùng với tư tưởng thần quyền có thể giết chết mọi ước mơ, khát vọng, làm tê liệt cả ý thức lẫn cảm xúc con người nhưng từ trong sâu thẳm, cái bản chất người vẫn luôn tiềm ẩn và chắc chắn nếu có cơ hội sẽ thức dậy, bùng lên

3 GV tổ chức cho HS phát

biểu cảm nhận về nghệ thuật

miêu tả những yếu tố tác

động đến sự hồi sinh của Mị,

đặc biệt là tiếng sáo và diễn

biến tâm trạng Mị trong đêm

tình mùa xuân

- HS thảo luận và phát biểu tự

c) Mị- sự trỗi dậy của lòng ham sống và khát vọng hạnh phúc

+ Những yếu tố tác động đến sự hồi sinh của Mị:

- "Những chiếc váy hoa đã đem phơi trên mỏm

đá, xòe như con bướm sặc sỡ, hoa thuốc phiện vừa nở trắng lại đổi ra màu đỏ hau, đỏ thậm rồi sang màu tím man mác"

do

- GV định hướng, nhận xét,

nhấn mạnh những ý kiến

đúng và điều chỉnh những ý

kiến chưa chính xác

- "Đám trẻ đợi tết chơi quay cười ầm trên sân chơi trước nhà" cũng có những tác động nhất định đến tâm lí của Mị

- Rượu là chất xúc tác trực tiếp để tâm hồn yêu đời, khát sống của Mị trỗi dậy "Mị đã lấy hũ rượu uống ừng ực từng bát một" Mị vừa như uống cho hả giận vừa như uống hận, nuốt hận Hơi men đã dìu tâm hồn Mị theo tiếng sáo

+ Trong đoạn diễn tả tâm trạng hồi sinh của

Mị, tiếng sáo có một vai trò đặc biệt quan trọng

- "Mị nghe tiếng sáo vọng lại, thiết tha, bồi hồi Mị ngồi nhẩm thầm bài hát của người đang thổi" "Ngày trước, Mị thổi sáo giỏi… Mị uốn chiếc lá trên môi, thổi lá cũng hay như thổi sáo

Có biết bao nhiêu người mê, ngày đêm đã thổi sáo đi theo Mị hết núi này sang núi khác"

- "Tiếng sáo gọi bạn cứ thiết tha, bồi hồi",

"ngoài đầu núi lấp ló đã có tiếng ai thổi sáo", "tai

Mị vẳng tiếng sáo gọi bạn đầu làng", "mà tiếng sáo gọi bạn yêu vẫn lửng lơ bay ngoài đường",

"Mị vẫn nghe tiếng sáo đưa Mị đi theo những cuộc chơi, những đám chơi", "trong đầu Mị rập rờn tiếng sáo",…

- Tô Hoài đã miêu tả tiếng sáo như một dụng ý nghệ thuật để lay tỉnh tâm hồn Mị Tiếng sáo là

biểu tượng của khát vọng tình yêu tự do, đã theo sát diễn biến tâm trạng Mị, là ngọn gió thổi bùng lên đốn lửa tưởng đã nguội tắt Thoạt tiên, tiếng sáo còn "lấp ló", "lửng lơ" đầu núi, ngoài đường Sau đó, tiếng sáo đã thâm nhập vào thế giới nội tâm của Mị và cuối cùng tiếng sáo trở thành lời mời gọi tha thiết để rồi tâm hồn Mị bay theo tiếng sáo

+ Diễn biến tâm trạng Mị trong đêm tình mùa xuân:

- Dấu hiệu đầu tiên của việc sống lại đó là Mị nhớ lại quá khứ, nhớ về hạnh phúc ngắn ngủi trong cuộc đời tuổi trẻ của mình và niềm ham sống trở lại "Mị thấy phơi phới trở lại, lòng đột nhiên vui sướng như những đêm tết ngày trước"

"Mị còn trẻ lắm Mị vẫn còn trẻ lắm Mị muốn đi chơi"

- Phản ứng đầu tiên của Mị là: "nếu có nắm lá ngón rong tay Mị sẽ ăn cho chết" Mị đã ý thức được tình cảnh đau xót của mình Những giọt nước mắt tưởng đã cạn kiệt vì đau khổ đã lại có thể lăn dài

- Từ những sôi sục trong tâm tư đã dẫn Mị tới hành động "lấy ống mỡ sắn một miếng bỏ thêm vào đĩa dầu" Mị muốn thắp lên ánh sáng cho căn

phòng bấy lâu chỉ là bóng tối Mị muốn thắp lên ánh sáng cho cuộc đời tăm tối của mình

- Hành động này đẩy tới hành động tiếp: Mị

"quấn tóc lại, với tay lấy cái váy hoa vắt ở phía trong vách"

- Mị quên hẳn sự có mặt của A Sử, quên hẳn mình đang bị trói, tiếng sáo vẫn dìu tâm hồn Mị

"đi theo những cuộc chơi, những đám chơi"

- Tô Hoài đã đặt sự hồi sinh của Mị vào tình huống bi kịch: khát vọng mãnh liệt- hiện thực phũ phàng khiến cho sức sống ở Mị càng thêm phần dữ dội Qua đây, nhà văn muốn phát biểu một tư tưởng: sức sống của con người cho dù bị giẫm đạp bị trói chặt vẫn không thể chết mà luôn luôn âm ỉ, chỉ gặp dịp là bùng lên

4 GV tổ chức cho HS phân

tích diễn biến tâm trạng Mị

trước cảnh A Phủ bị trói

- GV gợi ý: lúc đầu? Khi nhìn

thấy dòng nước mắt của A

Phủ? Hành động cắt dây trói

của Mị?

- HS thảo luận và phát biểu tự

do

d) Mị trước cảnh A Phủ bị trói

+ Trước cảnh A Phủ bị trói, ban đầu Mị hoàn toàn vô cảm: "Mị vẫn thản nhiên thổi lửa hơ tay"

+ Thế rồi, "Mị lé mắt trông sang thấy một dòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hỏm má đã xám đen lại của A Phủ" Giọt nước mắt tuyệt vọng của A Phủ đã giúp Mị nhớ lại mình, nhận

ra mình, xót xa cho mình Thương người và thương mình đồng thời nhận ra tất cả sự tàn ác

- GV định hướng, nhận xét,

nhấn mạnh những ý kiến

đúng và điều chỉnh những ý

kiến chưa chính xác

của nhà Thống lí, tất cả đã khiến cho hành động của Mị mang tính tất yếu

+ Tất nhiên, Mị cũng rất lo lắng, hoảng sợ Mị

sợ mình bị trói thay vào cái cọc ấy, "phải chết trên cái cọc ấy" Khi đã chạy theo A Phủ, cái ý nghĩ ấy vẫn còn đuổi theo Mị: "ở đây thì chết mất" Nỗi lo lắng của Mị cũng là một khía cạnh của lòng ham sống, nó đã tiếp thêm cho Mị sức mạnh vùng thoát khỏi số phận mình

5 Qua tất cả những điều đã

tìm hiểu, HS rút ra nhận xét

tổng quát về nhân vật Mị

- HS phát biểu tự do

- GV nhận xét, định hướng

vào một số ý chính

e) Tóm lại

Mị là cô gái trẻ đẹp, bị đẩy vào tình cảnh bi đát, triền miên trong kiếp sống nô lệ, Mị dần dần

bị tê liệt Nhưng trong Mị vẫn tiềm tàng sức sống Sức sống ấy đã trỗi dậy, cho Mị sức mạnh dẫn tới hành động quyết liệt, táo bạo Điều đó cho thấy Mị là cô gái có đời sống nội tâm âm thầm mà mạnh mẽ

Nhà văn đã dụng công miêu tả diễn biến tâm lí nhân vật Mị Qua đó để thể hiện tư tưởng nhân đạo sâu sắc, lớn lao

6 GV tổ chức cho HS tìm

hiểu về nhân vật A Phủ (sự

xuất hiện, thân phận, tính

cách,…)

2 Tìm hiểu nhân vật A Phủ

a) Sự xuất hiện của A Phủ

A Phủ xuất hiện trong cuộc đối đầu với A Sử:

"Một người to lớn chạy vụt ra vung tay ném con quay rất to vào mặt A Sử Con quay gỗ ngát lăng

- HS thảo luận và phát biểu tự

do

- GV định hướng, nhận xét,

nhấn mạnh những ý kiến

đúng và điều chỉnh những ý

kiến chưa chính xác

vào giữa mặt Nó vừa kịp bưng tay lên, A Phủ đã xộc tới nắm cái vòng cổ, kéo dập đầu xuống, xé vai áo đánh tới tấp"

Hàng loạt các động từ chỉ hành động nhanh, mạnh, dồn dập thể hiện một tính cách mạnh mẽ, gan góc, một khát vọng tự do được bộc lộ quyết liệt

b) Thân phận của A Phủ

+ Cha mẹ chết cả trong trận dịch đậu mùa + A Phủ là một thanh niên nghèo

+ Cuộc sống khổ cực đã hun đúc ở A Phủ tính cách ham chuộng tự do, một sức sống mạnh mẽ, một tài năng lao động đáng quý: "biết đúc lưỡi cày, đục cuốc, cày giỏi và đi săn bò tót rất bạo" + A Phủ là đứa con của núi rừng, tự do, hồn nhiên, chất phác

7 HS phát biểu cảm nhận về

cảnh xử kiện A Phủ quái đản,

lạ lùng trong tác phẩm

- HS phát biểu tự do

- GV nhận xét, định hướng

vào một số ý chính

c) Cảnh xử kiện quái đản, lạ lùng

+ Cuộc xử kiện diễn ra trong khói thuốc phiện

mù mịt tuôn ra các lỗ cửa sổ như khói bếp

"Người thì đánh, người thì quỳ lạy, kể lể, chửi bới Xong một lượt đánh, kể, chửi, lại hút Cứ thế từ trưa đến hết đêm" Còn A Phủ gan góc quỳ chịu đòn chỉ im như tượng đá

+ Hủ tục và pháp luật trong tay bọn chúa đất

nên kết quả: A Phủ trở thành con ở trừ nợ đời đời kiếp kiếp cho nhà Thống lí Pá Tra

Cảnh xử kiện quái đản, lạ lùng và cảnh A Phủ

bị đánh, bị trói vừa tố cáo sự tàn bạo của bọn chúa đất vừa nói lên tình cảnh khốn khổ của người dân

8 GV tổ chức cho HS rút ra

những giá trị nội dung tư

tưởng của tác phẩm

- HS thảo luận và phát biểu tự

do

- GV định hướng, nhận xét,

nhấn mạnh những ý kiến

đúng và điều chỉnh những ý

kiến chưa chính xác

3 Giá trị nội dung tư tưởng tác phẩm

a) Giá trị hiện thực

- Bức tranh đời sống xã hội của dân tộc miền núi Tây Bắc- một thành công có ý nghĩa khai phá của Tô Hoài ở đề tài miền núi

- Bộ mặt của chế độ phong kiến miền núi: khắc nghiệt, tàn ác với những cảnh tượng hãi hùng như địa ngục giữa trần gian

- Phơi bày tội ác của bọn thực dân Pháp

- Những trang viết chân thực về cuộc sống bi thảm của người dân miền núi

b) Giá trị nhân đạo:

- Cảm thông sâu sắc đối với người dân

- Phê phán gay gắt bọn thống trị

- Ngợi ca những gì tốt đẹp ở con người

- Trân trọng, đề cao những khát vọng chính đáng của con người

- Chỉ ra con đường giải phóng người lao động

có cuộc đời tăm tối và số phận thê thảm

9 GV tổ chức cho HS nhận

xét về:

+ Nghệ thuật xây dựng nhân

vật, miêu tả tâm lí

+ Nét độc đáo về việc quan

sát và miêu tả nếp sinh hoạt,

phong tục tập quán của người

dân miền núi

+ Nghệ thuật miêu tả thiên

nhiên

- GV chia nhóm và giao việc:

mỗi nhóm thảo luận về một

khía cạnh

- Đại diện các nhóm trình

bày, bổ sung GV định hướng

và nhẫn mạnh những ý cơ

bản

4 Tìm hiểu những nét đặc sắc về nghệ thuật của tác phẩm

a) Nghệ thuật xây dựng nhân vật, miêu tả tâm lí: nhân vật sinh động, có cá tính đậm nét (với

Mị, tác giả ít miêu tả hành động, dùng thủ pháp lặp lại có chủ ý một số nét chân dung gây ấn tượng sâu đậm, đặc biệt tác giả miêu tả dòng ý nghĩ, tâm tư, nhiều khi là tiềm thức chập chờn,… với A Phủ, tác giả chủ yếu khắc họa qua hành động, công việc, những đối thoại giản đơn)

b) Nghệ thuật miêu tả phong tục tập quán của

Tô Hoài rất đặc sắc với những nét riêng (cảnh xử kiện, không khí lễ hội mùa xuân, những trò chơi dân gian, tục cướp vợ, cảnh cắt máu ăn thề,… c) Nghệ thuật miêu tả thiên nhiên miền núi với những chi tiết, hình ảnh thấm đượm chất thơ d) Nghệ thuật kể chuyện tự nhiên, sinh động, hấp dẫn

e) Ngôn ngữ tinh tế mang đậm màu sắc miền núi

Hoạt động 4: Tổ chức tổng

kết

GV tổ chức cho HS rút ra

IV TỔNG KẾT