Giáo án Ngữ văn 12 tuần 24 bài: Chiếc thuyền ngoài xa Nguyễn Minh Châu

Về kiến thức: Giúp học sinh: - Cảm nhận được những chiêm nghiệm sâu sắc của nhà văn về cuộc đời và nghệ thuật: + Mỗi ngưòi trên cõi đời, nhất là người nghệ sĩ không nên nhìn đời và nhìn

GIÁO ÁN NGỮ VĂN LỚP 12 CHIẾC THUYỀN NGOÀI XA

Nguyễn Minh Châu

A MỤC TIÊU CẦN ĐẠT

1 Về kiến thức: Giúp học sinh:

- Cảm nhận được những chiêm nghiệm sâu sắc của nhà văn về cuộc đời

và nghệ thuật:

+ Mỗi ngưòi trên cõi đời, nhất là người nghệ sĩ không nên nhìn đời và nhìn người một cách đơn giản, sơ lược mà cần phải nhìn nhận cuộc sống và con người một cách đa diện, nhiều chiều

+ Nghệ thuật chân chính luôn luôn gắn với cuộc đời và vì cuộc đời

- Hiểu được đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm: tình huống truyện độc đáo, mang ý nghĩa khám phá, phát hiện về đời sống; điểm nhìn nghệ thuật sắc sảo, đa chiều; lời văn giản dị mà sâu sắc, dư ba

2 Về kĩ năng:Rèn luyện cho học sinh:

- Nâng cao kĩ năng đọc – hiểu truyện ngắn hiện đại

- Rèn luyện kĩ năng tự đọc, tự học một cách chủ động, sáng tạo

3 Về tư tưởng, thái độ:Giúp học sinh:

- Có quan niệm đúng về nghệ thuật chân chính

- Có cách nhìn, cách nghĩ, cách đánh giá con người và cuộc sống theo đúng bản chất của nó

- Có cái nhìn đa diện và sâu sắc về cuộc đời và con người

B THIẾT KẾ DẠY HỌC

I Chuẩn bị của giáo viên và học sinh

1 Phương pháp:

- Đọc – hiểu tác phẩm

- Nêu và giải quyết vấn đề

- Xây dựng tình huống học tập để HS trao đổi, thảo luận

- Phương pháp phân tích, cắt nghĩa, bình giá trên cơ sở trao đổi, thảo luận

2 Tài liệu và phương tiện dạy học

- Tài liệu dạy học: SGK, SGV

+ Tuyển tập truyện ngắn Nguyễn Minh Châu Nxb GD H 2005

- Phương pháp dạy học:

+ Tranh ảnh, tư liệu về Nguyễn Minh Châu và tác phẩm của ông

+ Một số đoạn phim tư liệu trích trong phim tài liệu văn học “Chuyện

kể về một nhà văn”

II Tiến hành dạy học

1 Ổn định lớp

2 Kiểm tra bài cũ

Giáo viên kiểm tra sự chuẩn bị bài của học sinh

3 Bài mới

* Lời vào bài:

“CTNX” là một trong những sáng tác tiêu biểu của Nguyễn Minh Châu giai đoạn sau 1975 Với tác phẩm này, Nguyễn Minh Châu xứng đáng là “nhà văn mở đường tinh anh và tài năng nhất của văn học ta hiện nay” (Nguyên Ngọc)

Hoạt động của GV và HS Nội dung kiến thức cần đạt

Hoạt động 1: Hướng dẫn HS tìm

hiểu tác giả, tác phẩm.

- GV: Em hãy trình bày những nét

chính về nhà văn Nguyễn Minh Châu

- HS dựa vào TD SGK và phần chuẩn

bị bài ở nhà trình bày theo 2 ý lớn:

+ Tiểu sử

+ Sự nghiệp văn học

- GV chiếu băng hình tư liệu Đoạn 1,

2, 3

Đặt câu hỏi và gọi HS trả lời

Dựa trên phần chuẩn bị bài ở nhà, em

hãy cho biết: Sự nghiệp sáng tác của

Nguyễn Minh Châu được chia thành

mấy giai đoạn? Đặc điểm của từng

giai đoạn?

2 giai đoạn

+ Trước 1975: Cảm hứng sử thi

A Giới thiệu tác giả, tác phẩm

I Tác giả

1 Tiểu sử:

- Nguyễn Minh Châu (1930-1989)

- Quê quán: Làng Thơi, xã Quỳnh Hải, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An

- Xuất thân:

+ Gia đình nông dân nghèo + Gia nhập quân đội năm 1950 + Là nhà văn trưởng thành trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ

- Con đường văn nghiệp:

+ Bắt đầu viết văn từ 1960, đến 1967 gây được

sự chú ý với tiểu thuyết “Cửa sông”

+ Sau 1975, ông là cây bút tiên phong trong phong trào đổi mới văn học

2 Sự nghiệp sáng tác: 2 giai đoạn

- Trước1975:

+ Cảm hứng sử thi, lãng mạn với giọng điệu ngợi cao trang trọng

+ Nhân vật trung tâm là những người lính, người anh hùng trong chiếu đấu

+ Ngôn ngữ trữ tình, lãng mạn

+ Tác phẩm tiêu biểu:

+ Sau 1975: Cảm hứng nhân sinh, thế

sự

Cửa sông (Tiểu thuyết) Những vùng trời khác nhau (Tập truyện ngắn) Dấu chân người lính (Tiểu thuyết)

 GV nhấn mạnh đến sự tác động của

hoàn cảnh xã hội đối với sáng tác văn

học nghệ thuật

- GV(?) Sau 1975, các sáng tác của

Nguyễn Minh Châu có sự đổi mới

như thế nào? Tại sao ông lại có sự đổi

mới như vậy?

- HS trả lời:

+ Sau 1975, Nguyễn Minh Châu

chuyển từ cảm hứng sử thi, lãng mạng

sang cảm hứng nhân sinh, thế sự

Trong sáng tác của ông, nhân vật

trung tâm là những con người bình

thường trong bối cảnh cuộc sống

thường nhật

+ Cuộc sống xã hội thay đổi, những

vấn đề đời sống của con người cũng

thay đổi kéo theo sự thay đổi trong

sáng tác của Nguyễn Minh Châu

- Sau 1975:

+ Chuyển sang cảm hứng nhân sinh, thế sự; khai thác cuộc sống ở góc độ đời tư đời sống con người

+ Nhân vật trung tâm là những con người trong cuộc mưu sinh, trong hành trình nhọc nhằn kiếm tìm hạnh phúc và hoàn thiện nhân cách + Ngôn ngữ đời thường, bình dị nhưng giàu tính chính luận, triết luận

+ Tác phẩm tiêu biểu:

Bức tranh (Tập truyện ngắn) Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành (Tập truyện ngắn)

Bến quê (Tập truyện ngắn)

- GV(?): Em hãy nêu xuất xứ truyện

“CTNX” Theo em, tác phẩm này có

vị trí như thế nào trong sự nghiệp

II Tác phẩm

- Xuất xứ: Sáng tác năm 1983, in lần đầu trong tập “Bến quê” Sau được tác giả đưa vào tập

“CTNX”, năm 1988

sáng tác của Nguyễn Minh Châu giai

đoạn sau 1975?

 GV tổng kết, nhấn mạnh ý

- HS trình bày xuất xứ tác phẩm, đưa

ra ý kếin đánh giá của cá nhân về tác

phẩm

- Vị trí:

+ “CTNX” là tác phẩm tiêu biểu cho hướng tiếp cận đời sống từ góc độ đời tư – thế sự của Nguyễn Minh Châu trong giai đoạn sáng tác sau 1975

+ “CTNX” là tác phẩm đánh dấu sự thành công quá trình đổi mới tư duy nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu

Hoạt động 2: Hướng dẫn HS đọc,

tóm tắt và tìm bố cục tác phẩm.

 GV hướng dẫn HS đọc văn bản

 GV kiểm tra phần tóm tắt của HS

B Đọc – hiểu văn bản

I Đọc, tóm tắt và tìm bố cục của văn bản

1 Đọc văn bản

 GV hệ thống các sự kiện chính lên

bảng, gọi 1 HS tóm tắt văn bản

2 Tóm tắt văn bản

Theo yêu cầu của trưởng phòng, nghệ sĩ Phùng đến vùng biển là nơi anh đã từng chiến đấu để chụp một tấm ảnh cho cuốn lịch năm sau Anh đã páht hiện và chụp được “một cảnh đắt trời cho” đó là cảnh một chiếc thuyền ngoài

xa đang ẩn hiện trong biển sớm mờ sương Nhưng khi chiếc thuyền vào bờ, anh đã kinh ngạc hết mức khi chứng kiến từ chính chiếc thuyền đó cảnh một người chồng đánh đập vợ hết sức dã man, đứa con vì muốn bảo vệ mẹ đã đánh trả lại cha mình Những ngày sau đó, sự việc luôn lặp lại và Phùng đã ra tay can thiệp Chánh án Đẩu (người đồng đội cũ của Phùng)

mời người đàn bà đến toà án huyện Tại đây, chị đã từ chối sự giúp đỡ của Đẩu và Phùng, nhất định không chịu bỏ chồng, đưa ra lí do bằng chính câu chuyện kể về đời mình Tấm ảnh của Phùng được chọn vào bộ lịch năm sau, trở thành kiệt tác nghệ thuật Mỗi lần ngắm tấm ảnh, tuy là ảnh trắng đen, bao giờ Phùng cũng thấy hiện lên cái màu hồng hồng của ánh sương mai cùng với hình ảnh người đàn bà lam lũ, nghèo khổ

- GV(?) Văn bản truyện “CTNX” chia

thành mấy phần? Nội dung từng phần

 GV định hướng bố cục 3 phần của

văn bản truyện cho HS

3 Bố cục: Ba phần

- Phần 1 (từ đầu đến “chiếc thuyền lưới vó đã biến mất?): hai phát hiện của người nghệ sĩ nhiếp ảnh

- Phần 2: (từ “Đây là lần thứ hai… giữ phá”): Câu chuyện của người đàn bà hàng chài ở toà

án huyện

- Phần 3 (đoạn còn lại): tấm ảnh được chọn trong “bộ lịch năm ấy”

Hoạt động 3:

Hướng dẫn HS tìm hiểu tình huống

truyện

- GVnhắc lại khái niệm tình huống

chuyện

- GV: Qua việc tóm tắt tác phẩm, em

hãy cho biết truyện có mấy tình

huống? Đó là những tình huống nào?

II Đọc – hiểu chi tiết

1 Tình huống truyện

a Ba tình huống chính

- Tình huống 1: Nghệ sĩ Phùng choáng ngợp trước vẻ đẹp tuyệt đỉnh của thiên nhiên vùng phá nước sinh động, thơ mộng

- Tình huống 2: Nghệ sĩ Phùng kinh ngạc khi chứng kiến cảnh bạo hành của gia đình người

- GV định hướng HS chú ý đến 3 tình

huống chính của tác phẩm

- HS liệt kê 3 tình huống chính của

truyện

đàn bà hàng chài

- Tình huống 3: Phùng và Đẩu ngạc nhiên khi người đàn bà nhất định không chịu bỏ người chồng tàn ác

- GV yêu cầu HS chú ý từng tình

huống, phân tích và chỉ ra ý nghĩa của

chúng

- GV: Trở lại vùng phá nước, Phùng

đã bắt gặp “một cảnh đất trời cho”

Em hãy tưởng tượng và miêu tả lại

cảnh đẹp ấy?

- GV: Nhận xét của em về cảnh thiên

nhiên vùng phá nước thơ mộng?

b ý nghĩa của tình huống truyện

- Tình huống 1:

+ “Một cảnh đắt trời cho”: Con thuyền dập dềnh trên biển mờ sương buổi ban mai

 Bức hoạ diệu kì mà thiên nhiên, cuộc sống ban tặng cho con người

 “bức tranh mực tàu của một danh hoạ thời cổ” Từ đường nét đến ánh sáng đều hài hoà và đẹp, một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích

- GV(?) Khi chụp được bức ảnh “toàn

bích”, tâm trạng của Phùng như thế

nào?

- HS căn cứ văn bản để trả lời

Phùng bối rối

Phùng mãn nguyện với cái đẹp do

ngoại cảnh mang lại

- HS thảo luận, trả lời:

+ Vẻ đẹp của ngoại cảnh khiến Phùng

rung động thực sự

+ Khoảnh khắc chứng kiến cái đẹp

toàn bích cũng là lúc Phùng cảm nhận

+ Tâm trạng của nghệ sĩ Phùng: bối rối như bị bóp nghẹt trái tim, tưởng chính mình vừa khám phá cái chân lí của sự toàn thiện

 Phùng hạnh phúc tột đỉnh vì bắt gặp được nét đẹp nghệ thuật của ngoại cảnh

được giá trị Chân, Thiện, Mĩ của cuộc

đời

+ Cái đẹp ngoại cảnh dã gột rửa tâm

hồn Phùng

- GV (?) Vì sao trong lúc cảm nhận

vẻ đẹp của ngoại cảnh, Phùng lại

nghĩ đến lời của ai đó: “bản thân

cái đẹp chính là đạo đức”?

-  GV định hướng HS suy nghĩ

bằng cách nói về những tác động

thẩm mĩ diệu kì của nghệ thuật,

của văn học

- GV(?): Em hãy tìm câu văn miêu tả

hình ảnh con người trong bức tranh

“tuyệt bích” của ngoại cảnh?

- GV(?): Trong bức tranh, con người

xuất hiện cự li như thế nào?

Sự xuất hiện của con người có tác

dụng gì?

- GV nêu vấn đề: Thiên nhiên và con

người vùng phá nước trong cảm nhận

của nghệ sĩ Phùng có đặc điểm gì

chung?

- HS trả lời: Con người xuất hiện ở

tầm xa cùng với chiếc thuyền in một

nét mơ hồ loè nhoè

+ Hình ảnh con người trong bức tranh ngoại cảnh:

Vài bóng người lớn lẫn trẻ con ngồi im phăng phắc như tượng trên mui thuyền

Đang hướng mặt vào bờ.”.( tr 90 )

Con người xuất hiện làm cho bức tranh ngoại cảnh hài hoà “từ đường nét đến ánh sáng”

 Vẻ đẹp thơ mộng, lãng mạn của thiên nhiên

và con người vùng phá nước gây cho nghệ sĩ

Sự xuất hiện của con người làm cho

bức tranh ngoại cảnh thêm hài hoà “từ

đường nét đến ánh sáng”

- HS phát hiện: Thiên nhiên và con

người vùng phá nước mang vẻ đẹp

thơ mộng, lãng mạn

Phùng niềm hưng phấn nghệ thuật đặc biệt

Nghệ sĩ Phùng đến vùng phá

nước để khám phá vẻ đẹp thơ mộng,

lãng mạn nơi đây Anh đã hoàn toàn

thoả mãn khi gặp “một cảnh đắt trời

cho” Theo em, người nghệ sĩ này có

quan niệm như thế nào về nghệ

thuật?

 Nghệ sĩ Phùng là người theo quan điểm nghệ thuật duy mĩ Anh đã thoả mãn với “cái đẹp của ngoại cảnh” - đó là hình ảnh con thuyền nhìn từ xa

- GV(?): Đằng sau bức tranh tuyệt mĩ

của ngoại cảnh, người nghệ sĩ đã

chứng kiến cảnh tượng gì?

- Tình huống 2:

+ Nghệ sĩ Phùng chứng kiến cảnh tượng một người đàn ông đánh vợ dã man

Lão đàn ông mặt đỏ gay, hùng hỏ rút trong người ra một chiếc thắt lưng quật tới tấp vào lưng người đàn bà

Người đàn bà cam chịu đầy nhẫn nhục, không van xin, cũng không bỏ chạy

- GV(?): Thái độ của người nghệ sĩ

khi chứng kiến cảnh tượng đó? Tại

sao Phùng có thái độ như vậy?

HS: + Chứng kiến cảnh tượng đó,

nghệ sĩ Phùng ngạc nhiên đến sững sờ

+ Thái độ của Phùng: Kinh ngạc đến sững sờ,

“cứ đứng há mồm ra mà nhìn”

 Nghệ sĩ Phùng đã thấy được sự thật cuộc đời đằng sau vẻ đẹp điền viên bên ngoài của nó

+ Phùng quen nghĩ cuộc đời chỉ có

những điều tốt đẹp

- HS:

+ Cảnh đẹp > < hành động xấu xa

+ Đạo đức > < phi đạo đức

+ Toàn thiện > < bạo lực gia đình

 Phùng vỡ mộng, thấy mình quá ảo

tưởng

 Niềm tin vào cái đẹp của nghệ sĩ Phùng bắt đầu lung lay

- GV(?) để chốt ý: Qua việc để cho

nghệ sĩ Phùng chứng kiến pha bạo lực

của gia đình hàng chài, nhà văn

Nguyễn Minh Châu muốn người đọc

nhận thức điều gì về cuộc đời?

 Cuộc đời không đơn giản, xuôi chiều mà chứa đựng nhiều nghịch lí Cuộc sống luôn tồn tại những mặt đối lập, những mâu thuẫn: đẹp – xấu, thiện - ác,…

- GV nêu vấn đề: (?)

Trước việc người đàn bà nhất định

không chịu bỏ người chồng tàn ác,

nghệ sĩ Phùng và chánh án Đẩu đã

“ngộ” ra nhiều điều Theo em, họ đã

“ngộ” ra những điều gì sâu sắc?

- Tình huống 3:

+ Nghệ sĩ Phùng và chánh án Đẩu ngạc nhiên

vì người đàn bà nhất định không chịu bỏ người chồng tàn bạo

+ Lí lẽ của người đàn bà: chấp nhận tất cả vì các con, sống cho con chứ không sống cho mình

 Phùng và Đẩu “ngộ” ra rằng: cuộc đời thì đa

sự, con người thì đa đoan

*GV định hướng để học sinh khái

quát ý nghĩa của tình huống truyện

- GV(?):Em hãy chỉ ra tiến trình thay

đổi nhận thức của nghệ sĩ Phùng qua

 3 tình huống truyện thể hiện quá trình nhận thức lại của nghệ sĩ Phùng (một hoá thân của Nguyễn Minh Châu) về nghệ thuật: từ quan điểm nghệ thuật duy mĩ đến nghệ thuật vị nhân

3 tình huống trên sinh – Nghệ thuật đích thực phải vì cuộc sống,

vì con người

Hoạt động 4: Hướng dẫn HS tìm

hiểu, phân tích các nhân vật của

truyện.

- GV(?): Ngoại hình người đàn bà

được nhân văn Nguyễn Minh Châu

miêu tả như thế nào?

- GV(?): Ngoại hình thể hiện tính

cách của người đàn bà này như thế

nào?

2 Hệ thống nhân vật

a Nhân vật người đàn bà hàng chài

- Ngoại hình thô kệch:

+ Thân hình cao lớn, đường nét thô kệch, rỗ mặt

+ Khuôn mặt mệt mỏi, tái ngắt

+ Cánh tay buông thõng, cặp mắt luôn nhìn xuống chân

+ Tấm lưng áo bạc phếch, rách rưới, nửa thân dưới ướt sũng

 Sự nghèo khổ, vất vả và thái độ cam chịu in hằn trên ngoại hình người đàn bà

- GV(?): Em hãy tìm các dẫn chứng

cho thấy nỗi bất hạnh của người đàn

bàn này

- GV(?): Tại sao người đàn bà này

phải chấp nhận bất hạnh?

- Người đàn bà bất hạnh

+ Cuộc sống khốn khó: Thuyền vó bè lênh đênh trên mặt phá mênh mông, tần tảo mà vẫn đói nghèo

+ Nạn nhân của cảnh bạo hành: bị chồng đánh bất cứ khi nào, “ba ngày một trận nhẹ, năm ngày một trận nặng”

 Chị luôn luôn “phải gánh lấy cái khổ”

GV yêu cầu HS tìm các dẫn chứng để

chứng minh

- GV(?): Em giải thích như thế nào về

- Người mẹ thương con, người vợ giàu lòng trắc ẩn

thái độ của người đàn bà khi bị chồng

đánh đập dã man trên bãi cát hoang

vắng?

- HS đưa ra lí giải riêng của bản thân:

+ Chấp nhận tất cả vì con cái

+ Đó là sự hi sinh để đổi lấy hạnh

phúc cho gia đình…

+ Xin với chồng đưa mình lên bờ mà đánh + Chấp nhận đòn roi của chồng, hiểu đó là những giải pháp giải toả tâm lí cho chồng

 Chịu đựng mọi đau đớn vì sự no ấm, hạnh phúc của các con và sự bình yên của gia đình

GV yêu cầu HS chú ý những lời nói

của người đàn bà với Phùng và Đẩu ở

toà án huyện.“Đây là lần thứ hai…

thì mẹ nó không bị đánh”,

- Người phụ nữ với những trải nghiệm sâu sắc

về cuộc đời và lẽ sống

- GV đạt câu hỏi gợi mở: Trong cuộc

đối thoại với nghệ sĩ Phùng và chánh

án Đẩu, nhà văn nhận xét: “… người

đàn bà để lộ ra cái vẻ sắc sảo” Tại

sao ông lại nhận xét như vậy? Sự sắc

sảo của người đàn bà thể hiện như thế

nào?

- HS lí giải: Đó là sự trải nghiệm sâu

sắc của người đàn bà về cuộc sống, về

lẽ sống

+ Người đàn bà hiểu rõ hơn ai hết

cuộc đời của những người vạn chài

lênh đênh phá nước

+ Chị hiểu rõ về sự hi sinh vì gia đình

của mình

+ Chị thấu hiểu các lẽ đời khi chính

+ Gia đình vạn chài cần có một cột buồm vững chãi để chống chọi với phong ba- đó là người đàn ông

(“trên thuyền phải có một người đàn ông… vì cũng có khi biển động sóng gió…”)

+ Chức phận của người đàn bà ở thuyền: sống

cho con chứ không sống cho mình (“Đàn bà ở thuyền chúng tôi phải sống cho con chứ không sống cho mình…”).

 Kiên quyết không bỏ chồng, dù chồng mình

là “lão đàn ông tàn độc nhất thế gian”

 Người đàn bà rất sâu sắc, thấu hiểu lẽ đời Chị biết chắt chiu hạnh phúc từ những nhọc