HS đọc phần Tiểu dẫn, kếthợp với những hiểu biết của bản thân, giới thiệu những nét chính về cuộc đời Nguyễn Thi, những sáng tác, đặc điểm phong cách, đặc biệt là thế giới nhân vật của n
Trang 1GIÁO ÁN NGỮ VĂN LỚP 12 Những đứa con trong gia đình …….Nguyễn Thi……
A MỤC TIÊU CẦN ĐẠT
- Cảm nhận được vẻ đẹp tâm hồn của người dân Nam Bộ : lòng yêu
nước, căm thù giặc, tình cảm gia đình là sức mạnh tinh thần to lớn trong cuộc chống Mĩ cứu nước
- Phân tích được những đặc sắc trong nghệ thuật trần thuật được biệt là cách diễn tả tâm lý, những nét đặc sắc về nghệ thuật : Nghệ thuật trần thuật đặc sắc; khắc hoạ tính cách và miêu tả tâm lí sắc sảo; ngôn ngữ phong phú, góc cạnh, giàu giá trị tạo hình và đậm chất Nam Bộ
B PHƯƠNG TIỆN THỰC HIỆN
SGK, Sách giáo viên, tài liệu tham khảo và thiết kế bài dạy
C CÁCH THỨC TIẾN HÀNH
Giáo viên gợi ý, nêu câu hỏi, hướng dẫn học sinh thảo luận và trả lời
D TIẾN TRÌNH DẠY HỌC
1 Kiểm tra bài cũ
2 Bài mới
Hoạt động của thầy và trò Nội dung cần đạt
Hoạt động 1: Tổ chức tìm
hiểu chung
I Tìm hiểu chung
Trang 21 HS đọc phần Tiểu dẫn, kết
hợp với những hiểu biết của
bản thân, giới thiệu những nét
chính về cuộc đời Nguyễn
Thi, những sáng tác, đặc điểm
phong cách, đặc biệt là thế
giới nhân vật của nhà văn
GV nhận xét, bổ sung và khắc
sâu một số ý cơ bản
1 Tác giả
+ Nguyễn Thi (1928- 1968) tên khai sinh là Nguyễn Hoàng Ca, quê ở Hải Hậu- Nam Định + Nguyễn Thi sinh ra trong một gia đinh nghèo, mồ côi cha từ năm 10 tuổi, mẹ đi bước nữa nên vất vả, tủi cực từ nhỏ Năm 1943, Nguyễn Thi theo người anh vào Sài Gòn, năm
1945, tham gia cách mạng, năm 1954, tập kết ra Bắc, năm 1962, trở lại chiến trường miền Nam Nuyễn Thi hi sinh ở mặt trận Sài Gòn trong cuộc tổng tiến công và nổi dậy Mậu thân 1968
+ Nguyễn Thi còn có bút danh khác là Nguyễn Ngọc Tấn Sáng tác của Nguyễn Thi gồm nhiều thể loại: bút kí, truyện ngắn, tiểu thuyết Ông được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 2000
+ Đặc điểm sáng tác: Nguyễn Thi gắn bó với nhân dân miền Nam và thực sự xứng đáng với danh hiệu: Nhà văn của người dân Nam Bộ Nhân vật của Nguyễn Thi có cá tính riêng nhưng tất cả đều có những đặc điểm chung "rất Nguyễn Thi" Đó là:
- Yêu nước mãnh liệt, thủy chung đến cùng với
Tổ quốc, căm thù ngùn ngụt bọn xâm lược và tay sai của chúng, vô cùng gan góc và tinh thần
Trang 3chiến đấu rất cao- những con người dường như sinh ra để đánh giặc
- Tính chất Nam bộ: thẳng thắn, bộc trực, lạc quan, yêu đời, giàu tình nghĩa
Các nhân vật trong Những đứa con trong gia
đình từ ba má Việt, chú Năm đến chị em Việt
đều tiêu biểu cho những đặc điểm trên
2 HS giới thiệu khái quát về
Những đứa con trong gia
đình của Nguyễn Thi.
2 Tác phẩm Những đứa con trong gia đình:
+ Xuất xứ: tác phẩm được viết ngay trong những ngày chiến đấu ác liệt khi ông công tác với tư cách là một nhà văn- chiến sĩ ở Tạp chí
Văn nghệ Quân giải phóng (tháng 2 năm 1966).
Sau được in trong Truyện và kí, NXB Văn học
Giải phóng, 1978
+ Tóm tắt tác phẩm theo nhân vật chính và cốt truyện
Hoạt động 2: Tổ chức
đọc-hiểu văn bản
II Đọc- hiểu
1 GV nêu vấn đề: Tình
huống truyện có ý nghĩa như
thế nào?
HS thảo luận và phân tích
GV theo dõi, nhận xét góp ý
1 Tình huống truyện.
Đây là câu chuyện của gia đình anh giải phóng quân tên Việt Nhân vật này rơi vào một tình huống đặc biệt: trong một trận đánh, bị thương nặng phải nằm lại giữa chiến trường Anh nhiều lần ngất đi tỉnh lại, tỉnh rồi lại ngất Truyện được
kể theo dòng nội tâm của nhân vật khi đứt (ngất
Trang 4đi) khi nối (tỉnh lại) Tóm lại, tình huống truyện dẫn đến một cách trần thuật riêng của thiên truyện theo dòng ý thức của nhân vật
2 GV tổ chức cho HS tìm
hiểu về phương thức trần
thuật của tác phẩm bằng cách
nêu một số câu hỏi:
- Truyện được trần thuật chủ
yếu từ điểm nhìn của nhân
vật nào? Theo phương thức
nào?
- Cách trần thuật này có tác
dụng như thế nào đối với kết
cấu truyện và việc khắc họa
tính cách nhân vật?
Gợi ý:
- Có mấy phương thức trần
thuật trong nghệ thuật viết
truyện? Căn cứ vào đâu để
nhận biết
- Truyện được trần thuật theo
phương thức nào?
HS thảo luận theo nhóm và
2 Phương thức trần thuật của tác phẩm.
+ Căn cứ vào ngôn ngữ của nhân vật trong truyện:
- Phương thức thứ nhất: Nhân vật truyện là đối
tượng thuật, kể nên thuộc ngôi thứ ba
- Phương thức thứ hai: Nhân vật tự kể chuyện
mình nên thuộc ngôi thứ nhất
- Phương thức thứ ba: Người trần thuật thuộc
ngôi thứ ba nhưng lời kể lại phỏng theo quan điểm, ngôn ngữ, giọng điệu của nhân vật
+ Truyện Những đứa con trong gia đình được trần thuật theo phương thức thứ 3 Nghĩa là của người trần thuật tự giấu mình nhưng cách nhìn
và lời kể lại theo giọng điệu của nhân vật
+ Lối trần thuật này có hai tác dụng về mặt nghệ thuật:
- Câu chuyện vừa được thuật, kể cùng một lúc tính cách nhân vật cũng được khắc họa
- Câu chuyện dù không có gì đặc sắc cũng trở nên mới mẻ, hấp dẫn vì được kể qua con mắt, tấm lòng và bằng ngôn ngữ, giọng điệu riêng của
Trang 5phát biểu GV nhấn mạnh
những ý chính
nhân vật
Nhà văn phải thành thạo tâm lí và ngôn ngữ nhân vật mới có thể trần thuật theo phương thức này
3 GV hướng dẫn HS tìm hiểu
về truyền thống những con
người trong gia đình (Tác
phẩm kể chuyện một gia đình
nông dân Nam Bộ, truyền
thống nào đã gắn bó những
con người trong gia đình với
nhau?)
Gợi ý: Muốn làm rõ truyền
thống phải nói được mối
quan hệ giữa chị em Việt với
ba má và chú Năm.
HS làm việc cá nhân và phát
biểu
3 Truyền thống gia đình.
+ Truyền thống yêu nước mãnh liệt, căm thù ngùn ngụt bọn xâm lược và tinh thần chiến đấu cao đã gắn kết những con người trong gia đình với nhau Lời chú Năm: "Chuyện gia đình nó cũng dài như sông, để rồi chú chia cho mỗi đứa một khúc mà ghi vào đó" cho thấy, con là sự tiếp nối cha mẹ nhưng không chỉ là tiếp nối huyết thống mà còn là sự tiếp nối truyền thống Đồng thời muốn hiểu về những đứa con phải hiểu ngọn nguồn đã sinh ra nó, phải hiểu về truyền thống của gia đình đó
+ Chú Năm: đại diện cho truyền thống và lưu giữ truyền thống (trong câu hò, trong cuốn sổ) + Má Việt cũng là hiện thân của truyền thống
Đó là một con người chắc, khỏe, sực mùi lúa gạo
và mồ hôi, thứ mùi của đồng áng, của cần cù sương nắng
ấn tượng sâu đậm ở má Việt là khả năng cắn răng ghìm nén đau thương để sống và duy trì sự sống, che chở cho đàn con và tranh đấu
Trang 64 HS phân tích và so sánh
tính cách các nhân vật Việt và
Chiến để làm rõ sự tiếp nối
truyền thống gia đình của
những người con
GV Gợi ý:
- Nét chung của hai chị em?
- Nét riêng của mỗi người:
+ Của Chiến (khác với Việt
và khác với má)?
+ Của Việt?
HS phân tích theo các bước
gợi ý của GV
4 Hai chị em Chiến và Việt.
* Người mẹ ngã xuống nhưng dòng sông truyền thống vẫn chảy
+ Hình ảnh người mẹ luôn hiện về trong Chiến:
- Chiến mang vóc dáng của má: "hai bắp tay
tròn vo sạm đỏ màu cháy nắng… thân người to
và chắc nịch" Đó là vẻ đẹp của những con người sinh ra để gánh vác, để chống chọi, để chịu đựng
và để chiến thắng
- Chiến đặc biệt giống má ở cái đêm sắp xa
nhà đi bộ đội: Chiến biết lo liệu, toan tính việc nhà y hệt má (nói nghe in như má vậy) Hình ảnh
người mẹ như bao bọc lấy Chiến, từ cái lối nằm với thằng út em trên giường ở trong buồng nói với ra đến lối hứ một cái "cóc" rồi trở mình Đến nỗi chỉ trong một khoảng thời gian ngắn ngủi trong đêm, Việt đã không dưới ba lần thấy chị giống in má, có khác chỉ là ở chỗ chị "không bẻ tay rồi đập vào bắp vế than mỏi" mà thôi Chính Chiến cũng thấy mình trong đêm ấy đang hòa vào trong mẹ: "Tao cũng đã lựa ý nếu má còn sống chắc má tính vậy, nên tao cũng tính vậy" Nguyễn Thi muốn cho ta hiểu rằng: trong cái thời khắc thiêng liêng ấy, người mẹ sống hơn
Trang 7+ Nét tính cách chung của
hai chị em?
bao giờ hết trong những đứa con
+ Nét tính cách chung của hai chị em:
- Hai chị em cùng sinh ra trong một gia đình chịu nhiều mất mát đau thương (cùng chứng kiến cái chết đau thương của ba và má)
- Hai chị en có chung mối thù với bọn xâm lược Tuy còn nhỏ tuổi, chí căm thù đã thôi thúc hai chị em cùng một ý nghĩ: phải trả thù cho ba
má, và có cùng nguyện vọng: được cầm súng đánh giặc
- Tình yêu thương là vẻ đẹp tâm hồn của hai chị em Tình cảm này được thể hiện sâu sắc và cảm động nhất trong cái đêm chị em giành nhau ghi tên tòng quân và sáng hôm sau trước khi lên đường nhập ngũ cùng khiêng bàn thờ má sang nhà chú Năm
- Cả hai chị em đều là những chiến sĩ gan góc dũng cảm Đánh giặc là niềm say mê lớn nhất của hai chị em Việt và Chiến cũng là của tuổi trẻ miền Nam trong những năm tháng ấy: "Hạnh phúc của tuổi trẻ là trên trận tuyến đánh quân thù"
- Hai chị em Việt đều có những nét rất ngây thơ thậm chí có phần trẻ con (giành nhau bắt ếch nhiều hay ít, giành nhau thành tích bắn tàu chiến
Trang 8+ Nét riêng ở Chiến?
giặc và giành nhau ghi tên tòng quân)
+ Nét riêng ở Chiến:
- Hơn Việt chừng một tuổi nhưng Chiến người lớn hơn hẳn: Chiến có thể bỏ ăn để đánh vần cuốn sổ gia đình Chiến không chỉ "nói in như má" mà còn học được cách nói "trọng trọng" của chú Năm,…
- Tính cách "người lớn" ở Chiến còn thể hiện ở
sự nhường nhịn Tuy có lúc giành nhau với em tranh công bắt ếch, đánh tàu giặc, đi tòng quân nhưng cuối cùng bao giờ cô cũng nhường em hết trừ việc đi tòng quân
Nguyễn Thi đã xây dựng nhân vật Chiến vừa
có cá tính vừa phù hợp với lứa tuổi, giới tính Chiến là nhân vật được hồi tưởng qua Việt nhưng đã gây được ấn tượng sâu sắc
+ Nét riêng ở Việt:
- Nếu Chiến có dáng dấp một người lớn thực
sự thì ở Việt là sự lộc ngộc, vô tư của một cậu con trai đang tuổi ăn tuổi lớn
- Chiến nhường nhịn em bao nhiêu thì Việt hay tranh giành với chị bấy nhiêu
- Đêm trước ngày ra đi, Chiến nói với em những lời nghiêm trang thì Việt lúc "lăn kềnh ra
Trang 9+ Nét riêng ở Việt?
ván cười khì khì", lúc lại rình "chụp một con đom đóm úp trong lòng tay"
- Vào bộ đội, Chiến đem theo tấm gương soi còn Việt lại đem theo nột chiếc súng cao su
- Nhưng sự vô tư không ngăn cản Việt trở nên một anh hùng (ngay từ bé, Việt đã dám xông vào
đá cái thằng đã giết cha mình Khi trở thành một chiến sĩ, mặc dù chỉ có một mìh, với đôi mắt không còn nhìn thấy gì, với hai bàn tay đau đớn, Việt vẫn quyết tâm ăn thua sống mái với quân thù)
Việt là một thành công đáng kể trong cách xây dựng nhân vật của Nguyễn Thi Tuy còn hồn nhiên và còn bé nhỏ trước chị nhưng trước kẻ thù Việt lại vụt lớn, chững chạc trong tư thế của một người chiến sĩ
* Chiến và Việt là khúc sông sau nên đi xa hơn trong cả dòng sông truyền thống
5 HS phát biểu cảm nhận về
hình ảnh chị em, Việt và
Chiến khiêng bàn thờ ba má
sang gởi chú Năm
(thảo luận và phát biểu, bổ
sung).
5 Hình ảnh chị em Việt khiêng bàn thờ ba
má sang gởi chú Năm.
+ Chỗ hay nhất của đoạn văn là không khí thiêng liêng, nó hoán cải cả cảnh vật lẫn con người
+ Không khí thiêng liêng đã biến Việt thành người lớn Lần đầu tiên Việt thấy rõ lòng mình
Trang 10GV định hướng và nhận xét (thương chị lạ, mối thù thằng Mĩ thì có thể rờ
thấy vì nó đang đè nặng trên vai)
+ Hình ảnh có ý nghĩa tượng trưng thể hiện sự trưởng thành của hai chị em có thể gánh vác việc gia đình và viết tiếp khúc sông của mình trong dòng sông truyền thống gia đình Hơn thế nữa, thế hệ sau cứng cáp, trưởng thành và có thể đi xa hơn
6 GV nêu vấn đề: Chất sử thi
của thiên truyện được thể
hiện như thế nào?
- GV có thể gợi ý bằng cách
nhắc lại khái niệm, đặc điểm
của tính sử thi trong văn học
- HS làm việc với tác phẩm,
sauy nghĩ và phát biểu
6 Chất sử thi của thiên truyện
+ Chất sử thi của thiên truyện được thể hiện qua cuốn sổ của gia đình với truyền thống yêu ước, căm thù giặc, thủy chung son sắt với quê hương
+ Cuốn sổ là lịch sử gia đình mà qua đó thấy lịch sử của một đất nước, một dân tộc trong cuộc chiến chống Mĩ
+ Số phận của những đứa con, những thành viên trong gia đình cũng là số phận của nhân dân miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ khốc liệt
+ Truyện của một gia đình dài như dòng sông còn nối tiếp "Trăm dòng sông đổ vào một biển, con sông của gia đình ta cũng chảy về biển, mà biển thì rộng lắm…, rộng bằng cả nước ta và ra ngoài cả nước ta…" Truyện kể về một dòng
Trang 11sông nhưng nhà văn muốn ta nghĩ đến biển cả Truyện về mọt gia đình nhưng ta lại cảm nhận được cả một Tổ quốc đang hào hùng chiến đấu bằng sức mạnh sinh ra từ những đau thương + Mỗi nhân vật trong truyện đều tiêu biểu cho truyền thống, đều gánh vác trên vai trách nhiệm với gia đình, với Tổ quốc trong cuộc chiến tranh
vệ quốc vĩ đại
Hoạt động 3: Tổ chức tổng
kết
III TỔNG KẾT