Giáo án Ngữ văn 12 tuần 22 bài: Rừng xà nu Nguyễn Trung Thành

MỤC TIÊU BÀI HỌC - Nắm vững đề tài, cốt truyện , các chi tiết sự việc tiêu biểu và hình tượng nhân vật chính ; trên cơ sở đó , nhân rõ chủ đề cùng ý nghĩa đẹp đẽ , lớn lao của truyện ngắ

Tiết thứ: 64,65

GV:

GIÁO ÁN NGỮ VĂN LỚP 12 Tên bài: RỪNG XÀ NU Nguyễn Trung Thành

A MỤC TIÊU BÀI HỌC

- Nắm vững đề tài, cốt truyện , các chi tiết sự việc tiêu biểu và hình tượng nhân vật chính ; trên cơ sở đó , nhân rõ chủ đề cùng ý nghĩa đẹp đẽ , lớn lao của truyện ngắn đối với thời đại bấy giờ và đối với thời đại ngày nay

- Thấy được tài năng của Nguyễn Trung Thành trong việc tạo dựng cho tác phẩm một không khí đậm đà hương sắc Tây Nguyên , một chất sử thi bi tráng và một ngôn ngữ nghệ thuật được chau chuốt kĩ càng

- Thành thục hơn trong công việc vận dụng các kĩ năng phân tích tác phẩm văn chương tự sự

B PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC

- Sách giáo khoa, sách giáo viên

- Tài liệu tham khảo

- Thiết kế bài học

C PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

- Giáo viên tổ chức giờ học theo cách phối hợp đọc diễn cảm , đọc hiểu , nêu vấn đề , trao đổi, thảo luận

D TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC DẠY HỌC

1 Kiểm tra bài cũ

Tóm tắt truyện ngắn ’’Vợ chồng A Phủ ” của Tô Hoài Trình bày chủ đề tư tưởng của tác phẩm ?

2 Tổ chức bài mới

Hoạt động của thầy và trò Nội dung cần đạt

Hoạt động 1: Tổ chức tìm

hiểu chung

I Tìm hiểu chung

1 HS đọc phần Tiểu dẫn

(SGK) kết hợp với những

hiểu biết cá nhân để giới

thiệu về nhà văn Nguyễn

Trung Thành (cuộc đời, sự

nghiệp, đặc điểm sáng tác,…)

1 TÁC GIẢ

2 Hoàn cảnh ra đời tác phẩm.

2 HS bằng việc tham khảo

tài liệu và hiểu biết lịch sử,

cho biết hoàn cảnh ra đời của

truyện ngắn Rừng xà nu.

+ Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, hiệp định Giơ-ne-vơ được kí kết, đất nước chia làm hai miền Kẻ thù phá hoại hiệp định, khủng bố, thảm sát, lê máy chém đi khắp miền Nam Cách mạng rơi vào thời kì đen tối

+ Đầu năm 1965, Mĩ đổ quân ồ ạt vào miền

GV điều chỉnh, nhận xét và

cho những HS khác phát biểu

bổ sung

Nam và tiến hành đánh phá ác liệt ra miền Bắc Nguyễn Trung Thành và các nhà văn miền Nam lúc đó muốn viết "hịch thời đánh Mĩ" Rừng xà

nu được viết vào đúng thời điểm mà cả nước ta trong không khí sục sôi đánh Mĩ Tác phẩm được hoàn thành ở khu căn cứ của chiến trường miền Trung Trung bộ

+ Mặc dù Rừng xà nu viết về sự kiện nổi dậy của buôn làng Tây Nguyên trong thời kì đồng khởi trước 1960 nhưng chủ đề tư tưởng của tác phẩm vẫn có quan hệ mật thiết với tình hình thời

sự của cuộc kháng chiến lúc tác phẩm ra đời

Hoạt động 2: Tổ chức

đọc-hiểu văn bản tác phẩm.

1 GV đọc đoạn mở đầu HS

đọc tiếp một số đoạn và tóm

tắt toàn bộ tác phẩm

II Đọc- hiểu

1 Đọc- tóm tắt

+ Đọc với giọng hào sảng thể hiện âm hưởng

sử thi và cảm hứng lãng mạn của tác phẩm + Tóm tắt tác phẩm cần đảm bảo những chi tiết chính:

- Rừng xà nu- hình tượng mở đầu và kết thúc

- Tnú nghỉ phép về thăm làng

- Cụ Mết kể cho dân làng nghe về cuộc đời Tnú và lịch sử làng Xô Man từ những năm đau thương đến đồng khởi nổi dậy

2 Qua việc đọc và chuẩn bị ở

nhà, HS nhận xét về cốt

2 Cốt truyện và cách tổ chức bố cục tác phẩm

truyện và cách tổ chức bố cục

tác phẩm (HS thảo luận và

phát biểu tự do) GV định

hướng, nhận xét và điều

chỉnh, nhấn mạnh những ý cơ

bản

+ Rừng xà nu được kể theo một lần về thăm

làng của Tnú sau 3 năm đi bộ đội Đêm ấy, dân làng quây quần bên bếp lửa nhà rông nghe cụ Mết kể lại câu chuyện bi tráng về cuộc đời Tnú

và cuộc đời làng Xô Man

+ Rừng xà nu là sự lồng quyện hai cuộc đời:

cuộc đời Tnú và cuộc đời làng Xô Man Hai cuộc đời ấy đều đi từ bóng tối đau thương ra ánh sáng của chiến đấu và chiến thắng, đi từ hai bàn tay không đến hai bàn tay cầm vũ khí đứng lên dùng bạo lực cách mạng chống lại bạo lực phản cách mạng

+ Cốt truyện Rừng xà nu căng ra trong xung

đột quyết liệt một mất một còn giữa một bên là nhân dân, một bên là kẻ thù Mĩ- Diệm Xung đột

ấy đi theo tình thế đảo ngược mà thời điểm đánh dấu là lúc ngọn lửa của lòng căm thù ngùn ngụt cháy trên 10 đầu ngón tay Tnú

3 HS phát biểu cảm nhận về

nhan đề tác phẩm (thảo luận

và phát biểu tự do) GV định

hướng, nhận xét và điều

chỉnh, nhấn mạnh ý cơ bản

3 Nhan đề tác phẩm

+ Nhà văn có thể đặt tên cho tác phẩm của mình là "làng Xô Man" hay đơn giản hơn là

"Tnú"- nhân vật chính của truyện Nhưng nếu như vậy tác phẩm sẽ mất đi sức khái quát và sự gợi mở

+ Đặt tên cho tác phẩm là Rừng xà nu dường

như đã chứa đựng được cảm xúc của nhà văn và linh hồn tư tưởng chủ đề tác phẩm

+ Hơn nữa, Rừng xà nu còn ẩn chứa cái khí vị

khó quên của đất rừng Tây Nguyên, gợi lên vẻ đẹp hùng tráng, man dại- một sức sống bất diệt của cây và tinh thần bất khuất của người

+ Bởi vậy, Rừng xà nu mang nhiều tầng nghĩa

bao gồm cả ý nghĩa tả thực lẫn ý nghĩa tượng trưng Hai lớp ý nghĩa này xuyên thấm vào nhau toát lên hình tượng sinh động của xà nu, đưa lại không khí Tây Nguyên rất đậm đà cho tác phẩm

4 GV tổ chức cho HS tìm

hiểu về hình tượng rừng xà

nu theo các yêu cầu sau đây:

- Hình tượng rừng xà nu dưới

tầm đại bác

- Tìm các chi tiết miêu tả

cánh rừng xà nu đau thương

và phát biểu cảm nhận về các

chi tiết ấy

- Sức sống man dại, mãnh liệt

của rừng xà nu mang ý nghĩa

biểu tượng như thế nào?

- Hình ảnh cánh rừng xà nu

trải ra hút tầm mắt chạy tít

4 Hình tượng rừng xà nu

+ Mở đầu tác phẩm, nhà văn tập trung giới thiệu về rừng xà nu, một rừng xà nu cụ thể được xác định rõ: "nằm trong tầm đại bác của đồn giặc", nằm trong sự hủy diệt bạo tàn: "Hầu hết đạn đại bác đều rơi vào đồi xà nu cạnh con nước lớn"

Truyện mở ra một cuộc đụng độ lịch sử quyết liệt giữa làng Xô Man với bọn Mĩ- Diệm Rừng

xà nu cũng nằm trong cuộc đụng độ ấy Từ chỗ

tả thực, rất tự nhiên hình ảnh xà nu đã trở thành một biểu tượng Xà nu hiện ra với tư thế của sự sống đang đối diện với cái chết, sự sinh tồn đối diện với sự hủy diệt Cách mở của câu chuyện

đến tận chân trời xuất hiện ở

đầu và cuối tác phẩm gợi cho

anh (chị) ấn tượng gì?

- HS thảo luận theo nhóm, cử

đại diện trình bày và tranh

luận với các nhóm khác

- GV định hướng, nhận xét và

điều chỉnh, nhấn mạnh ý cơ

bản

*Hết tiết 64 (tiết 1 của bài)

*Tiết thứ: 65 (tiết 2 của bài)

thật gọn gàng, cô đúc mà vẫn đầy uy nghi tầm vóc

+ Với kĩ thuật quay toàn cảnh, Nguyễn Trung Thành đã phát hiện ra: "cả rừng xà nu hàng vạn cây không cây nào là không bị thương" Tác giả

đã chứng kiến nỗi đau của xà nu: "có những cây

bị chặt đứt ngang nửa thân mình đổ ào ào như một trận bão" Rồi "có những cây con vừa lớn ngang tầm ngực người bị đạn đại bác chặt đứt làm đôi ở những cây đó, nhựa còn trong, chất dầu còn loãng, vết thương không lành được cứ loét mãi ra, năm mười hôm sau thì cây chết"

Các từ ngữ: vết thương, cục máu lớn, loét mãi

ra, chết,… là những từ ngữ diễn tả nỗi đau của

con người Nhà văn đã mang nỗi đau của con người để biểu đạt cho nỗi đau của cây Do vậy, nỗi đau của cây tác động đến da thịt con người gợi lên cảm giác đau đớn

+ Nhưng tác giả đã phát hiện được sức sống mãnh liệt của cây xà nu: "trong rừng ít có loại cây sinh sôi nảy nở khỏe như vậy" Đây là yếu tố

cơ bản để xà nu vượt qua giới hạn của sự sống và cái chết Sự sống tồn tại ngay trong sự hủy diệt:

"Cạnh một cây xà nu mới ngã gục đã có bốn năm cây con mọc lên" Tác giả sử dụng cách nói đối

lập (ngã gục- mọc lên; một- bốn năm) để khẳng

định một khát vọng thật của sự sống Cây xà nu

đã tự đứng lên bằng sức sống mãnh liệt của mình: "…cây con mọc lên, hình nhọn mũi tên lao thẳng lên bầu trời" Xà nu đẹp một vẻ đẹp hùng tráng, man dại đẫm tố chất núi rừng

Xà nu không những tự biết bảo vệ mình mà còn bảo vệ sự sống, bảo vệ làng Xô Man: "Cứ thế hai ba năm nay, rừng xà nu ưỡn tấm ngực lớn

ra che chở cho làng" Hình tượng xà nu chứa đựng tinh thần quả cảm, một sự kiêu hãnh của vị trí đứng đầu trong bão táp chiến tranh

+ Trong quá trình miêu tả rừng xà nu, cây xà

nu, nhà văn đã sử dụng nhân hóa như một phép

tu từ chủ đạo Ông luôn lấy nỗi đau và vẻ đẹp của con người làm chuẩn mực để nói về xà nu khiến xà nu trở thành một ẩn dụ cho con người, một biểu tượng của Tây Nguyên bất khuất, kiên cường

Các thế hệ con người làng Xô Man cũng tương ứng với các thế hệ cây xà nu Cụ Mết có bộ ngực

"căng như một cây xà nu lớn", tay "sần sùi như

vỏ cây xà nu" Cụ Mết chính là cây xà nu cổ thụ hội tụ tất cả sức mạnh của rừng xà nu Tnú cường tráng như một cây xà nu được tôi luyện trong đau thương đã trưởng thành mà không đại bác nào giết nổi Dít trưởng thành trong thử

thách với bản lĩnh và nghị lực phi thường cũng giống như xà nu phóng lên rất nhanh tiếp lấy ánh mặt trời Cậu bé Heng là mầm xà nu đang được các thế hệ xà nu trao cho những tố chất cần thiết

để sẵn sàng thay thế trong cuộc chiến cam go còn có thể phải kéo dài "năm năm, mười năm hoặc lâu hơn nữa"

+ Câu văn mở đầu được lặp lại ở cuối tác

phẩm (đứng trên đồi xà nu ấy trông ra xa đến

hết tầm mắt cũng không thấy gì khác ngoài những đồi xà nu nối tiếp tới chân trời) gợi ra

cảnh rừng xà nu hùng tráng, kiêu dũng và bất diệt, gợi ra sự bất diệt, kiêu dũng và hùng tráng của con người Tây Nguyên nói riêng và con người Việt Nam nói chung trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước vĩ đại ấn tượng đọng lại trong kí ức người đọc mãi mãi chính là cái bát ngát của cánh rừng xà nu kiêu dũng đó

5 GV tổ chức cho HS tìm

hiểu về cuộc đời Tnú và cuộc

nổi dậy của dân làng Xô Man

theo các nội dung sau:

- Phẩm chất của người anh

hùng Tnú

- Vì sao trong câu chuyện bi

tráng về cuộc đời Tnú, cụ

5 Cuộc đời Tnú và cuộc nổi dậy của dân làng Xô Man

Cuộc đời Tnú gắn liền với cuộc đời làng Xô Man Âm hưởng sử thi chi phối tác giả trong khi xây dựng nhân vật này Tnú có cuộc đời tư nhưng không được quan sát từ cái nhìn đời tư Tác giả xuất phát từ vấn đề cộng đồng để phản ánh đời tư của Tnú

Mết 4 lần nhắc tới ý: "Tnú

không cứu được vợ con" để

rồi ghi tạc vào tâm trí người

nghe câu nói: "Chúng nó đã

cầm súng, mình phải cầm

giáo"

- Cảm nhận về cuộc đời Tnú

và cuộc nổi dậy của dân làng

Xô Man

- HS thảo luận theo nhóm, cử

đại diện trình bày và tranh

luận với các nhóm khác

- GV định hướng, nhận xét và

điều chỉnh, nhấn mạnh ý cơ

bản

+ Phẩm chất, tính cách của người anh hùng:

- Gan góc, táo bạo, dũng cảm, trung thực (khi còn nhỏ cùng Mai vào rừng tiếp tế cho anh Quyết)

- Lòng trung thành với cách mạng được bộc lộ qua thử thách (bị giặc bắt, tra tấn, lưng Tnú ngang dọc vết dao chém của kẻ thù nhưng anh vẫn gan góc, trung thành)

- Số phận đau thương: không cứu được vợ con, bản thân bị bắt, bị tra tấn (bị đốt 10 đầu ngón tay)

- Quật khởi đứng dậy cầm vũ khí tiêu diệt bọn

ác ôn

+ "Tnú không cứu được vợ con"- cụ Mết nhắc tới 4 lần để nhấn mạnh: khi chưa cầm vũ khí, Tnú chỉ có hai bàn tay không thì ngay cả những người thương yêu nhất Tnú cũng không cứu được Câu nói đó của cụ Mết đã khắc sâu một chân lí: chỉ có cầm vũ khí đứng lên mới là con đường sống duy nhất, mới bảo vệ được những gì thân yêu, thiêng liêng nhất Chân lí cách mạng đi

ra từ chính thực tế máu xương, tính mạng của dân tộc, của những người thương yêu nên chân lí

ấy phải ghi tạc vào xương cốt, tâm khảm và truyền lại cho các thế hệ tiếp nối

+ Số phận của người anh hùng gắn liền với số phận cộng đồng Cuộc đời Tnú đi từ đau thương đến cầm vũ khí thì cuộc đời của làng Xô Man cũng vậy

- Khi chưa cầm vũ khí, làng Xô Man cũng đầy đau thương: Bọn giặc đi lùng như hùm beo, tiếng cười "sằng sặc" của những thằng ác ôn, tiếng gậy sắt nện "hù hự" xuống thân người Anh Xút bị treo cổ Bà Nhan bị chặt đầu Mẹ con Mai bị chết rất thảm Tnú bị đốt 10 đầu ngón tay

- Cuộc sống ngột ngạt dòn nén đau thương, căm thù Đên Tnú bị đốt 10 đầu ngón tay, làng

Xô Man đã nổi dậy "ào ào rung động", "xác mười tên giặc ngổn ngang", tiếng cụ Mết như mệnh lệnh chiến đấu: "Thế là bắt đầu rồi, đốt lửa lên!"

Đó là sự nổi dậy đồng khởi làm rung chuyển núi rừng Câu chuyện về cuộc đời một con người trở thành câu chuyện một thời, một nước Như vậy, câu chuyện về cuộc đời Tnú đã mang ý nghĩa cuộc đời một dân tộc Nhân vật sử thi của Nguyễn Trung Thành gánh trên vai sứ mệnh lịch

sử to lớn

6 HS nhận xét về các nhân

vật: cụ Mết, Mai, Dít, Heng

(GV gợi ý: Các nhân vật này

6 Vai trò của các nhân vật: cụ Mết, Mai, Dít, Heng.

có đóng góp gì cho việc khắc

họa nhân vật chính và làm nổi

bật tư tưởng cơ bản của tác

phẩm?)

+ Cụ Mết, Mai, Dít, bé Heng là sự tiếp nối các thế hệ làm nổi bật tinh thần bất khuất của làng

Xô Man nói riêng, của Tây Nguyên nói chung + Cụ Mết "quắc thước như một cây xà nu lớn"

là hiện thân cho truyền thống thiêng liêng, biểu tượng cho sức mạnh tập hợp để nổi dậy đồng khởi

+ Mai, Dít là thế hệ hiện tại Trong Dít có Mai của thời trước và có Dít của hôm nay Vẻ đẹp của Dít là vẻ đẹp của sự kiên định, vững vàng trong bão táp chiến tranh

+ Bé Heng là thế hệ tiếp nối, kế tục cha anh để đưa cuộc chiến tới thắng lợi cuối cùng

Dường như cuộc chiến khốc liệt này đòi hỏi mỗi người Việt Nam phải có sức trỗi dậy của một Phù Đổng Thiên Vương

7 Qua những phân tích trên,

HS phát biểu chủ đề của

truyện

GV điều chỉnh và nhấn mạnh

7 Chủ đề tác phẩm

Chủ đề tác phẩm được phát biểu trực tiếp qua lời cụ Mết:Chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm giáo!", tức là phải dùng bạo lực cách mạng chống lại bạo lực phản cách mạng Đó là con đường giải phóng dân tộc của thời đại cách mạng

8 GV nêu vấn đề để HS tìm

hiểu vẻ đẹp nghệ thuật của

8 Vẻ đẹp nghệ thuật của tác phẩm

+ Khuynh hướng sử thi thể hiện đậm nét ở tất

tác phẩm cả các phương diện: đề tài, chủ đề, hình tượng,

hệ thống nhân vật, giọng điệu,…

+ Cách thức trần thuật: kể theo hồi tưởng qua lời kể của cụ Mết (già làng), kể bên bếp lửa gợi nhớ lối kể " khan" sử thi của các dân tộc Tây Nguyên, những bài "khan" được kể như những bài hát dài hát suốt đêm

+ Cảm hứng lãng mạn: tính lãng mạn thể hiện

ở cảm xúc của tác giả bộc lộ trong lời trần thuật, thể hiện ở việc đề cao vẻ đẹp của thiên nhiên và con người trong sự đối lập với sự tàn bạo của kẻ thù

Hoạt động 3: Tổ chức tổng

kết

Qua truyện ngắn Rừng xà nu,

HS nhận xét về phong cách

Nguyễn Trung Thành

IV TỔNG KẾT