- Thấy được vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh: Tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống; nghị lực kiên cường vượt lên hoàn cảnh, phong thái tự tại và niềm lạc quan của Hồ Chí Minh.. GV: Trước hết t
Trang 1GIÁO ÁN NGỮ VĂN LỚP 11
CHIỀU TỐI
Tuần 23 Ngày soạn:
13 02 2011
I Mục đích yêu cầu Giúp HS:
1 Kiến thức.
- Thấy được vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh: Tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống; nghị lực kiên cường vượt lên hoàn cảnh, phong thái tự tại và niềm lạc quan của Hồ Chí Minh
- Cảm nhận được vẻ đẹp của thơ trữ tình HCM: Sự kết hợp hài hoà giữa màu sắc cổ điển và tinh thần hiện đại, giữa chất thép và chất tình
2 Kĩ năng.
- Đọc - hiểu tác phẩm trữ tình
- Phân tích một bài thơ thất ngôn tứ tuyệt theo đặc trưng thể loại
3 Thái độ.
Tự nhận thức bài học cho bản thân về tấm lòng yêu thương, chia sẻ giữa con người với con người trong cuộc sống
II Chuẩn bị của GV và HS.
1 Chuẩn bị của GV:
- Giáo án, SGK, SGV, sách TL tham khảo, bảng phụ, phiếu học tập, tranh ảnh, (nếu có)
- GV hướng dẫn HS chuẩn bị bài ở nhà
2 Chuẩn bị của HS: Chuẩn bị bài: Chiều tối - Hồ Chí Minh.
+ Tìm hiểu tác giả - tác phẩm
Trang 2(Nhóm 4 – Sưu tầm tranh ảnh, tư liệu, thuyết trình giới thiệu về Tập thơ Nhật kí trong tù) + Đọc tác phẩm
+ Trả lời câu hỏi phần hướng dẫn học bài
III Phương tiện thực hiện - Cách thức tiến hành.
- Sách giáo khoa văn 11 - Thiết kế bài học
- Phương pháp đọc hiểu-đọc diễn cảm, phân tích, bình giảng, kết hợp so sánh, tái hiện, đàm thoại nêu vấn đề bằng hệ thống câu hỏi thảo luận nhóm
IV Tiến trình giờ học.
1 Ổn định tổ chức:
2 Kiểm tra bài cũ:
- Thuộc lòng bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ(Hàn Mặc Tử)
- Phân tích tâm trạng nhân vật trữ tình
3 Bài mới:
Trong thời gian bị tù ở Quảng Châu (TQ), Hồ Chí Minh bị giải qua nhiều nhà lao Không thể nói hết những nỗi gian khổ dọc đường giải tù, nhưng Bác ít nhắc đến nỗi khổ ải đó
mà nếu có nhắc thì Người pha giọng châm biếm, hài hước, tự trào Bác cảm thấy có thi hứng trên đường giải tù Bài thơ “Mộ” là một bài thơ đặc sắc, tưởng như không phải là thơ của tù nhân HCM mà là một bài thơ của thời thịnh Đường
động của HS
Nội dung bài giảng
Hoạt động 1: Hướng dẫn HS tìm hiểu
chung
I TÌM HIỂU CHUNG.
1 Tập thơ " Nhật kí trong tù"
Trang 3TT1: GV yêu cầu HS đọc kĩ phần tiểu
dẫn trong SGK Trả lời câu hỏi - GV
chuẩn xác kiến thức.
- Đọc xong phần tiểu dẫn, em thấy có
điểm gì cần lưu ý?
- Cho HS quan sát tranh bìa tập thơ.
Hoạt động 2: Hướng dẫn HS đọc
-hiểu tác phẩm.
TT2: HS đọc diễn cảm toàn văn phần
phiên âm, dịch nghĩa, dịch thơ.
- Đọc đúng nhịp thơ, giọng chậm rãi,
thoáng chút vui, ấm ở câu cuối Từ "
hồng" đọc hơi to và kéo dài hơn
- So sánh phần phiên âm, dịch nghĩa
HS thuyết trình giới thiệu tập thơ NKTT.
HS đọc.
HS phát hiện, chỉ
rõ sự khác
- Là tập nhật kí viết bằng thơ, được Bác sáng tác trong thời gian
bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam từ mùa thu 1942 - 1943 tại tỉnh Quảng Tây
- Tập thơ gồm 134 bài bằng chữ Hán
2 Bài thơ " Chiều tối"
a Vị trí.
Bài thơ thứ 31, được sáng tác mùa thu 1942 trên đường Bác đi đày từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo
b Thể thơ.
Thất ngôn tứ tuyệt Đường luật
II ĐỌC - HIỂU.
1 Hai câu thơ đầu Bức tranh
thiên nhiên.
* Bức tranh thiên nhiên:
- Thời gian: Chiều tối
- Không gian: Bầu trời mênh mông
-> Miêu tả từ xa, tầm nhìn bao quát, rộng lớn
Trang 4với phần dịch thơ của Nam Trân, em
thấy chỗ nào chưa dịch đạt?
- Câu 2: Chưa dịch được chữ "cô", "mạn
mạn"
- Câu 3: dịch thừa từ "tối", làm mất đi ý
vị "ý tại ngôn ngoại", hàm súc của thơ
cổ
GV:
Trước hết ta nhận thấy “Mộ” (Chiều
tối) là bài thơ thể hiện một cách cụ thể và
sinh động tư tưởng trong bài thơ tuyên
ngôn của Hồ Chí Minh
“Thân thể tại ngục trung
Tinh thần tại ngục ngoại”
(Thân thể ở trong lao
Tinh thần ở ngoài lao)
TT3: GV phát vấn học sinh - GV chuẩn
xác kiến thức.
- Phân tích bức tranh thiên nhiên ở 2
câu thơ đầu được miêu tả ntn?
- So sánh sự tương đồng và khác biệt
giữa thiên nhiên và con người?
GV:
Không phải đến HCM, Người mới
biệt.
HS tìm hiểu, phân tích, so sánh -trình bày.
- Hình ảnh (nhân hoá)
+ Quyện điểu: con chim mỏi
-> Cánh chim sau một ngày rong ruổi, trong giờ khắc của ngày tàn đang về rừng tìm nơi tổ ấm
+ Cô vân: chòm mây cô đơn
-> Áng mây cô đơn, lẻ loi đang trôi chầm chậm giữa bầu trời cao rộng
-> Đây là chòm mây mang tâm trạng, có hồn người, cô đơn, lẻ loi
và lặng lẽ
+ Mạn mạn: chậm chậm, trôi nổi,
lững lờ -> Giữa bầu trời mênh mông, cánh chim và chòm mây càng cô đơn lẻ loi Vẽ theo lối “chấm phá”, vẻ đẹp cổ điển mang phong vị Đường thi
* So sánh thiên nhiên và con
người:
+ Tương đồng về hình thức: đều
cô đơn, mệt mỏi, mong muốn tìm được tổ ấm
+ Khác biệt về bản chất: thiên
Trang 5mượn h.ả cánh chim để giải bày tâm
trạng Trong thơ cổ đã nói rất nhiều:
“Chim bay về núi, tối rồi.”
(Ca
dao)
“Chim hôm thoi thót về rừng”
(Nguyễn
Du)
“Ngàn mây gió cuốn chim bay mỏi”
(Bà Huyện Thanh
Quan) Ngòi bút HCM diễn tả thiên nhiên rất
chân thật, tự nhiên…
“Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ” câu
thơ đầy tâm trạng Nhìn cánh chim bay
mà nhận ra vẻ uể oải của đôi cánh chim
Chỉ một cái nhìn ta nhận ra con người đó
giàu tình cảm biết bao! Có lẽ Bác bị giải
đi suốt cả ngày quá mệt mỏi nên dễ đồng
cảm với cánh chim “quy lâm” kia.
Nhưng nhà thơ không để lộ ra vẻ mệt
mỏi của mình
Hình ảnh gợi nhớ câu thơ:
Hạc vàng bay mất từ lâu
Ngàn năm mây trắng bây giờ còn bay.
nhiên tự do còn con người mất tự
do, đang bị áp giải và không biết đâu là chốn nghỉ ngơi…
=> Hai câu thơ mang vẻ đẹp cổ điển, tả ít mà gợi nhiều, chỉ hai nét phác họa mà gợi lên hồn cảnh vật Qua đó, thể hiện bản lĩnh kiên cường của người chiến sĩ Bởi vì nếu không có ý chí và nghị lực, không có phong thái ung dung tự chủ và sự tự do hoàn toàn về tinh thần thì không thể có những câu thơ cảm nhận thiên nhiên thật sâu sắc và tinh tế như thế trong hoàn cảnh khắc nghiệt của tù đày
Trang 6(Thôi Hiệu)
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt
(N.Khuyến)
“Cô vân mạn mạn độ thiên không”
(Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không)
câu thơ dịch đã làm mất từ miêu tả vẻ cô
đơn (cô vân), lẻ loi, trôi nổi, lững lờ của
áng mây trong từ láy “mạn mạn” Áng
mây cô đơn và mệt mỏi tưởng như không
bay được nữa
Thiên nhiên ảm đạm và hoang vắng có
phần phù hợp với cảnh ngộ của Người
Nhưng qua đó ta lại thấy được một nét
nổi bật trong tâm hồn Bác, là trong giờ
phút đau khổ, nặng nề, cực nhọc nhất
Bác vẫn tha thiết với thiên nhiên và tìm
thấy ở thiên nhiên sự đồng cảm
- Hãy hình dung cảnh ngộ của người
tù: bị giải đi từ lúc Gà gáy một lần đêm
chửi tan, phải hứng chịu Gió thu lạnh
từng trận từng trận táp vào mặt, phải
trải qua Năm mươi ba cây số một ngày –
Mũ áo dầm mưa rách hết giày trong
HS nêu cảm nhận của mình.
Trang 7tình cảnh xiềng xích thay dây trói và rồi
Lại khổ thâu đêm không đủ chỗ - Ngồi
trên hố xí đợi ngày mai Đặt trong hoàn
cảnh ấy, em cảm nhận được điều gì về
tâm hồn, con người HCM ở 2 câu thơ
đầu?
TT4: GV nêu vấn đề, hướng dẫn HS
thảo luận:
- Từ hai câu đầu đến hai câu cối, mạch
thơ vận động, chuyển đổi ntn? (GV
dùng bảng phụ)
- So sánh với khổ thơ tả cảnh chiều
hôm trong bài thơ Qua đèo Ngang của
Bà HTQ với Bức trang đời sống con
người trong thơ Người có gì khác? Từ
đó ta phát hiện gì về cái nhìn, tâm hồn
của nhà thơ?
Bước tới đèo Ngang bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Lom khom dưới núi tiều vài chú,
Lác đác bên song, chợ mấy nhà.
GV:
Trong thơ Bà HTQ có bóng dáng con
người nhưng thấp thoáng, mờ nhạt, nhỏ
HS thảo luận từng nhóm nhỏ 24HS -Đại diện trình bày.
2 Hai câu thơ cuối: Bức tranh
sinh hoạt của con người.
Hai câu đầu Hai câu cuối
Khung cảnh thiên nhiên
Bức trang đời sống con người Cảnh vật: trời
mây, chim muông
Hình ảnh con người lao động
Không gian:
núi rừng hoang vu
Xóm núi ấm áp
Thời gian:
chiều tà
Đêm tối nhưng lại bừng sáng ánh lửa hồng
- Cô em…xay ngô: Cảnh con
người lao động đời thường bình dị quen thuộc
-> Hình ảnh cô giá xay ngô toát lên vẻ trẻ trung, khoẻ mạnh, đầy sức sống
-> Con người là trung tâm của bức
Trang 8bé và thiếu vắng sự sống đang vận động.
Hình ảnh con người chỉ tôn thêm cái
hùng vĩ, hoang sơ của đất trời thiên
nhiên
Hình ảnh thiếu nữ xuất hiện làm xôn
xao cả buổi chiều cô quạnh Lại có sự
vận động “ma bao túc” (xay ngô tối) làm
cho không khí buổi chiều đượm một chút
náo nhiệt, hình ảnh cố giá xay ngô toát
lên vẻ trẻ trung, khoẻ mạnh, đầy sức
sống Cảnh chiều tối bỗng dưng có sinh
khí Tuy khổ sở về cảnh ngục tù nhưng
không lúc nào Bác không lưu tâm đến
những người lao động và những hoạt
động thiết thực của họ
- Trong sự vận của mạch thơ có sự trôi
chảy của thời gian Trong nguyên tác
không hề có chữ tối không nói tối mà
tự nhiên người đọc vẫn cảm nhận được
trời tối và thời gian đang trôi dần từ
chiều tà đến đêm khuya? Hãy lí giải vì
sao có thể cảm nhận như vậy?
- Điệp vòng ma bao túc – bao túc ma
hoàn: sự nối âm liên hoàn, nhịp nhàng…
- Chữ hồng
Bác tiếp thu tinh hoa thơ Đường nhưng
cũng đổi mới thơ Đường Người không
HS suy nghĩ, trình bày cá nhân.
tranh thiên nhiên
- “ma bao túc…Bao túc ma hoàn”
(lặp): lao động liên tục -> Cần mẫn, chăm chỉ: vòng quay không dứt của động tác xay ngô -> Dòng lưu chuyển của thời gian một cách tự nhiên
- “Lò than…rực hồng”: ấm cúng
và hạnh phúc
“hồng” là điểm sáng thẫm mĩ, là
nhãn tự của bài thơ -> Hình ảnh thơ không tĩnh tại mà hướng đến ánh sáng, sự sống
- Ý nghĩa:
+ Gợi cuộc sống sum vầy, ấm
áp, làm vợi đi ít nhiều nỗi đau khổ của người đi đày, mang lại niềm vui, sức mạnh, sưởi ấm lòng người tù
+ Sự luân chuyển về thời gian: buổi chiều kết thúc, thời gian chuyển sang đêm tối nhưng là đêm
Trang 9kết thúc bài thơ một cách lạnh lẽo.
Người đã đem vào hình thức chật hẹp
của thơ Đường tâm hồn người chiến sĩ
Cộng sản lỗi lạc
- Gợi câu chuyện cổ phương Đông, đâu
là nhã tự của bài thơ Chiều tối? Vì sao?
Với một chữ “hồng”, Bác đã làm sáng
rực lên toàn bộ bài thơ, làm mất đi sự
mỏi mệt, sự uể oải, sự vội vã, sự nặng
nề Trong nghệ thuật thơ Đường, người
ta gọi là “con mắt” của thơ (thi nhãn hay
nhãn tự)
- Hình ảnh con người trong thơ Bác
khác gì với thơ cổ?
- Điều này thể hiện đặc điểm gì trong
tâm hồn của Hồ Chí Minh?
GV:
“Một mai,/một cuốc,/một cầncâu,
Thơ thẩn/dầu ai/vui thú nào?
Ta dại ta tìm nơi/ vắng vẻ,
Người khôn/ người đến chốnlao xao.
Thu/ ăn măng trúc,/đông/ăngiá,
Xuân/tắm hồ sen,/ hạ/ tắm ao
Rượu,/ đếm cội cây,/ ta/ sẽuống,
HS trao đổi trình bày.
tối ấm áp, bừng sáng
+ Sự vận động từ nỗi buồn đến niềm vui, từ bóng tối đến ánh sáng
+ Niềm tin, niềm lạc quan
=> Cảnh phát triển
Hình ảnh Hồ Chí Minh: vượt hoàn cảnh, tâm hồn hướng đến ánh sáng, gắn bó với cuộc đời, con người
Vẻ đẹp nghệ thuật – phong cách thơ Hồ Chí Minh: Bút pháp tả cảnh ngụ tình vừa cổ điển vừa hiện đại
* Tư tưởng bài thơ
Trang 10Nhìn /xem phú quý / tựa/chiêm bao”
(Nhàn-Nguyễn Bỉnh
Khiêm)
“Cố nhân tây từ Hoàng Hạc Lâu
Yên hoa tâm nguyệt há Dương Châu
Cô phàm viễn ảnh bích không tận,
Duy kiến trường giang thiên tế lưu”
(Hoàng Hạc Lâu tống Mạnh Hạo
Nhiên)
* Khác nhau:
- Con người ẩn dật hoặc hoà tan vào
thiên nhiên trong thơ cổ khác với con
người đời thường quen thuộc, bình dị
trong thơ Bác
- Con người là trung tâm của cảnh vật
- Hoạt động của con người luôn hướng ra
ánh sáng, sự sống, tương lai
TT4: GV phát vấn HS
- Giá trị tư tưởng bài thơ ?
Cảm quan thiên nhiên của Bác xét đến cùng là cảm quan nghệ thuật Trung tâm bài thơ chính là con người lao động và ngọn lửa của sự sống Vì thế, bài thơ tuy viết về cảnh chiều tối nhưng lại thắp sáng lên trong lòng người đọc một ngọn lửa hồng ấm áp của niềm tin yêu đời
4 Củng cố - Hướng dẫn HS tự học.
- Đọc thuộc lòng bài thơ
Trang 11- Ý nghĩa – giá trị bài thơ.
- Học bài cũ - Chuẩn bị bài: TỪ ẤY (Tố Hữu)
+ Tác giả
+ Tác phẩm (Theo câu hỏi Hướng dẫn học bài)
5 Bổ sung – Rút kinh nghiệm.
………
………
………
………
………
………
………
………
………
………