Giáo án Ngữ văn 10 tuần 19 bài: Đại cáo bình Ngô Nguyễn Trãi

Mục tiêu bài học Giúp HS: - Hiểu được ý nghĩa quan trọng của bản tuyên ngôn độc lập, khẳng định sức mạnh yêu nước, tư tưởng nhân nghĩa của nhân dân ta.. Khi nhắc đến Nguyễn Trãi người ta

GIÁO ÁN NGỮ VĂN LỚP 10 ĐẠI CÁO BÌNH NGÔ

A Mục tiêu bài học

Giúp HS:

- Hiểu được ý nghĩa quan trọng của bản tuyên ngôn độc lập, khẳng định sức mạnh yêu nước, tư tưởng nhân nghĩa của nhân dân ta

- Nắm vững đặc trưng thể cáo, thấy sáng tạo của Nguyễn Trãi

B Phương tiện

SGK, giáo án

C Phương Pháp

Diến giảng, đàm thoại

D Tiến trình dạy học

- Ổn định lớp

- Kiểm tra bài cũ

- Bài mới

Vua Lê Thánh Tông đã từng nói: “Lòng Ức Trai tỏ rạng văn chương” Nguyễn Trãi là vì sao sáng trên bầu trời văn học, một nhà văn có nhiều cống hiến to lớn cho văn hóa dân tộc Khi nhắc đến Nguyễn Trãi người ta lập tức nghĩ ngay đến Đại Cáo Bình Ngô- một áng “thiên cổ hùng văn” bậc nhất trong văn học chữ Hán cổ điển nước ta Đó là bản tuyên ngôn độc lập hùng tráng, đanh thép

gian

I Tìm hiểu chung

1 Hoàn cảnh sáng tác

Tháng 1/1428 sau chiến thắng giặc

Minh, Nguyễn trãi thay Lê Lợi viết

Đại Cáo Bình Ngô tuyên bố với

toàn dân công cuộc cứu nước tuy

gian khổ, khó khăn nhưng thắng lợi

vẻ vang mở ra kỉ nguyên hòa bình

lâu dài cho đất nước

: Gọi HS đọc tiểu dẫn

: Trình bày ngắn gọn hoàn cảnh sáng tác?

: Sau mười năm kháng chiến gian khổ, quyết liệt 1/1428 nhân dân ta dưới ngọn cờ lãnh đạo của Lê Lợi đã đánh đuổi giặc Minh ra khỏi đất nước Sau chiến thắng Lê

Lợi đã tổ chức phong thưởng cho tướng lĩnh và chính thức lên ngôi hoàng đế Nguyễn Trãi thay mặt vua viết Đại Cáo Bình Ngô để tuyên bố cho toàn dân biết công cuộc cứu nước trải qua nhiều gian nan đã thắng lợi Từ đây,



2 Thể loại

Cáo được viết theo lối văn biền

ngẫu, dùng để tuyên bố cho mọi

người biết rõ những sự kiện lịch sử

trọng đại

dân tộc bước vào kỉ nguyên mới

: Theo các em hiểu, cáo là một thể loại như thế nào?

: Cáo là thể văn nghị luận

cổ viết theo lối biền ngẫu được vua chúa, tướng lĩnh dùng để trình bày một chủ trương hay công bố một sự nghiệp trọng đại

để mọi người cùng biết

: Tại sao bài cáo này lại là Đại Cáo Bình Ngô trong khi ta đánh giặc Minh?

: Ở đây ta có hai cách hiểu:

+ Các vua chúa nhà Minh quê ở đấy Ngô

+ Chỉ chung bọn giặc sang cai trị nước ta rất tàn ác, gọi giặc





3 Bố cục

- Đoạn 1: “ Từng nghe…chứng cớ

còn ghi”: Nêu chính nghĩa của cuộc

kháng chiến

- Đoạn 2: “Vừa rồi…chịu được”:

Tố cáo tội ác của giặc

- Đoạn 3: “Ta đây…xưa nay”: Lược

thuật cuộc kháng chiến

- Đoạn 4: đoạn còn lại: Tuyên bố

hòa bình

II Đọc-hiểu

1 Chính nghĩa của cuộc kháng

phương Bác là Ngô để tỏ ý căm ghét

: Gọi HS đọc bài cáo (Hướng dẫn cách đọc)

: Bài cáo có thể chia làm đoạn? Nội dung từng đoạn?





a Tư tưởng nhân nghĩa

- Nhân nghĩa: yên dân, trừ bạo

nhân dân sống yên ổn, diệt trừ

những kẻ tàn bạo ức hiếp dân

 Tư tưởng tiến bộ, cao cả

b Tư cách độc lập dân tộc

- Nước ta có nền văn hiến lâu đời

- Cương vực lãnh thổ riêng

- Phong tục tập quán

- Nhiều anh hùng, hào kiệt

: Theo Nguyễn Trãi việc nhân nghĩa là những việc gì?

: Trong hai câu đầu Nguyễn Trãi đã nêu mục đích, nội dung của việc làm nhân nghĩa Nhân nghĩa chủ yếu là để yên dân và trước nhất là phải lo trừ bạo Nhân nghĩa với ông không đơn thuần là nghĩa cử đẹp

mà nhân nghĩa là trừ bạo vì dân

: GV đọc cho HS nghe bài “Nam quốc sơn hà” của Lý Thường Kiệt

: So với “Nam quốc sơn hà” thì ở bài này chủ quyền nước Đại Việt của ta được khẳng định nhờ vào đâu?



 Cách viết sóng đôi, khẳng định tư

cách độc lập của Đại Việt có thể

sánh ngang với Trung Quốc

- Truyền thống đấu tranh chống

xâm lược, đấu tranh vì nhân nghĩa

 Công cuộc kháng chiến thắng lợi

là tất yếu

: Nếu nhân nghĩa là tiền

đề có tính chất tiên nghiệm thì chân lí về sự tồn tại độc lập chủ quyền của nước Đại Việt lại có

cơ sở chắc chắn từ thực tiễn lịch sử:

“Như nước Đại Việt ta từ trước….

Phong tục Bắc Nam cũng khác”

Nguyễn Trãi đã đưa ra những yếu

tố căn bản để xác định độc lập chủ quyền như: cương vực lãnh thổ, phong tục tập quán, nền văn hiến lâu đời, chế độ lịch sử, nhân tài dồi dào

“Từ Triệu, Đinh….cũng có”

: “Mỗi bên xưng đế một phương” các em cần chú ý từ

“đế” Trong nguyên văn chữ Hán

“các đế nhất phương”, nhiều bản dịch trước đây dịch là “làm chủ”,

“hùng cứ’nay đều bỏ chỉ giữ chữ

“đế” để giữ nguyên giá trị tác phẩm “Hùng cứ” và “xưng đế” rất khác nhau cả về tính hợp pháp lẫn quyền lực “Đế” là vua thiên

tử, duy nhất, toàn quyền

 Cho thấy sự bình đẳng, ý thức ngang hàng với Trung Quốc

: Nguyễn Trãi không chỉ xác định chủ quyền Đại Việt về lãnh thổ mà còn về văn hóa Đó

là quan niệm mới mẻ, tiến bộ Đoạn văn sử dụng thể đối trong câu văn biền

ngẫu nhưng lại đa dạng về số lượng

câu chữ trong vế đối khi thì đối thất ngôn, tứ ngôn…Đoạn văn đã

có yếu tố chính luận

 Phương châm đấu tranh chống giặc Minh thể hiện xuyên suốt trong bài cáo

Nguyễn Trãi đã thấy được “phúc

chu thủy tín dân do thủy” (Lật

thuyền mới biết sức dân mạnh như sức nước) và kẻ nào đi ngược với nhân nghĩa kẻ ấy sẽ bị thất bại

: Gọi HS đọc đoạn 2 (giọng đọc đau xót, căm thù)

: Qua đoạn văn vừa đọc, các em hãy cho biết tác giả đã tố cáo những âm mưu, hành động tội ác nào của giặc?



2 Tố cáo tội ác của giặc.

- Lừa dối nhân dân ta bằng chiêu

bài “Phù Trần diệt Hồ”

- Tàn sát sinh linh

- Bóc lột, vơ vét của cải

 Tội ác chất chồng, trời đất không

dung Hình ảnh so sánh cường điệu

kết hợp với câu cảm thán: “Độc ác

thay…không rửa sạch mùi”

 Tác giả xót xa trước tình cảnh

nhân dân và căm thù giặc Minh

: Nguyễn Trãi đã vạch trần luận điệu bịp bợm của giặc

và chỉ rõ âm mưu cướp nước ta của chúng Chúng mượn chiêu bài “Phù Trần diệt Hồ” nhưng thực chất là để cướp nước ta Tội ác của chúng gây ra đối với nhân dân ta là vô cùng độc ác dã man: thuế khóa nặng nề, vơ vét sản vật, phu phen, phá hoại làng nghề,

tàn hại cỏ cây, côn trùng Nhưng độc ác dã man hơn hết là:

Nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn

Vùi con đỏ xuống dưới hầm tai vạ

: Đoạn văn đã thể hiện nỗi lòng của tác giả trước sự đau khổ của nhân dân, giọng văn lúc

Hết tiết 1

căm giận lúc đau xót lúc đậm chất trữ

tình lúc đậm chất chính luận

 Đứng trên quyền sống của người vô tội để lên án giặc, Đại Cáo Bình Ngô đã có yếu tố của bản tuyên ngôn nhân quyền

: Gọi HS đọc đoạn 3

: Đây là đoạn văn dài nhất bài cáo như bản anh hùng ca về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn

: Tác giả đã khắc họa hình tượng Lê Lợi như thế nào?



3 Lược thuật cuộc kháng chiến

a Hình tượng Lê Lợi

- Thồng nhất giữa con người bình

thường và vị lãnh tụ khởi nghĩa:

+ Người bình thường:

Nguồn gốc xuất thân: “chốn hoang

dã nương mình”

Xưng hô khiêm nhường: “Ta”

: Con người lãnh tụ cuộc khởi được thể hiện như thế nào trong Lê Lợi?

: Qua đây các em có nhận xét gì về nỗi lòng của Lê Lợi với nỗi lòng của Trần Quốc Tuấn trong “Hịch tướng sĩ”?

: Lê Lợi cũng căm thù giặc sâu sắc nếu như Trần Quốc Tuấn





+ Vị lãnh tụ:

Căm thù giặc sâu sắc: “há đội trời

chung”…

Lí tưởng, hoài bão lớn: “Tấm lòng

cứu nước, vẫn đăm đăm muốn tiến

về đông”

Quyết tâm thực hiện lí tưởng:

“Quên ăn vì giận, sách lược thao

suy xét đã tinh”

 Người anh hùng xuất thân từ nhân

dân

“ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa” thì Lê Lợi “nếm mật nằm gai…quên ăn vì giận”, cùng

có một quyết tâm sắt đá Trần

Quốc Tuấn “dẫu cho trăm thân

này phơi ngoài nội cỏ” thì Lê Lợi “ trằn trọc trong cơn mộng mị” Cảm hứng về truyền thống

dân tộc đã giúp Nguyễn Trãi khắc họa thành công hình tượng anh hùng Lê Lợi

:Để có được những thắng lợi rực rỡ về sau thì Lê Lợi đã trải qua những khó khăn gì?

: Trước những khó khăn đó nhờ vào đâu mà cuộc khởi nghĩa

có thể vượt qua để đi đến thắng





- Cuộc khởi nghĩa Lam Sơn đã phải

vượt qua những khó khăn, gian

khổ:

+ “Vừa khi cờ nghĩa dấy lên,

chính lúc quân thù đương mạnh”

+ Thiếu nhân tài

+ Thiếu lương thực

lợi?

: Trong bản tuyên ngôn độc lập lịch sử này, Nguyễn Trãi

đã tuyên ngôn về vai trò sức mạnh của người dân-người manh

lệ đây là một tư tưởng lớn mà mãi sau này ta mới được thấy lại hình ảnh những người dân ấp, dân lân ở “Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc” của Nguyễn Đình Chiểu



+ Thiếu quân.

- Nhờ vào:

+ “Tấm lòng cứu nước”

+ “Gắng chí khắc phục gian nan”

+ “Nhân dân bốn cõi một nhà”

+ “Tướng sĩ một lòng phụ tử” mà

cuộc khỏi nghĩa vượt qua những

khó khăn

 Ở giai đoạn đầu cuộc khởi nghĩa,

tác giả khắc họa hình tượng Lê Lợi

chủ yếu là hình tượng tâm lí và bút

pháp trữ tình kết hợp tự sự để từ

hình tượng một người mà khắc họa

được những khó khăn, ý chí quyết

tâm của toàn dân tộc

: Chiến thắng của ta được miêu tả, so sánh bằng những hình tượng gì?

: Thất bại của địch và khung cảnh chiến trường được miêu tả như thế nào?





b Bức tranh toàn cảnh về cuộc

khởi nghĩa Lam Sơn.

- Chiến thắng của ta:

+ “Sấm vang chớp giật”, “Trúc chẻ

tro bay”

+ “Sạch không kình ngạc”, “Tan tác

chim muông”

+ “Trút sạch lá khô”, “Phá toan đê

vỡ”

Sức mạnh của ta “đá núi cũng

mòn”, “nước sông phải cạn”

 Hình tượng phong phú được đo

bằng sự rộng lớn, kì vĩ của thiên

nhiên

: Qua những chi tiết vừa tìm hiểu các em thấy cách sử dụng ngôn ngữ, âm thanh, nhịp điệu mà tác giả sử dụng có gì đặc sắc khi nói về chiến thắng của ta

và thất bại của địch?

: Hình ảnh những tên giặc

đi xâm lược được tác giả miêu tả như thế nào?



- Thất bại của địch:

+ “Máu trôi đỏ nước”, “cỏ nội đầm

đìa máu đen”, “thây chất đầy

đường”

- Cảnh chiến trường:

+ “Sắc phong vân phải đổi’

+ “Ánh nhật nguyệt phải mờ”

- Ngôn ngữ:

+ Sử dụng động từ mạnh dồn dập,

dữ dội

+ Tính từ chỉ mức độ ở đỉnh điểm

đối lập giữa ta và địch

-Câu văn dài, ngắn, linh hoạt  nhạc

điệu dồn dập, sảng khoái

+ Âm thanh giòn giã như sòng trào,

bão cuốn

“Ngày mười tám…

Ngày hai mươi….”

: Hình ảnh kẻ thù xâm lược mỗi tên một vẻ, hoàn cảnh khác nhau nhưng đều gặp nhau một điểm chung đó là: ham sống

sợ chết, hèn nhát

“Quân Mộc Thạnh xéo lên nhau chạy để thoát thân

Lí An, Phương Chính nín thở cầu thoát thân”

:Sự thảm hại của kẻ thù càng tôn thêm khí thế hào hùng của ta Kẻ thù hèn nhát được tha chết cũng làm bật nổi được tính chính nghĩa của, nhân đạo của ta

“Họ đã tham sống….nhân dân nghỉ sức”



 Tạo dựng lên bức tranh toàn cảnh

cuộc khởi nghĩa với bút pháp nghệ

thuật đậm chất anh hùng ca

4 Tuyên bố hòa bình

- Bài học lịch sử: Sụ thay đổi nhưng

thực chất là sự phục hưng là nguyên

nhân điều kiện để thiết lập sự vững

bền

 Viễn cảnh đất nước tươi sáng, huy

hoàng

: Em hiểu như thế nào về hai câu: “Kiền khôn bĩ…rồi lại minh”

: Cuộc khởi nghĩa chiến thắng nhờ vào những sức mạnh nào?

: Có sự kết hợp giữa sức mạnh truyền thống “nhờ trời đất

tổ tông khôn thiêng ngầm giúp đỡ” và sức mạnh thời đại “một cỗ nhung y chiến thắng”

- Củng cố và dặn dò:

Cần nắm được nội dung chính trong từng đoạn cụ thể, thấy được cái hay trong nghệ thuật xây dựng bài cáo, tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi

Chuẩn bị bài mới: Tính chuẩn xác, hấp dẫn của văn bản thuyết minh

