- Quan sát các cụm từ: bướm lả ong lơi, lá gió cành chim, cuộc say đầy tháng, trận cười suốt đêm, Trường Khanh, Tống Ngọc… Cho biết tác giả đã sử dụng các hình thức, biện pháp nghệ thuật
Trang 1GIÁO ÁN NGỮ VĂN LỚP 10 NỖI THƯƠNG MÌNH
(Trích Truyện Kiều – Nguyễn Du)
A- Mục tiêu bài học:
Giúp học sinh:
- Hiểu được tình cảnh trớ trêu mà Thuý Kiều phải đương đầu và buộc phải chấp nhận thân phận kĩ nữ tiếp khách làng chơi
- ý thức sâu sắc của Kiều về phẩm giá bản thân
- Hiểu được nghệ thuật tả tình cảnh và nội tâm nhân vật
- rèn luyện kĩ năng cảm thụ và phân tích tác phẩm văn chương
B- Tiến trình dạy học:
1- ổn định tổ chức:
2- Kiểm tra bài cũ:
3- Giới thiệu bài mới:
- Hướng dẫn HS tìm hiểu vị trí và nội dung
đoạn trích Tóm tắt những sự kiện chính trước
đoạn trích
I Tìm hiểu chung
1 Vị trí đoạn trích: từ câu 1229 – 1248 thuộc
phần “Gia biến và lưu lạc”
2 Nội dung: Tình cảnh trớ trêu mà Kiều gặp
phải, nỗi niềm thương thân, xót phận Ý thức cao về nhân phẩm của nàng Kiều
Trang 2- Đọc văn bản và chia bố cục? Nêu rõ nội
dung từng phần?
sá
- Đọc 4 câu đầu, nêu cảm nhận chung của em
về cảnh sinh hoạt ở lầu xanh?
- Quan sát các cụm từ: bướm lả ong lơi, lá gió
cành chim, cuộc say đầy tháng, trận cười suốt
đêm, Trường Khanh, Tống Ngọc… Cho biết
tác giả đã sử dụng các hình thức, biện pháp
nghệ thuật gì để thể hiện cảnh sinh hoạt ở lầu
xanh của Thúy Kiều? Ý nghĩa của cách xử lí
nghệ thuật như vậy?
- So sánh “Bướm lả ong lơi” với “Ong bướm
lả lơi”: cho biết cách tách từ như vậy có tác
dụng diễn tả hiện thực cuộc sống của Thúy
Kiều như thế nào?
Chuyển ý: Như vậy trong 4 câu thơ đầu, cái
tài tình của ND trong nghệ thuật thể hiện là ở
chỗ: Ông tả cảnh sống của Kiều sog đã hé mở
nỗi niềm, tâm trạng của nvtt Đó là nỗi niềm
3 Bố cục: 3 phần
- Phần 1: “Biết bao … Tràng Khanh” - Tình cảnh trớ trêu của Kiều ở lầu xanh
- Phần 2: “Khi tỉnh rượu … có xuân là gì” – Tâm trạng, nỗi niềm của Kiều
- Phần 3: “Đòi phen … mặn mà với ai” – Bi kịch tâm trạng của Thúy Kiều
II Đọc – hiểu văn bản
1 Cảnh sống của Kiều ở lầu xanh
- Cảnh sinh hoạt: xô bồ, ồn ào, nhộn nhịp
- Nghệ thuật thể hiện:
+ Ẩn dụ, ước lệ: tả cảnh sống thực của Thúy Kiều với thân phận 1 kĩ nữ, giữ được chân dung cao đẹp của Thúy Kiều, thể hiện thái độ cảm thông, trân trọng của tác giả đối với nhân vật
+ Tách từ, tiểu đối, đối xứng: Tô đậm thân phận bẽ bàng, nhấn mạnh hiện thực trớ trêu: cuộc sống nhục nhã, ê chề kéo dài ở lầu xanh
Tiểu kết: ND đã tái hiện tình cảnh trớ trêu của Kiều ở lầu xanh đồng thời bộc lộ cái nhìn cảm thông, trân trọng đối với nhân vật
Trang 3- Em có nhận xét gì vầ giọng điệu lời kể, ngôi
kể trong phần này? (Gợi ý: Nếu ở trên chủ
yếu là lời của tác giả thì ở đây ta thấy có sự
chuyển đổi giọng điệu tinh tế ntn?)
- Khi … canh là những khoảnh khắc có ý
nghĩa ntn đối với TK?
GV: Khi … canh là thời điểm những cuộc vui
tạm bợ đã chấm dứt, k còn nữa âm thanh của
những trận cười, cuộc say Kiều như chợt
tỉnh Câu thơ đăng đối nhịp 3/3 như tấm bản
lề khép mở 2 thế giới: khép lại thế giới bên
ngoài đầy náo nhiệt, phù hoa và mở ra thế
giới của nội tâm chất chứa đầy tâm trạng.
- Nhận xét sự biến đổi nhịp thơ và tác dụng
nghệ thuật của nó?
- Giải thích ý nghĩa của các từ “thương mình”,
“xót xa”?
- Sự lặp lại ba từ “mình” trong cùng một câu
thơ có giá trị biểu cảm ntn?
- 4 câu tiếp theo đã góp phần lí giải tâm trạng
2 Nỗi lòng Thúy Kiều
- Lời kể, ngôi kể có sự chuyển đổi tự nhiên từ khách quan sang chủ quan, như là chính Kiều đang bày tỏ nỗi lòng mình
- Khi tỉnh rượu, lúc tàn canh: là những
khoảnh khắc hiếm hoi Kiều được sống thực với mình, đối diện với chính mình
- Giật mình, mình lại thương mình xót xa:
nhịp thơ 2/4/2 đứt gãy bộc lộ tâm trạng:
+ Giật mình: bàng hoàng, ngơ ngác, thảng thốt trước thực tại
+ Thương mình: Ý thức về nhân cách, phẩm giá và quyền sống của bản thân Đó là giọt nước mắt nuốt vào trong gan ruột thấm thía, xót xa
+ Xót xa: sự đau đớn, ấm ức của tâm hồn -> Ba chữ “mình” trong câu thơ diễn tả nỗi cô
Trang 4của Thúy Kiều ntn? Hãy chỉ ra và phân tích
những hình ảnh tương quan, đối lập trong
đoạn thơ này?
- Em hãy phân tích giá trị biểu hiện của các
cặp tiểu đối, đối xứng trong đoạn thơ này?
(Gợi ý: dày gió/dạn sương, bướm chán/ong
chường… có tác dụng thể hiện cuộc sống thực
tại cũng như tâm trạng của TK ra sao?)
- Với hàng loạt từ để hỏi: khi sao, giờ sao, mặt
sao, đem đến cho em cảm nhận gì về giọng
điệu của đoạn thơ này?
- Từ “xuân” trong câu thơ cuối đoạn có ý
nghĩa gì? Em hãy khái quát những nét tâm
trạng của nàng Kiều?
GV: Không chỉ có quá khứ đối lập với hiện tại
mà bản thân cuộc sống hiện tại của Kiều cũng
là một sự đối lập bẽ bàng
đơn cùng cực của nàng Kiều
- Những hình ảnh tương quan, đối lập:
Quá khứ Hiện tại Khi sao Giờ sao Phong gấm rủ là - Tan tác như hoa…
- mặt sao dày gió …
- Thân sao bướm chán…
Êm đềm, hạnh bị chà đạp, vùi dập phũ
Phúc, trong trắng phàng
- Các cặp tiểu đối, đối xứng làm tô đậm cuộc sống hiện tại đầy tủi nhục, ê chề, tâm trạng chán chường, mỏi mệt, ghê sợ chính bản thân khi bị đẩy vào hoàn cảnh trớ trêu
- Hàng loạt từ để hỏi: khi sao, giờ sao, mặt sao, thân sao tạo nên giọng điệu chất vấn: Kiều tự tra vấn, tự giày vò, kết án chính mình Nàng chất vấn + oán trách + căm giận số phận
- Mặc người … / … có xuân là gì: sự đối lập
đau xót, chua chát giữa người – ta
Trang 5- Em hãy chỉ ra sự đối lập giữa cái biểu hiện
bên ngoài của cuộc sống ở lầu xanh với tâm
trạng thực của Thúy Kiều?
- Cảm nhận của em về những hình ảnh thiên
nhiên và cuộc sống sinh hoạt được miêu tả ở
đây?
- Hai câu thơ “Cảnh nào … bao giờ” đã khái
quát chân lí gì? Nhận xét về tài năng nghệ
thuật của ND?
GV: ND đã để nhân vật tự khẳng định phẩm
giá cao đẹp của mình giữa chốn bùn nhơ Nơi
đó chỉ có thể cướp đi thể xác của Kiều chứ
không thể làm vẩn đục tâm hồn, phẩm giá của
nàng Tâm trạng đau đớn, dằn vặt, tủi hổ, tự
thương mình… cho thấy rõ ý thức làm người,
ý thức không nguôi về nhân phẩm của nàng
Kiều – 1 tâm hồn trong trắng, cao thượng.
- Khái quát những nét tiêu biểu về ND,Nt của
đớn, tủi nhục không bút nào tả xiết của nàng Kiều Đó cũng là ý thức về phẩm giá, nhân phẩm của nvtt
3 Bi kịch tâm trạng của Kiều
- Cuộc sống sinh hoạt ở lầu xanh:
Bề ngoài thực chất Gió tựa, hoa kề, tuyết ngậm tủi nhục, nhơ nhớp
Trăng thâu, nét vẽ, câu thơ Cung cầm, nước cờ
Tao nhã, phong lưu “người buồn” “Vui gượng”,
“ai tri
âm, mặn mà với ai”
Kiều hoàn toàn vô cảm, gượng gạo trước khung cảnh, cuộc sống ở lầu xanh Mọi thú vui đều vô nghĩa
- Cảnh nào … bao giờ: Mqh giữa ngoại cảnh
– tâm cảnh, câu thơ khái quát quy luật tâm lí của con người: nhìn thiên nhiên qua lăng kính
Trang 6đoạn trích Xem phần ghi nhớ SGK của tâm trạng-> bút pháp tả cảnh ngụ tình.
Tiểu kết: Tâm trạng gượng gạo, chán chường… cũng chính là ý thức nhân phẩm đẹp đẽ của nhân vật trữ tình
III Tổng kết
1 Đặc sắc nghệ thuật:
- Đối xứng, tiểu đối, tách từ
- ẩn dụ, ước lệ
- Chuyển đổi giọng kể, ngôi kể
2 Nội dung
Ý thức cao về phẩm giá, nhân cách
4 Củng cố và dặn dò:
- Nỗi thương thân xót phận, vẻ đẹp của sự ý thức về phẩm giá, nhân cách, quyền sống của nàng Kiều đồng thời cảm nhận được tấm lòng nhân đạo cao cả của Nguyễn Du dành cho nhân vật
- Đọc lại toàn bộ đoạn trích, khai thác thêm những vấn đề về nội dung, nghệ thuật mà trên lớp
do thời gian có hạn chưa khai thác hết
- Chuẩn bị bài: Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật
+ Đọc SGK, nắm những vấn đề cơ bản: ngôn ngữ nghệ thuật, đặc trưng của PCNN NT
+ Gạch chân những nội dung còn thắc mắc
Trang 7HƯỚNG DẪN HS CHUẨN BỊ BÀI
* 4 câu đầu
- Tóm tắt những sự kiện chính trước đoạn trích
- Đọc văn bản và chia bố cục? Nêu rõ nội dung từng phần?
- Đọc 4 câu đầu, nêu cảm nhận chung của em về cảnh sinh hoạt ở lầu xanh?
- Quan sát các cụm từ: bướm lả ong lơi, lá gió cành chim, cuộc say đầy tháng, trận cười suốt đêm, Trường Khanh, Tống Ngọc… Cho biết tác giả đã sử dụng các hình thức, biện pháp nghệ
thuật gì để thể hiện cảnh sinh hoạt ở lầu xanh của Thúy Kiều? Ý nghĩa của cách xử lí nghệ thuật như vậy?
- So sánh “Bướm lả ong lơi” với “Ong bướm lả lơi”: cho biết cách tách từ như vậy có tác dụng
diễn tả hiện thực cuộc sống của Thúy Kiều như thế nào?
* 8 câu tiếp theo
- Em có nhận xét gì về giọng điệu lời kể, ngôi kể trong phần này? (Gợi ý: Nếu ở trên chủ yếu
là lời của tác giả thì ở đây ta thấy có sự chuyển đổi giọng điệu tinh tế ntn?)
- Khi tỉnh rượu, lúc tàn canh là những khoảnh khắc có ý nghĩa như thế nào đối với T Kiều?
- Nhận xét sự biến đổi nhịp thơ của câu thơ: Giật mình mình lại thương mình xót xa và tác
dụng nghệ thuật của nó?
- Giải thích ý nghĩa của các từ “thương mình”, “xót xa”
- sự lặp lại ba từ “mình” trong cùng một câu thơ có giá trị biểu cảm ntn?
- 4 câu tiếp theo: “Khi sao phong gấm rủ là … ong chường bấy thân” đã góp phần lí giải tâm
trạng của Thúy Kiều ntn? Hãy chỉ ra và phân tích những hình ảnh tương quan, đối lập trong đoạn thơ này? (Gợi ý: đối lập giữa quá khứ với hiện tại…)
Trang 8- Em hãy phân tích giá trị biểu hiện của các cặp tiểu đối, đối xứng trong đoạn thơ này? (Gợi ý: dày gió/dạn sương, bướm chán/ong chường… có tác dụng thể hiện cuộc sống thực tại cũng như tâm trạng của TK ra sao?)
- Với hàng loạt từ để hỏi: khi sao, giờ sao, mặt sao, đem đến cho em cảm nhận gì về giọng điệu của đoạn thơ này? (Gợi ý: giọng dằn vặt, cật vấn, chất vấn…)
- Từ “xuân” trong câu thơ cuối đoạn (Mặc người mưa Sở mây Tần – Những mình nào biết có xuân là gì) có ý nghĩa gì? Em hãy khái quát những nét tâm trạng của nàng Kiều?
* 8 câu cuối
Không chỉ có quá khứ đối lập với hiện tại mà bản thân cuộc sống hiện tại của Kiều cũng là một
sự đối lập bẽ bàng
- Em hãy chỉ ra sự đối lập giữa cái biểu hiện bên ngoài của cuộc sống ở lầu xanh với tâm trạng thực của Thúy Kiều?
- Cảm nhận của em về những hình ảnh thiên nhiên và cuộc sống sinh hoạt được miêu tả ở đây?
- Hai câu thơ “Cảnh nào … bao giờ” đã khái quát chân lí gì? Nhận xét về tài năng nghệ thuật của ND?
- Khái quát những nét tiêu biểu về ND,Nt của đoạn trích Xem phần ghi nhớ SGK
Rất mong được các em hợp tác và chúc các em học tốt