Giáo án Ngữ văn 10 tuần 19 bài: Phú sông Bạch Đằng

Mục tiêu cần đạt: Giúp HS: - Nắm được những nét chính về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của tác giả Trương Hán Siêu.. - Nắm được thể loại phú và những nét đặc sắc về nghệ thuật của

GIÁO ÁN NGỮ VĂN LỚP 10

PHÚ SÔNG BẠCH ĐẰNG (Bạch Đằng giang phú) Trương Hán Siêu

Tiết 1

I Mục tiêu cần đạt:

Giúp HS:

- Nắm được những nét chính về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của tác giả Trương Hán Siêu

- Nắm được bối cảnh ra đời và cảm hứng sáng tác bài phú

- Nắm được thể loại phú và những nét đặc sắc về nghệ thuật của bài phú sông Bạch Đằng

- Hiểu được nội dung chủ yếu của bài phú: hoài niệm và suy ngẫm của tác giả về chiến công lịch sử trên sông Bạch Đằng

II Phương tiện thực hiện:

- SGK, SGV

- Thiết kế bài học

III Cách thức tiến hành:

GV tổ chức giờ dạy học theo cách nêu vấn đề kết hợp các hình thức trao đổi thảo luận, trả lời các câu hỏi

IV Tiến trình dạy học:

1/ Ổn định:

2/ Giới thiệu bài mới:

Phú sông Bạch Đằng của Trương hán Siêu là một trong những bài phú hay trong văn học Việt Nam thời trung đại Trong bài phú này ta sẽ bắt gặp hào khí thời Trần (mà ta

thắng hào hùng trên sông Bạch Đằng bằng những biện pháp nghệ thuật đặc sắc của thể loại phú

Hoạt động của GV và HS Yêu cầu cần đạt

I Tìm hiểu chung

1/ Tiểu dẫn

HS đọc trong SGK trang 3

GV diễn giảng nhấn mạnh những nét

chính về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của

tác giả

2/ Văn bản

a) Bối cảnh ra đời và cảm hứng sáng

tác

- Trương Hán Siêu (? - 1354) , tự là Thăng Phủ, quê ở làng Phúc Am, phủ Yên Khánh (nay thuộc phường Phúc Thành, thị xã Ninh Bình) Ông từng là môn khách của Trần Quốc Tuấn, tham gia kháng chiến chống Mông - Nguyên, làm quan dưới bốn đời vua Trần ( Anh Tông, Minh Tông, Hiến Tông và Dụ Tông) Các vua rất kính trọng ông thường gọi ông là “thầy” Trương Hán Siêu được thờ ở Văn Miếu Hà Nội

- Tác phẩm của ông hiện còn bốn bài thơ và

ba bài văn, trong đó có bài Phú sông Bạch Đằng

- Bài phú được ông sáng tác vào đời Trần Hiến Tông Khi tác giả có dịp du ngoạn Bạch Đằng di tích lịch sử lừng danh, nơi quân ta đã hai lần chiến thắng quân xâm lược phương Bắc, Tác giả vừa tự hào, vừa hoài niệm, nhớ tiếc anh hùng xưa

- Phú cổ thể (có trước thời Đường, được làm theo lối biền văn hoặc lối văn xuôi có vần)

b) Thể loại

c) Bố cục

II Đọc - hiểu

1/ Đoạn 1

GV hướng dẫn HS đọc đoạn 1, đọc chú

thích về từ “khách”, “Tử Trường” và nhận

xét về nhân vật khách

Nhân vật “khách” trong bài phú là người

thế nào?

Tại sao lại muốn học Tử Trường tiêu dao

đến sông Bạch Đằng?

Trước cảnh sông nước Bạch Đằng,

“khách” đặc biệt chú ý đến những gì? Tâm

- Mở đầu (thông qua việc giới thiệu nhân vật, nêu lí do sáng tác)

- Nội dung (đối đáp)

- Kết thúc (lời từ biệt của khách)

- Trong thơ chữ Hán thời trung đại, tác giả thương tự xưng mình là “khách”, là “nhân”

Ở đây, “khách” vừa là từ tự xưng của tác giả, vừa là nhân vật

- Trong đoạn 1,“khách” là một bậc hào hoa, phóng túng, thuộc giới “tao nhân mặc khách”, ham thích du ngoạn đi nhiều biết rộng, mang “tráng chí”, làm bạn với gió trắng, qua nhiều miền sông bể

- Khách tìm đến những địa danh lịch sử, học Từ Trường (Tư Mã Thiên) tìm “thú tiêu dao”, nhưng thực chất là để nghiên cứu, tìm hiểu các địa danh lịch sử Bạch Đằng là một địa danh

- Nhân vật “khách” có tâm trang buồn thương vì nghĩ đến cảnh “sông chìm giáo gãy, gò đầy xương khô”, biết bao người anh hùng đã khuất Nhưng sau cảm giác buồn thương cảm động ấy vẫn ẩn giấu niềm tự hào trước lịch sử oai hùng của dân tộc

trạng của “khách” ra sao?

2/ Đoạn 2

GV yêu cầu HS đọc đoạn 2 và trả lời các

câu hỏi:

Tác giả tạo ra các nhân vật bô lão nhằm

mục đích gì?

Qua lời thuật của các bô lão, những chiến

công trên sông Bạch Đằng được gợi lên

như thế nào?

- Tượng trưng cho tiếng nói của lịch sử, từ

đó dựng lên hồi ức oanh liệt về những trận thủy chiến Bạch Đằng Nhân vật có tính hư cấu và thực ra cũng là một kiểu “nhân vật

tư tưởng” (dùng để nói lên tư tưởng của tác giả)

- Những kì tích trên sông được tái hiện qua cách liệt kê sự kiện trùng điệp, các hình ảnh đối nhau bừng bừng không khí chiến trận với thế giằng co quyết liệt

- Ở đây có trận chiến từ thời Ngô Quyền, nhưng trọng tâm là chiến thắng “buổi trùng hưng” với trận thủy chiến ác liệt, dòng sông nổi sóng (Muôn đội thuyền bè/ tinh kì phấp phới), khí thế “hùng hổ” “sáng chói”, khói lửa mù trời, tiếng gươm khua, tiếng quân reo khiến “ánh nhật nguyệt phải mờ / bầu trời đất sắp đổi”

- Trận đánh “kinh thiên động địa” được tái hiện bằng những nét vẽ phóng bút khoa trương rất thần tình

- Âm thanh, màu sắc, cảm giác, tưởng tượng được tác giả vận dụng phối hợp góp phần tô đậm trang sử vàng chói lọi của dân tộc

Các hình ảnh, điển tích được sử dụng có

hợp với sự thật lịch sử không? Chúng đã

diễn tả và khẳng định tài đức của vua tôi

nhà Trần ra sao?

Kết thúc đọan 2, vì sao tác giả lại viết:

“Đến sông đây chừ hổ mặt/ Nhớ người xưa

chừ lệ chan”?

GV cho HS thảo luận nhóm, cử đại diện

trình bày

- Phù hợp với sự thật lịch sử Điều đó góp phần diễn tả tài đức của vua tôi nhà Trần và chiến thắng Bạch Đằng như một bài thơ tự

sự đậm chất hùng ca

- Tác giả làm bài phú này khi nhà trần đã

có dấu hiệu suy thoái (theo Tiểu dẫn) tác giả xót xa khi nhớ tới các vị anh hùng đã khuất và cảm thấy hổ thẹn vì thế hệ hiện tại tỏ ra không xứng đáng

4/ Củng cố:

- Những nét chính về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của tác giả Trương Hán Siêu

- Bối cảnh ra đời và cảm hứng sáng tác bài phú

5/ Nhận xét - Dặn dò:

Xem lại phần đã học, chuẩn bị trước các câu hỏi 3, 4 ở phần Hướng dẫn học bài và Bài tập nâng cao ở SGK trang 8