Giáo án Ngữ văn 10 tuần 7: Tấm cám

Kiến thức: * Giúp học sinh: - Từ việc củng cố và nâng cao những hiểu biết về thể loại TCT đã học trong chương trình THCS, nhận thức được tính chất, ý nghĩa của những mâu thuẫn, xung đột

TẤM CÁM

( Truyện cổ tích )

I MỤC TIÊU:

1 Kiến thức: * Giúp học sinh:

- Từ việc củng cố và nâng cao những hiểu biết về thể loại TCT đã học trong

chương trình THCS, nhận thức được tính chất, ý nghĩa của những mâu thuẫn, xung đột diễn ra trong truyện Tấm Cám

+ ý nghĩa của sự biến hóa của Tấm, từ đó khái quát được chủ đề, giá trị nghệ thuật và nội dung của truyện + Khăc sâu TY đối với người LĐ, người PNVN

+ Củng cố niềm tin vào chiến thắng của cái thiện, của chính nghĩa trong cuộc sống và XH

- Tích hợp các TCT thần kì khác: Thạch Sanh, Cây khế, Sọ Dừa

2 Kĩ năng:- Rèn kĩ năng đọc, kể, PT nhân vật qua mâu thuẫn, xung đột

trong TCT thần kì

3 Thái độ: Hình thành ở HS có được tình yêu đối với người lao động, củng

cố niềm tin vào sự chiến thắng của cái thiện, của chính nghĩa trong cuộc sống

II CHUẨN BỊ CỦA GV VÀ HS.

1 GV: SGK + SGV + TLTK + GA

2 HS: Chuẩn bị bài theo câu hỏi hướng dẫn trong SGK.

3 Phương pháp: Đọc sáng tạo, gợi tìm, thảo luận, trả lời câu hỏi trong SGK III TIẾN TRÌNH BÀI DẠY:

Hoạt động 1:(15 phút)

* Câu hỏi: Em có nhận xét gì về phẩm chất của các nhân vật trong sử thi

Ramayana? Những phẩm chất ấy bây giờ có còn quan trọng nữa không?

* Đáp án:

- Phẩm chất các nhân vật trong sử thi là những phẩm chất tiêu biểu, mẫu mực của phẩm chất chất đồng

- Ra-ma và Xi-ta tiêu biểu cho vẻ đẹp được tôn vinh của người Ấn Độ Đó là lòng dũng cảm, tinh thần trọng danh dự, đề cao cái thiện, là phẩm chất thuỷ chung, trong sáng Ngày nay, những phẩm chất ấy vẫn được đề cao, vẫn được coi là phẩm

chất đẹp đẽ của con người.a Câu hỏi:

2 Nội dung bài mới:

Vào bài: (1phút)

Có một nhà thơ đã viết: “Ở mỗi bài học hôm nay

Có buổi trưa đầy nắng Cánh cò ngang qua quãng vắng.

Cô Tấm têm trầu trong ngày hội làng ta.

Cô Tấm hoá bà hoàng.

Chân vẫn lấm bùn đầu làng ngõ xóm”.

Cô Tấm đã đi vào đời sống văn hoá, cùng với suy nghĩ và cảm thông chia sẻ của người Việt với cha ông mình Để góp phần thấy được điều đó, chúng ta cùng tìm hiểu truyện “Tấm Cám”

Hoạt động 2

( 25phút)

GV : yêu cầu học

sinh đọc phần tiểu

dẫn của sgk

GV? Truyện cổ tích

chia làm mấy loại?

Lấy ví dụ cho từng

loại?

GV? Nêu đặc điểm

của truyện cổ tích

thần kì?

* HS trả lời:

- Phân loại truyện cổ tích

Truyện cổ tích chia làm ba loại:

* HS trả lời:

- Đặc điểm của truyện cổ tích thần kì:

+ Truyện cổ tích thần kì chiếm số lượng lớn nhất Đó

là loại truyện có sự tham gia của nhiều yếu tố thần kì vào tiến trình phát triển của

truyện (Tiên, Bụt, vật báu trả ơn).

+ Nội dung truyện cổ tích

là đề cập tới số phận bất hạnh của người lao động về hạnh phúc gia đình, về công bằng xã hội, về phẩm chất

và năng lực của con người

I TÌM HIỂU CHUNG:

1 Giới thiệu vài nét về chuyện

cổ tích.

- Phân loại truyện cổ tích Truyện cổ tích chia làm ba loại:

+ Truyện cổ tích sinh hoạt (Cái cân thuỷ ngân)

+ Truyện cổ tích về loài vật ( Quạ và Công)

+ Truyện cổ tích thần kì (Thạch Sanh, Chử Đồng Tử)

- Đặc điểm của truyện cổ tích thần kì:

+ Truyện cổ tích thần kì chiếm

số lượng lớn nhất Đó là loại truyện có sự tham gia của nhiều yếu tố thần kì vào tiến trình phát

triển của truyện (Tiên, Bụt, vật báu trả ơn).

+ Nội dung truyện cổ tích là đề cập tới số phận bất hạnh của người lao động về hạnh phúc gia đình, về công bằng xã hội, về phẩm chất và năng lực của con người

GV? Kiểu truyện

Tấm Cám phổ biến ở

nhiều nơi trên thế

giới, có thể lấy ví dụ?

GV: hướng dẫn hs

đọc và tìm hiểu bố

cục

- Yêu cầu đọc gợi

không khí cổ tích,

chú ý những câu đối

thoại, những câu văn

vần, kết hợp đọc và

kể

- Giáo viên nhận xét

kết quả

GV? Nêu bố cục và

nội dung của từng

phần?

- Truyện Tấm Cám thuộc cổ tích thần kì Kiểu truyện này phổ biến ở nhiều nước trên thế giới

- Truyện Tấm Cám thuộc cổ tích thần kì Kiểu truyện này phổ biến ở nhiều nước trên thế giới

- VD:

+ Cô bé Lọ Lem (Pháp)

+ Chiếc hài cườm pha lê (Đức)

2 Văn bản:

a Đọc văn bản:

b Bố cục:

- Mở truyện: Ngày xưa việc nặng - Giới thiệu các nhân vật

chính và hoàn cảnh truyện

- Thân truyện: Một hôm… về cung - Diễn biến câu chuyện.

- Kết truyện: Tấm trở lại thành người

Hoạt động 3( 60ph).

GV ? Trong VB có

sự đối lập và mâu

thuẫn gì? Vì sao?

( Giữa nhân vật nào

với nhân vật nào?

Mâu thuẫn đó phát

triển ra sao theo

mạch cốt truỵên?

Mâu thuẫn nào là

chủ yếu)

* HS trả lời:

- Nếu căn cứ vào quan hệ gia đình thì truyện có các mâu thuẫn:

+ Tấm >< Cám (hai chị em cùng cha khác mẹ, cùng thế hệ).

+ Tấm >< Dì ghẻ (dì ghẻ và con chồng)

-> Mâu thuẫn Tấm - Cám là chủ yếu, xuyên suốt toàn truyện, liên tục và ngày càng căng thẳng, quyết liệt

( Mâu thuẫn dì ghẻ- con chồng chỉ đóng vai trò bổ sung, phụ trợ, không liên tục) Đó là mâu thuãn gia

đình: Tấm >< Cám và dì ghẻ

+ Thể hiện mâu thuẫn xã hội, khái quát thành mâu thuẫn thiện - ác

( Các nhân vật Bụt, nhà vua… đều thuộc phe thiện, đứng về phía Tấm nhưng tham gia rất ít và có mức độ vào quá trình phát triển và giải quyết mẫu thuẫn xung

II ĐỌC HIỂU:

1 Nhân vật và mâu thuẫn-xung đột chủ yếu.

- Nếu căn cứ vào quan hệ gia đình thì truyện có các mâu thuẫn:

+ Tấm >< Cám (hai chị em cùng cha khác mẹ, cùng thế hệ).

+ Tấm >< Dì ghẻ (dì ghẻ và con chồng)

-> Mâu thuẫn Tấm - Cám là chủ yếu, xuyên suốt toàn truyện, liên tục và ngày càng căng thẳng, quyết liệt Đó là mâu thuãn gia đình: Tấm >< Cám và dì ghẻ

+ Thể hiện mâu thuẫn xã hội, khái quát thành mâu thuẫn thiện

- ác

Tiết 23

GV? Diễn biến của

mâu thuẫn được thể

hiện ntn?

GV: Lập bảng so

sánh

GV? Từ so sánh đó,

em có nhận xét gì?

? Tấm là người ntn?

GV? Mẹ con Cám là

người ntn?

đột trong truyện ).

Trong hai mâu thuẫn trên, mâu thuẫn Tấm - Cám là chủ yếu, xuyên suốt toàn truyện, liên…

* HS trả lời:

(a) Bắt cua-> chăn trâu->

xem hội-> thành hoàng hậu

(b) Bốn lần bị giết-> bốn lần hoá thân

(c) Trả thù

- Tấm là cô gái bất hạnh, bị hắt hủi, yếu đuối, thụ động,

dễ khóc, chăm chỉ, hiền ngoan, cũng khát khao được vui chơi

- Mẹ con Cám là người độc

ác, nhẫn tâm hành hạ Tấm, cướp công lao và quyền lợi vật chất với tinh thần, luôn ghen ghét Tấm

- Nhân vật Bụt đóng vai trò

là yếu tố thần kì, hiện ra kịp thời trợ giúp tìm cách giải

2 Diễn biến của mâu thuẫn-xung đột giữa Tấm và mẹ con Cám.

- Mâu thuẫn xung đột giữa Tấm

và Cám và mẹ con Cám có thể chia thành các chặng nhỏ

a) Chặng 1: Khi còn ở nhà.

*Bảng hệ thống- đối sánh:

*Tiểu kết:

- Tấm là cô gái bất hạnh, bị hắt hủi, yếu đuối, thụ động, dễ khóc, chăm chỉ, hiền ngoan, cũng khát khao được vui chơi

- Mẹ con Cám là người độc ác, nhẫn tâm hành hạ Tấm, c luôn ghen ghét Tấm

GV? Nhân vật Bụt

đóng vai trò gì?

GV? Con đường tiến

hóa của Tấm ra sao?

GV: Lập bảng so

sánh

? MT giữa Cám và

Tấm được thể hiện ra

quyết khó khăn, bế tắc của nhân vật bất hạnh Đó là nét đặc biệt hấp dẫn của loại truyện này

- Đó là con đường dẫn đến hạnh phúc của Tấm Cá bống để Tấm làm bạn, đàn chim sẻ đến giúp Tấm để Tấm đi hội làng, chiếc giày

là chiếc cầu nối, dẫn đến gặp vua và trở thành hoàng hậu

- Từ cô gái mồ côi Tấm trở thành hoàng hậu Hạnh phúc

ấy chỉ có được ở con người

ở hiền gặp lành Mặt khác, trở thành hoàng hậu là ước

mơ, khát vọng của người lao động bị dè nén áp bức

* HS trả lời:

* Nhận xét:

- Mâu thuẫn Tấm - Cám và

dì ghẻ không những không giảm mà còn ngày một phát triển, ngày một căng thẳng gay gắt quyết liệt

-> Đây không còn là mâu thuần gia đình mà phát triển thành mâu thuẫn giữa cái ác

và cái thiện trong xã hội: mẹ con Cám tìm đủ mọi cách và nhiều lần truy đuổi hòng

- Nhân vật Bụt đóng vai trò là yếu tố thần kì, Đó là nét đặc biệt hấp dẫn của loại truyện này

- Đó là con đường dẫn đến hạnh phúc của Tấm

- Từ cô gái mồ côi Tấm trở thành hoàng hậu

b Mâu thuẫn 2:

* Bảng hệ thống đối sánh

* Nhận xét:

- Mâu thuẫn giữa Tấm - Cám và

dì ghẻ không những không giảm

mà còn ngày một phát triển,

sao? tiêu diệt bằng được Tấm để

độc chiếm ngôi hoàng hậu

-

Còn Tấm cô cũng dần

trưởng thành hơn Thực tế khốc liệt cũng thay đổi tính nết và cách nói năng, ứng

xử của cô Sau mỗi lần bị giết, bị chết, bị chặt, bị đốt, Tấm đều không chết, đều tìm cách hoá thân sang kiếp khác, vật khác, đều tìm cách mắng rủa, tố cáo tội ác cướp chồng giết chị của Cám

- Bốn lần bị giết, bốn lần hoá thân chứng minh sức sống mãnh liệt của Tấm, thể hiện quan niệm luôn luân hồi của đạo Phật trong tinh thần nhân dân, thể hiện mơ ước của nhân dân gửi vào nhân vật Tấm

Tấm phải sống để hưởng hạnh phúc, để trừng trị những kẻ thù độc ác, mẹ con Cám nhất định phải đền tội

- Ở giai đoạn biến hoá về sau của Tấm, ta không thấy Bụt xuất hiện nữa Vai trò của Bụt chấm dứt khi bước vào cuộc đấu tranh giành lại

sự sống Tính tích cực, chủ động của nhân vật Tấm thể hiện ở điểm này và đó cũng

là cơ sở để dân gian khẳng định: Chính sức sống mãnh

ngày một căng thẳng gay gắt quyết liệt

-> Đây không còn là mâu thuần gia đình mà phát triển thành mâu thuẫn giữa cái ác và cái thiện trong xã hội:

-

Còn Tấm cô cũng dần trưởng

thành hơn

- Bốn lần bị giết, bốn lần hoá thân chứng minh sức sống mãnh liệt của Tấm, thể hiện quan niệm

GV? Bốn lần bị giết

và Tấm đã hóa thân

ra sao?

liệt của con người, của cái thiện mới là nguyên nhân quan trọng nhất tạo nên chiến thắng cuối cùng

* HS suy nghĩ trả lời:

- Nhà vua bất lực trước sự

ức hiếp hãm hại Tấm của hai mẹ con Cám

Vua hoàn toàn như người ngoài cuộc để mặc Tấm giải quyết một mình Nhà vua cũng hiền như Bụt và cũng

xa vời như Bụt, chỉ là một

mơ ước của dân gian

HS suy nghĩ trả lời:

- Cuối truyện Tấm đã nhân danh cái thiện trừng phạt cái ác

Tấm là nhân vật văn học do nhân dân lao động sáng tạo

để thực hiện quan niệm, thái

độ của mình về cuộc sống

Tư tưởng cốt lõi mà dân gian muốn gửi đến người

luôn luân hồi của đạo Phật trong tinh thần nhân dân, thể hiện mơ ước của nhân dân gửi vào nhân vật Tấm

- Nhà vua bất lực trước sự ức hiếp hãm hại Tấm của hai mẹ con Cám

GV? Hình ảnh nhà

vua ra sao? Có vai trò

gì?

GV? Em có suy nghĩ

gì về hành động trả

thù của Tấm?

nghe (đọc) là: Thiện luôn thắng ác, “ở hiền gặp lành, ở

ác gặp ác”

- “Hiền” trong quan niệm

dân gian là: “Đi với Bụt mặc áo cà sa - Đi với ma mặc áo giấy” Hiền không đồng nghĩa với nhút nhát, sợ hãi, chịu khuất phục trước cái ác, cái xấu

HS suy nghĩ trả lời:

Nhà vua cũng hiền như Bụt và cũng xa vời như Bụt, chỉ là một

mơ ước của dân gian

-> Đó cũng là quan niệm thiện ác

và tinh thần lạc quan, niềm tin vào chân lí, và công bằng của tâm thức người Việt trong cổ tích

3 Hành động trả thù của Tấm, quan niệm sống của nhân dân.

- Cuối truyện Tấm đã nhân danh cái thiện trừng phạt cái ác

- Tấm là nhân vật văn học do nhân dân lao động sáng tạo để thực hiện quan niệm, thái độ của mình về cuộc sống Tư tưởng cốt lõi mà dân gian muốn gửi đến người nghe (đọc) là: Thiện luôn thắng ác, “ở hiền gặp lành, ở ác gặp ác”

Hoạt động 4

( 5phút ).

GV? Em hãy khái

quát lại giá trị ND và

NT của tác phẩm?

GV mở rộng

- Hạnh phúc không

tồn tại ở đâu đó xa

xôi, trừu tượng mà ở

ngay cõi đời này

- Nhiều yếu tố thần kì trong câu chuyện: có nhân vật thần kì (Bụt), có vật thần (xương cá bống, gà biết nói, đàn chim sẻ biết nhặt thóc ra thóc, gạo ra gạo), bản thân nhân vật chính cũng có sự biến hoá thần kì

II TỔNG KẾT:

1.Giá trị nội dung:

- Mâu thuẫn và xung đột trong truyện Tấm Cám phản ánh mâu thuẫn và xung đột trong gia đình phụ quyền thời cổ (dì ghẻ- con chồng), đặc biệt là mâu thuẫn giữa cái thiện và cái ác

- Ý nghĩa xã hội của mâu thuẫn: Chiến thắng của cái thiện trước cái ác, cái ác trước sau cũng phải trả giá đích đáng, “ác giả ác báo”, cái thiện sẽ được tôn vinh,

“ở hiền gặp lành”

2 Giá trị nghệ thuật:

- Nhiều yếu tố thần kì trong câu chuyện: có nhân vật thần kì (Bụt), có vật thần (xương cá bống, gà biết nói, đàn chim sẻ biết nhặt thóc ra thóc, gạo ra gạo), bản thân nhân vật chính cũng có sự biến hoá thần kì

- Thể hiện một lối kết cấu quen thuộc đã thành mô típ trong thể loại truyện cổ tích: kiểu nhân vật

mồ côi, hoặc nghèo khó, bất hạnh trải qua nhiều khó khăn, hoạn nạn, cuối cùng được hưởng hạnh phúc

Người bình dân xưa

không tìm hạnh phúc

ở cõi nào khác mà

tìm và giữ hạnh phúc

thực sự ngay ở nơi

trần thế

- Xã hội công bằng,

ở đó có công lí được

thực hiện Tức là

người lao động chăm

chỉ, hiền lành, tốt

bụng sẽ được hưởng

hạnh phúc; kẻ tham

lam, độc ác, giết

người sẽ bị trừng trị

đích đáng

Bảng 1:

Chặng1 Tấm Cám, dì ghẻ ảnh, chi tiết tiêu biểu. Yếu tố thần kì, hình

1 Trong gia đình,

tranh đoạt quyền

lợi vật chất, Tinh

thần

a) Đi băt tép

- Chăm chỉ được giỏ tép đầy

+ Khóc

b) Đi chăn trâu

a) Đi bắt tép

- Lười biếng, chẳng được gì

- Lừa chị, đổ tép sang giỏ mình, về trước lĩnh thưởng

b) Rình trộm Tấm cho

- Bụt hiện, bày cách giúp Tấm

- Cái yếm đỏ (vật thưởng)

- Con bống

- Chăn đồng xa

- Khóc khi bống bị giết

- Chôn xương bống

ở đầu giường c) Đi xem hội

- Nhặt thóc gạo

- Đi xem hội, rơi giày, thử giày->

thành hoàng hậu

cá ăn -> giết bống ăn thịt

c) Đi xem hội

- bày kế hành hạ Tấm

- Thử giày -> bẽ bàng, xấu hổ

- Bụt hiện, , bày cách giúp Tấm

- Con gà biết nói

- Bốn lọ xương bống

- Bụt hiện giúp Tấm

- Chiếc giày đánh rơi

Bảng 2:

1

Về lo giỗ bố Treo cau Ngã chết đuối

Hoá thành vàng anh Hót mắng Cám

Dì ghẻ bày mưu độc Đẵn gốc cây giết Tấm Đưa Cám vào thế chi là hoàng hậu (vua không nói gì)

2

Chim vàng anh bị giết Lông chim hoá thành hai cây xoan đào

Cám theo lời mẹ giết chim, nấu ăn, vứt lông chim ra vườn (vua không nói gì)

Xoan bị chặt, đóng khung cửi

Khung cửi nguyền rủa tội giết chồng của Cám

Cám chặt xoan, đóng khung cửi (vua không nói gì)

4

Khung cửi bị đốt

Từ đống tro mọc lên cậy thị,

có một quả vàng thơm, ở với

bà lão

Cám đốt khung cửi, đổ tro bên lề đường xa hoàng cung

(vua không nói gì)

5

Từ quả thị bước ra trở thành cô Tấm xinh đẹp hơn xưa, gặp lại vua, trở lại làm hoàng hậu

Cám sợ hãi, muốn xinh đẹp như Tấm

Hoạt động 5 (5 phút).

3 Củng cố, luyện tập.

* Củng cố: - Nắm được các kiến thức đã học.

* Luyện tập :- Hoàn thành bài tập theo yêu cầu của GV.

4 Hướng dẫn HS học bài và chuẩn bị bài mới:

* Bài cũ- Học bài theo hướng dẫn trong SGK.

* Bài mới:- Chuẩn bị bài mới ( T24).