Giáo án Ngữ văn 10 tuần 13: Tỏ lòng

Mục tiêu bài học -Giúp HS -Cảm nhận được vẻ đẹp của con người thời Trần qua hình tượng trang nam nhi với lý tưởng và nhân cách cao cả; cảm nhận được vẻ đẹp của thời đại qua hình tượng

Tuần 13 - Tiết 37: Đọc văn: TỎ LÒNG

(Thuật hoài) Phạm Ngũ Lão

A Mục tiêu bài học

-Giúp HS

-Cảm nhận được vẻ đẹp của con người thời Trần qua hình tượng trang nam nhi với lý tưởng

và nhân cách cao cả; cảm nhận được vẻ đẹp của thời đại qua hình tượng “ba quân” với sức mạnh và khí thế hào hùng Vẻ đẹp con người và vẻ đẹp thời đại hoà quyện vào nhau

-Thấy được sức biểu đạt mạnh mẽ của hình tượng thơ  đạt đến độ súc tích cao

-Bồi dưỡng nhân cách sống có lý tưởng, có ý chí quyết tâm thực hiện lý tưởng

B Phương tiện thực hiện

- SGK, SGV

- Thiết kế bài học

C Cách thức tiến hành

GV tổ chức giờ dạy học theo cách kết hợp các phương pháp đọc sáng tạo, so sánh, gợi tìm ; trong khi giảng kết hợp phát vấn, đặt câu hỏi để học sinh trao đổi thảo luận, phát hiện trọng tâm bài thơ

D Tiến trình dạy học

1/ Oån định lớp : sĩ số , vệ sinh, đồng phục

2/

KT bài cũ: Về nội dung các giai đoạn văn học X -> XX

3/

Giới thiệu bài mới :

-Kể lại giai thoại về PNL giặc Nguyên Mông sang xâm lược nước ta Thế của chúng rất mạnh Vua Trần phái quan lại trong triều đi tìm người tài giỏi đánh giặc cứu nước, Trên đường đi tới làng Phù Uûng, huyện Đường Hào, tỉnh Hưng Yên, quan quân nhà vua gặp một người thanh niên ngồi đan sọt giữa đường Quân lính quát, người ấy không nói gì, không chạy chỗ Quân lính đâm 1 nhát giáo vào đùi, người ấy không hề kêu, không hề nhúc nhích Biết là người có chí khí Hỏi tại sao không tránh và bị đâm sao không có phản ứng gì Người ấy thưa vì đang mải nghĩ cách đánh giặc Nguyên Người ấy chính là Phạm Ngũ Lão, tác giả bài thơ Tỏ Lòng

- Tìm hiểu nội dung bài học

Hoạt động của GV & HS Yêu cầu cần đạt

Hoạt động 1: Tìm hiểu chung về tác giả, tác

phẩm

- HS đọc phần Tiểu dẫn

1 Nêu vài nét về tác giả PNL

Gọi HS đọc văn bản Lưu ý: đọc diễn cảm, tự

tin, tâm huyết, mạnh mẽ

2 Bài thơ thuộc thể loại nào?

3 Căn cứ vào nội dung bài thơ, em hãy cho

biết bài thơ ra đời trong hoàn cảnh nào?

4 Tìm chủ đề bài thơ?

Hoạt động 2: Đọc – hiểu

1 Hai câu thơ mở đầu miêu tả nội dung gì?

2 Tư thế của người trai thời Trần được khắc

hoạ bằng từ ngữ nào? Em có nhận xét gì về

tư thế đó?

3 So với bản dịch thơ, từ “Hoành sóc”

I Giới thiệu chung:

1.Tác giả: (1255-1320)

+ Người làng Phù Ủûng, huyện Đường Hào, tỉnh Hưng Yên

+ Xuất thân thuộc tầng lớp bình dân, được Hưng Đạo Vương tin dùng và gả con gái nuôi + Ông có nhiều công lớn trong cuộc kháng chiến chống Nguyên-Mông; có địa vị cao ở đời Trần

+ Được ngợi ca là người “Văn võ toàn tài”

2 Bài thơ:

HS cần nắm được:

+ So sánh nguyên văn chữ Hán và bản dịch thơ.

Hoành sóc  múa giáo.

Khí thôn ngưu: hai cách hiểu + Phân tích theo kết cấu gồm hai phần: tiền giải và hậu giải.

a) Thể thơ: thất ngôn tứ tuyệt – Chữ Hán b) Hoàn cảnh sáng tác: Ước đoán bài thơ ra đời trong không khí quyết chiến quyết thắng chống giặc Nguyên-Mông, song chưa đi đến thắng lợi cuối cùng

c) Chủ đề: Bài thơ miêu tả khí phách và hoài bão lớn lao của vị tướng tài đời Trần trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên

II.Đọc – hiểu 1Hai câu đầu: hình tượng con người và quân đội thời Trần.

+ Con người: Hoành sóc – cầm ngang ngọn giáo  tư thế hùng dũng hiên ngang, sẵn sàng

chuyển sang “Múa giáo” có điểm gì khác

nhau?

4 Tư thế đó được đặt trong không gian và

thời gian như thế nào?

5 Qua câu thơ đầu, em hãy cho biết con

người ở đây mang tư thế, vóc dáng như thế

nào?

6 Tam quân bao hàm mấy nghĩa?

7 Tác giả đã sử dụng thủ pháp nghệ thuật gì

để mô tả sức mạnh của quân đội nhà Trần?

Sức mạnh ấy được thể hiện như thế nào?

GV lưu ý hai cách hiểu nghĩa của từ “khí

thôn ngưu”

8 Nhận xét chung về hai câu thơ trên?

9 Hai câu thơ sau thể hiện nội dung gì?

10 Em hiểu ntn về nợ công danh trong quan

niệm của người xưa?

PNL đã làm được điều đó chưa?

Vậy theo em, món nợ của PNL ở đây là món

nợ gì?

Nhận xét quan niệm về nợ công danh của

PNL so với quan niệm của người xưa?

chiến đấu

Bản dịch giảm ý nghĩa câu thơ, không làm toát lên được hình ảnh người tráng sĩ cầm ngang ngọn giáo với tư thế chủ động, xông xáo, tung hoành, đánh đông dẹp bắc, sẵn sàng tiến công quân thù để bảo vệ tổ quốc.

- Không gian: giang sơn  rộng lớn

- Thời gian: cáp kỉ thu  dài, không hạn định

 Bền chí, kiên cường bất khuất, chiến đấu trong suốt bề dài lịch sử

* Tư thế ấy mang tầm vóc vũ trụ lớn lao sánh cùng trời đất Do vậy, tư thế đó không phải của một con người mà là tư thế, dáng đứng của cả một dân tộc, một thời đại nhà Trần

+ Tam quân: - Nghĩa hẹp: toàn bộ quân đội nhà Trần

- Nghĩa rộng: cả dân tộc cùng đứng lên

 Hình ảnh con nguời và thời đại nhà Trần đã lồng vào nhau

• Sức mạnh: - tì hổ: so sánh  sức mạnh phi thường, vô địch

- Khí thôn ngưu: cường điệu  khí thế tiến công mãnh liệt

Dù hiểu theo cách nào thì câu thơ trên cũng có

ý nghĩa vừa cụ thể hoá sức mạnh thể chất (nuốt trôi trâu) vừa hướng tới sự khái quát hoá sức mạnh tinh thần của đội quân mang “hào khí Đông A” (át sao ngưu)  gây ấn tượng mạnh bởi sự kết hợp giữa hình ảnh khách quan và cảm nhận chủ quan, giữa hiện thực và lãng mạn.

Tóm lại, tác giả đã xây dựng hình ảnh người tráng sĩ lồng trong hình ảnh toàn dân tộc với tư

11 Vì sao tác giả cảm thấy “thẹn”?

Phân tích ý nghĩa của nỗi “thẹn” ấy?

12 Qua nỗi “thẹn” đó, tác giả đã bộc lộ khát

vọng gì?

Hoạt động 3:

13 Nêu vài nét chính về nghệ thuật bài thơ

14 Khái quát lại nội dung toàn bài thơ?

thế tầm vóc vũ trụ, khí thế hào hùng  hình ảnh đẹp, hoành tráng và giàu tính sử thi

2 Hai câu sau: Lý tưởng và hoài bão lớn lao của tác giả.

+ Công danh: - Phong kiến - lập công (để lại

sự nghiệp)

- lập danh (để lại tiếng thơm)

- PNL: hoài bão giúp nước, giúp dân  là nghĩa vụ, trách nhiệm thiêng liêng đối với đất nước  tiến bộ, tích cực hơn

Thông tin mở rộng:

Quan niệm về”chí làm trai” của PNL vứa mang tư tưởng tích cực thời trung đại, vừa mang tinh thần dân tộc: sự nghiệp công danh của cá nhân thống nhất với sự nghiệp chung lớn lao – sự nghiệp cứu nước cứu dân

+ Tâm: thẹn - chưa có tài mưu lược lớn

- chưa trả xong nợ nước

 Thể hiện ý thức trách nhiệm cao đối với đất nước Đó chính là cái thẹn cao cả có ý nghĩa tích cực, làm nên nhân cách con người của ông

 Cái tâm ngời sáng + Khát vọng: muốn cống hiến, đóng góp nhiều hơn nữa cho đất nước, cho dân tộc  cái chí lớn lao, cao đẹp

Khát vọng này chính là lòng yêu nước ở mức độ chân thành sôi nổi nhất; là niềm khao khát chiến đấu giữ nước của con người thời xưa Đây là ý nguyện của PNL mà cũng là ý nguyện của một thế hệ, một thời đại, một dân tộc anh hùng.

+ Nghệ thuật: bài thơ Đường luật ngắn gọn, thủ

pháp gợi thiên về ấn tượng khái quát, đạt tới độ súc tích cao

+ Nội dung: Khắc họa được vẻ đẹp của người anh hùng hiên ngang lẫm liệt với lý tưởng và nhân cách cao cả cùng khí thế hào hùng của thời đại  thể hiện “hào khí Đông A” của thời đại nhà Trần

4- Củng cố:

Bài tập: qua những lời thơ tỏ lòng này, hiện lên bóng dáng người con trai đời Trần Hãy hình dung bóng dáng ấy như thế nào? Có ý nghĩa gì đối với tuổi trẻ hôm nay và mai sau?

Hình tượng người chiến sĩ, người anh hùng vệ quốc hiện lên vừa giản dị chân thực, vừa

kì vĩ hoành tráng mang tầm vóc ngang hàng với đất trời sông núi Hình tượng ấy vừa có tính khái quát, tiêu biểu cho cả thế hệ thanh niên đương thời, vừa có tính cá biệt trong tầm vóc, ý chí PNL – một hình tượng nghệ thuật sống động hấp dẫn Đó chính là tấm gương cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau noi theo.

5- Dặn dò:

- Học thuộc bài thơ cả phiên âm chữ Hán và bản dịch thơ

- Soạn bài: “Cảnh ngày hè” – Nguyễn Trãi