Giáo án Ngữ văn 10 tuần 13: Cảnh ngày hè

- Những hỡnh ảnh nào, õm thanh nào được Nguyễn Trói miờu tả trong bức tranh thiờn nhiờn, cuộc sống ngày hố?. - Những hình ảnh của bức tranh thiên nhiên, cuộc sống được miêu tả: + Cây hòe

CẢNH NGÀY HÈ

Nguyễn Trãi

I MỤC TIÊU.

1 Kiến thức: Giúp học sinh: :- Giúp học sinh cảm nhận được vẻ đẹp độc

đáo của bức tranh ngày hè Qua bức tranh thiên nhiên là vẻ đẹp tâm hồn Nguyễn Trái với tình yêu thiên nhiên, yêuđời, nặng lòng với nhân dân, đất nước

2 Kĩ năng:- Có kỹ năng đọc hiểu một bài thơ Nôm của Nguyễn Trãi; Chú ý

những câu thơ sáu chữ dồn nén cảm xúc, cách ngắt nhịp 3/4 trong câu 7 chữ có tác dụng nhấn mạnh

- Biết phân tích một bài thơ chữ Nôm

3 Thái độ:- Bồi dưỡng tình yêu thiên nhiên, đất nước, tình cảm gắn bó với

cuộc sống của người dân

II CHUẨN BỊ CỦA GV VÀ HS.

1 GV: SGK + SGV + TLTK + GA

2 HS: Chuẩn bị bài theo câu hỏi hướng dẫn trong SGK.

3 Phương pháp: Đọc sáng tạo, gợi tìm, thảo luận, trả lời câu hỏi trong

SGK

III TIẾN TRÌNH DẠY HỌC.

Hoạt động 1(5 phút)

1 Kiểm tra bài cũ:

* Câu hỏi: Nghệ thuật diễn tả cảm xúc của tác giả Phạm Ngũ Lão trong bài

“Tỏ lòng” có những đặc điểm gì? Vì sao nói bài thơ có vẻ đẹp của một tâm hồn

mang lý tưởng?

* Đáp án: Nét đẹp nghệ thuật độc đáo của bài thơ là chất liệu lãng mạn của

hình tượng Lời thơ giản dị không có những kết hợp ngôn ngữ đặc biệt nhưng sức

mạnh tinh thần vẫn đầy ắp Người đọc thấy sức mạnh phi thường và vẻ đẹp cao cả

của ngọn giáo tung hoành vì non sông, đất nước, thấy hùng khí của ba quân dũng

mãnh sẵn sàng chiến đấu và chiến thắng Đặc biệt là thấy đằng sau đó là tâm hồn

của một vị tướng lĩnh đang nóng lòng muốn lập công danh đền nợ nước thoả chí

tang bồng

* Tên HS trả lời:

2 Dạy bài mới:

* Giới thiệu bài mới: (1) Xuân Diệu đã từng viết “ Cảnh vật trong thơ

Nguyễn Trãi là cảnh vật đầy tư tưởng Nguyễn Trãi thở bằng phong cảnh, tỏ tình

bằng phong cảnh, không bắt nó thành non bộ của mình, tình trong cảnh ấy, cảnh

trong tình này” Bài thơ Nôm “ Cảnh ngày hè” của Nguyễn Trãi là một biểu hiện cụ

thể của tinh thần ấy.

Hoạt động 2(5 phỳt)

Hs đọc Tiểu dẫn- sgk

- Số lượng tỏc phẩm

của tập thơ Quốc õm

thi tập?

- Cỏc phần của tập thơ

trờn?

HS

đ ọc và trả lời

- Gồm 254 bài thơ Nôm

- Các phần của tập thơ:

+ Vô đề:Ngôn chí, Mạn thuật,

Tự thán, Bảo kính cảnh giới,

I Tỡm hiểu chung:

1 Tập thơ Quốc õm thi tập:

- Gồm 254 bài thơ Nụm

- Cỏc phần của tập thơ:

+ Vụ đề:Ngụn chớ, Mạn thuật, Tự thỏn, Bảo kớnh

- Nội dung và nghệ

thuật của nú?

+ Môn thì lệnh: về thời tiết

+ Môn hoa mộc: về cây cỏ

+ Môn cầm thú: về thú vật

HS

đ ọc và trả lời

- Nội dung: Thể hiện vẻ đẹp của con người Nguyễn Trãi với 2 phương diện:

+ Người anh hùng với lí tưởng nhân nghĩa, yêu nước, thương dân

+ Nhà thơ với tình yêu thiên nhiên, quê hương, đất nước, cuộc sống, con người

HS

đ ọc và trả lời

- Nghệ thuật:

+ Việt hóa thơ thất ngôn bát cú Đường luật, sáng tạo thể thất ngôn xen lục ngôn

+ Ngôn ngữ vừa trang nhã, trau chuốt vừa bình dị, tự nhiên, gần với đời sống thường ngày

HS

đ ọc và trả lời

- Nhan đề: Cảnh ngày hè do

cảnh giới,

+ Mụn thỡ lệnh: về thời tiết + Mụn hoa mộc: về cõy cỏ + Mụn cầm thỳ: về thỳ vật

- Nội dung:

- Nghệ thuật:

GV gọi hs nờu nhan đề

của bài thơ ?

Hoạt động 3(25 phỳt)

Yờu cầu hs đọc diễn

cảm bài thơ với giọng

đọc: thanh thản, vui

- Thể thơ của bài thơ?

Tỡm hiểu bố cục?

Hs cú thể nờu cỏc cỏch

chia bố cục khỏc nhau:

+ 2 phần: tiền giải (4

cõu đầu) và hậu giải (4

cõu sau)

+ 2 phần: cõu 1-5 (vẻ

đẹp bức tranh thiờn

nhiờn, cuộc sống) và

cõu 1,7-8 (vẻ đẹp tõm

hồn Nguyễn Trói)

người biên soạn sgk đặt

- Là bài số 43 thuộc mục Bảo kính cảnh giới (Gương báu răn mình)

HS

đ ọc và trả lời

Đọc.

- Thể thơ: thất ngôn xen lục ngôn

- Bố cục: 2 phần + Câu 2- câu 5: vẻ đẹp bức tranh thiên nhiên, cuộc sống

+ Câu1, câu7-8: vẻ đẹp tâm hồn của Nguyễn Trãi

2 Bài thơ Bảo kớnh cảnh giới- số 43:

- Nhan đề: Cảnh ngày hố do

người biờn soạn sgk đặt

- Là bài số 43 thuộc mục Bảo kớnh cảnh giới (Gương bỏu răn mỡnh) cú 62 bài.

II Đọc- hiểu văn bản:

1 Đọc.

2 Thể thơ và bố cục:

- Thể thơ: thất ngụn xen lục ngụn

- Bố cục: 2 phần + Cõu 2- cõu 5: vẻ đẹp bức tranh thiờn nhiờn, cuộc sống + Cõu1, cõu7-8: vẻ đẹp tõm hồn của Nguyễn Trói

+ 4 phần: đề-

thực-luận- kết

Gv hướng hs đến cỏch

2

- Bức tranh cảnh ngày

hố được cảm nhận

trong khoảng thời gian

nào?

- Những hỡnh ảnh nào,

õm thanh nào được

Nguyễn Trói miờu tả

trong bức tranh thiờn

nhiờn, cuộc sống ngày

hố?

- Tỏc giả dựng nhiều

động từ diễn tả trạng

thỏi của cảnh ngày hố

Đú là những động từ

HS

đ ọc và trả lời

- Thời gian: tịch dương- lúc mặt trời sắp lặn chiều muộn, ngày tàn

- Những hình ảnh của bức tranh thiên nhiên, cuộc sống được miêu tả:

+ Cây hòe

+ Hoa lựu

+ Hoa sen

+ Âm thanh của cuộc sống con người: lao xao chợ cá

+ Âm thanh của tự nhiên: dắng dỏi cầm ve

HS

đ ọc và trả lời

- Sắc thái của cảnh vật:

* Cây hoè:

+ Động từ mạnh “đùn đùn” gợi

tả sự vận động của một nguồn sống mãnh liệt, sôi trào

+ Kết hợp với hình ảnh miêu tả

3 Tỡm hiểu văn bản:

a Vẻ đẹp bức tranh thiờn nhiờn, cuộc sống:

- Thời gian: tịch dương- lỳc mặt trời sắp lặn chiều muộn, ngày tàn

- Những hỡnh ảnh của bức tranh thiờn nhiờn, cuộc sống được miờu tả:

+ Cõy hũe

+ Hoa lựu

+ Hoa sen

+ Âm thanh: lao xao chợ cỏ + Âm thanh của tự nhiờn: dắng dỏi cầm ve

- Sắc thỏi của cảnh vật:

nào, trạng thỏi của

cảnh được diễn tả ra

sao?

- Phõn tớch, chứng

minh cảnh vật thiờn

“tán rợp giương”- tán giương lên che rợp

 Hình ảnh cây hoè đang ở độ phát triển, có sức sống mãnh liệt

HS

đ ọc và trả lời

* Hoa lựu: Động từ mạnh

“phun” thiên về tả sức sống Nó khác với tính từ “lập loè” trong

thơ Nguyễn Du (Dưới trăng quyên đã gọi hè/ Đầu tường lửa lựu lập loè đơm bông) thiên về

tạo hình sắc

 Động từ mạnh “phun” diễn tả trạng thái tinh thần của sự vật, gợi tả những bông thạch lựu bung nở tựa hồ một cơn mưa hoa

HS

đ ọc và trả lời

* Hoa sen: “tiễn mùi hương”-ngát mùi hương

Tính từ “ngát” gợi sự bừng nở, khoe sắc, toả hương ngào ngạt của hoa sen mùa hạ

 Các động từ mạnh, tính từ sắc

* Cõy hoố:

+ Động từ mạnh “đựn đựn” + hỡnh ảnh“tỏn rợp giương”-

 Hỡnh ảnh cõy hoố đang ở

độ phỏt triển, cú sức sống mónh liệt

* Hoa lựu: Động từ mạnh

“phun” thiờn về tả sức sống

Nú khỏc với tớnh từ “lập loố”

trong thơ Nguyễn Du (Dưới trăng quyờn đó gọi hố/ Đầu tường lửa lựu lập loố đơm bụng) thiờn về tạo hỡnh sắc.

 Động từ mạnh “phun” trạng thỏi tinh thần của sự vật, * Hoa sen: “tiễn mựi hương”-ngỏt mựi hương

nhiờn và cuộc sống con

người cú sự hài hũa về

õm thanh và màu sắc,

cảnh vật và con người?

thái hóa góp phần diễn tả một bức tranh thiên nhiên mùa hè tràn đầy sức sống Nguồn sống

ấy như tạo ra một sự thôi thúc tự bên trong, đang ứ căng, đang tràn đầy trong lòng thiên nhiên vạn vật, ko kìm lại được, khiến chúng phải “giương” lên, “phun”

ra hết lớp này đến lớp khác

HS

đ ọc và trả lời

- Sắc thái của âm thanh:

* Lao xao chợ cá:

+ Âm thanh đặc trưng của làng chài- dấu hiệu của sự sống của con người

+ Âm thanh từ xa vọng lại cái nghiêng tai kì diệu, tinh tế và tấm lòng luôn hướng đến con người và cuộc sống của Nguyễn Trãi

HS

đ ọc và trả lời

* Dắng dỏi cầm ve- tiếng ve kêu inh ỏi như tiếng đàn

 Những âm thanh được gợi tả

Tớnh từ “ngỏt” gợi sự bừng

nở, khoe sắc, toả hương ngào ngạt của hoa sen mựa hạ

 Cỏc động từ mạnh, tớnh từ sắc thỏi húa gúp phần diễn tả một bức tranh thiờn nhiờn mựa hố tràn đầy sức sống

- Sắc thỏi của õm thanh:

* Lao xao chợ cỏ:

+ Âm thanh đặc trưng của làng chài- dấu hiệu của sự sống của con người

+ Âm thanh từ xa vọng lại  cỏi nghiờng tai kỡ diệu, tinh

- Em cú nhận xột gỡ về

bức tranh thiờn nhiờn,

cuộc sống được

Nguyễn Trói miờu tả?

Gợi mở:

+Sức sống của cảnh

vật?

+ Sự kết hợp giữa

đường nột, màu sắc và

thật rộn rã, tươi vui

Nhận xét:

HS

đ ọc và trả lời

- Bức tranh thiên nhiên, cuộc sống được miêu tả vào thời điểm cuối ngày nhưng ko gợi cảm giác

ảm đạm Bởi ngày sắp tắt nhưng

sự sống ko ngừng lại Thiên nhiên vẫn vận động với một nguồn sống dồi dào, mãnh liệt

Bức tranh thiên nhiên, cuộc sống còn rộn rã những âm thanh tươi vui

HS

đ ọc và trả lời

- Bức tranh thiên nhiên, cuộc sống còn hết sức sinh động Bởi

nó có sự kết hợp hài hòa giữa đường nét, màu sắc và âm thanh, con người và cảnh vật: màu lục của lá hòe làm nổi bật màu đỏ của hoa lựu, ánh mặt trời buổi chiều như dát vàng trên tán hòe xanh; tiếng ve inh ỏi- âm thanh đặc trưng của mùa hè, hòa cùng tiếng lao xao nơi chợ cá- âm

tế và tấm lũng luụn hướng đến con người và cuộc sống của Nguyễn Trói

* Dắng dỏi cầm ve- tiếng ve kờu inh ỏi như tiếng đàn

 Những õm thanh được gợi

tả thật rộn ró, tươi vui

Nhận xột:

- Bức tranh thiờn nhiờn, cuộc sống được miờu tả vào thời điểm cuối ngày nhưng ko gợi cảm giỏc ảm đạm

õm thanh, con người và

cảnh vật ntn?

+ Cảnh vật thiờn nhiờn

ở đõy mang vẻ đài cỏc,

sang trọng hay dõn dó,

giản dị đời thường? So

sỏnh với cỏch miờu tả

của tỏc giả thời Hồng

Đức: Nước nồng sừng

sực đầu rụ trỗi/ Ngày

nắng chang chang lưỡi

chú lố( Lại vịnh nắng

hố,3)?

thanh đặc trưng của của làng chài từ xa vọng lại

HS

đ ọc và trả lời

- Cảnh vật thiên nhiên ở đây mang vẻ dân dã, giản dị đời thường nhưng cũng hết sức tinh

tế, gợi cảm, khác với cách miêu

tả bức tranh mùa hè có phần mộc mạc, thô tháp của tác giả thời Hồng Đức

HS

đ ọc và trả lời

- Tác giả đã huy động:

+ Thị giác: để cảm nhận màu sắc của lá hòe xanh, hoa thạch lựu

đỏ ngời

+ Khứu giác: để cảm nhận hương sen thơm ngát

+ Thính giác: để thu nhận âm thanh lao xao của chợ cá làng chài từ xa

+ Thính giác và sự liên tưởng: để

- Bức tranh thiờn nhiờn, cuộc sống cũn hết sức sinh động

- Cảnh vật thiờn nhiờn ở đõy mang vẻ dõn dó, giản dị đời thường nhưng cũng hết sức tinh tế, gợi cảm

+ Tỏc giả đó huy động

cỏc giỏc quan nào để

cảm nhận và miờu tả

bức tranh thiờn nhiờn,

cuộc sống cảnh ngày

hố?

- Cõu thơ đầu với 6

chữ đặc biệt cho thấy

hoàn cảnh tỏc giả sỏng

tỏc bài thơ này ntn?

Hs thảo luận, phỏt

biểu

thấy tiếng ve kêu inh ỏi tựa như tiếng đàn

 Điều đó cho thấy tác giả có sự giao cảm mạnh mẽ và tinh tế với thiên nhiên cảnh vật và cuộc sống con người

HS

đ ọc và trả lời

* Câu 1: Rồi- rỗi rãi hoàn cảnh đặc biệt hiếm hoi trong cuộc đời con người “thân” ko nhàn mà

“tâm” cũng ko nhàn

 Thời gian rảnh rỗi, tâm hồn thư thái, thanh thản

 Một ngày với khí trời mát mẻ, trong lành

 Hoàn cảnh lí tưởng cả điều kiện khách quan và chủ quan để Nguyễn Trãi làm thơ và yêu say cảnh đẹp

HS đ ọc và trả lời

ức Trai là nhà thơ của thiên

nhiên: “Non nước cùng ta đã có duyên”(Tự thán- 4) Ông đến với

- Tỏc giả đó huy động:

+ Thị giỏc:

+ Khứu giỏc:

+ Thớnh giỏc:

+: Thớnh giỏc và sự liờn tưởng đ

 Điều đú cho thấy tỏc giả cú

sự giao cảm mạnh mẽ và tinh

tế với thiờn nhiờn cảnh vật và cuộc sống con người

b Vẻ đẹp tõm hồn của Nguyễn Trói:

* Cõu 1: Rồi- rỗi rói hoàn

Gv bỡnh giảng sõu

hơn

thiên nhiên trong mọi hoàn cảnh:

thời chiến, thời bình, lúc buồn, khi vui, lúc bận rộn và cả khi thư nhàn Ông luôn rộng mở hồn mình để đón nhận mọi vẻ đẹp của thiên nhiên, đất nước, cuộc

sống con người: “Túi thơ chứa hết mọi giang san”(Tự thán-2)

Một phút thanh nhàn với bậc khai quốc công thần, tận trung, tận lực giúp vua, giúp nước ấy thật đáng quý biết bao

HS

đ ọc và trả lời

- Nguyễn Trãi đã mở rộng hồn thơ, huy động nhiều giác quan và

sự liên tưởng để cảm nhận, diễn

tả những vẻ đẹp của bức tranh thiên nhiên, cuộc sống cảnh ngày

hè chân thực, tràn đầy sức sống, sinh động , vừa dân dã, giản dị vừa gợi cảm Điều đó cho thấy

sự tinh tế, nhạy cảm, tình yêu thiên nhiên, yêu đời, yêu cuộc sống của ông

HS

đ ọc và trả lời

cảnh đặc biệt hiếm hoi trong cuộc đời con người “thõn” ko nhàn mà “tõm” cũng ko nhàn

 Thời gian rảnh rỗi, tõm hồn thư thỏi, thanh thản

 Một ngày với khớ trời mỏt

mẻ, trong lành

 Hoàn cảnh lớ tưởng cả điều kiện khỏch quan và chủ quan

để Nguyễn Trói làm thơ và yờu say cảnh đẹp

Ức Trai là nhà thơ của thiờn nhiờn:

- Từ cõu 2-5, Nguyễn

Trói đó mở rộng hồn

thơ của mỡnh, huy

động nhiều giỏc quan

và cả sự liờn tưởng để

cảm nhận và diễn tả

những vẻ đẹp của bức

tranh thiờn nhiờn, cuộc

sống cảnh ngày hố rất

chõn thực, sinh động

và gợi cảm Điều đú

cho thấy ụng cú tỡnh

cảm ntn với thiờn

nhiờn và cuộc sống con

người?

- Vẻ đẹp của tõm hồn

Nguyễn Trói qua 2 cõu

kết?

Hs thảo luận, phỏt

biểu

* Câu7-8: - Ngu cầm- đàn của vua Ngu Thuấn, bậc minh quân gắn với khúc hát Nam Phong

mơ ước cho nhân dân có cuộc sống giàu đủ

HS

đ ọc và trả lời

- Câu 8: 6 chữ dồn nén cảm xúc

cả bài thơ điểm kết tụ của hồn thơ ức Trai ko phải ở thiên nhiên tạo vật mà chính ở cuộc sống con người, ở nhân dân

 Khát vọng về cuộc sống thái bình, no ấm, hạnh phúc cho nhân dân (dân giàu đủ) và đó phải là cuộc sống thái bình, ấm no, hạnh phúc cho tất cả mọi người ở mọi nơi (khắp đòi phương)

HS đ ọc và trả lời

Nguyễn Trãi yêu thiên nhiên nhưng trước hết tấm lòng của ông luôn đau đáu một niềm với dân với nước:

Bui một tấc lòng ưu ái cũ Đêm ngày cuồn cuộn nước

- Nguyễn Trói đó mở rộng hồn thơ, huy động nhiều giỏc quan và sự liờn tưởng để cảm nhận, diễn tả những vẻ đẹp của bức tranh thiờn nhiờn, cuộc sống cảnh ngày hố chõn thực, tràn đầy sức sống, sinh động , vừa dõn dó, giản dị vừa gợi cảm

* Cõu7-8:

- Ngu cầm- đàn của vua Ngu Thuấn, bậc minh quõn gắn với khỳc hỏt Nam Phong

 mơ ước cho nhõn dõn cú cuộc sống giàu đủ

Gv nhận xột, bổ sung,

bỡnh giảng

triều đông (Thuật hứng-5)

Vậy nên, Nguyễn Trãi hiếm khi

có giây phút thư nhàn, thanh thản Nhưng ở trong bài thơ này, ông có cả một “ngày trường”

thưởng thức thiên nhiên với một tâm trạng lâng lâng, sảng khoái

Bởi niềm mơ ước, nỗi trăn trở, giày vò tâm can ông, mục đích lớn nhất của đời ông đã được thực hiện: dân có cuộc sống ấm

no, hạnh phúc Thế nên, nhìn cảnh sống của nhân dân qua cuộc sống của những người dân chài vốn lam lũ nay được yên vui, no đủ, ông mơ ước có được cây đàn của vua Thuấn để gảy khúc Nam Phong, ca ngợi cảnh

“Dân giàu đủ khắp đòi phương” Đó là khát vọng cao

cả, đẹp đẽ của một con người hết lòng vì dân vì nước

HS

đ ọc và trả lời

- Bức tranh cảnh ngày hè tràn đầy sức sống, sinh động vừa giản

- Cõu 8: 6 chữ dồn nộn cảm xỳc cả bài thơ

 điểm kết tụ của hồn thơ Ức Trai ko phải ở thiờn nhiờn tạo vật mà chớnh ở cuộc sống con người, ở nhõn dõn

 Khỏt vọng về cuộc sống thỏi bỡnh, no ấm, hạnh phỳc cho nhõn dõn và đú phải là cuộc sống thỏi bỡnh, ấm no, hạnh phỳc cho tất cả mọi người ở mọi nơi

Nguyễn Trói yờu thiờn nhiờn nhưng trước hết tấm lũng của ụng luụn đau đỏu một niềm với dõn với nước:

Bui một tấc lũng ưu ỏi cũ Đờm ngày cuồn cuộn nước triều đụng.

(Thuật hứng-5)