Giáo án Ngữ văn 10 tuần 23 bài: Luyện tập Phương pháp thuyết minh

- Thấy được mối quan hệ giữa kiến thức văn với kiến thức liên môn và với vốn sống thực tế khi phải thuyết minh về một đối tượng nào đó.. Muốn viết được văn bản thuyết minh thì ngoài tri

GIÁO ÁN NGỮ VĂN LỚP 10

PHƯƠNG PHÁP THUYẾT MINH

(1 tiết) I/ Mục tiêu cần đạt

- Nắm được một số phương pháp thuyết minh thường gặp

- Thấy được mối quan hệ giữa kiến thức văn với kiến thức liên môn và với vốn sống thực tế khi phải thuyết minh về một đối tượng nào đó

- Thấy được vai trò và tầm quan trọng của phương pháp thuyết minh trong đời sống hăng ngày

II/ Phương pháp, phương tiện dạy học

1 Phương pháp: diễn giảng, đàm thoại, làm việc nhóm, phương pháp nêu

và giải quyết vấn đề

2 Phương tiện: SGK, giáo án, phấn, bảng

III/ Yêu cầu học sinh chuẩn bị

- HS tìm hiểu các kiến thức đã học về văn thuyết minh ở chương trình ngữ văn THCS

- HS đọc kỹ bài ở nhà

- Trả lời các câu hỏi trong SGK

IV/ Tiến trình dạy học

A Ổn định tổ chức

B Kiểm tra bài cũ

C Dạy bài mới

Kiến thức cần đạt Hoạt động của GV và HS

I/ Tầm quan trọng của phương

pháp thuyết minh

1 Bài văn thuyết minh cần đạt

-GV yêu cầu HS đọc mục I trong SGK và trả lời câu hỏi:

được các yêu cầu sau:

+ Đảm bảo cung cấp thông tin

về đối tượng một cách trung

thực, chính xác và khách

quan

+ Nội dung thuyết minh phải

chuẩn xác, hấp dẫn, sinh

động

+ Trình tự thuyết minh phải

hợp lí, khoa học và nhất quán

(theo không gian, hay sự

việc…)

2 Muốn viết được văn bản

thuyết minh thì ngoài tri thức

và nhu cầu còn cần phải có

những phương pháp thuyết

minh phù hợp

3 Khi có tri thức và có nhu cầu

thuyết minh cho người khác

hiểu về đối tượng thì ta cần

phải có phương pháp thuyết

minh phù hợp để hiện thực

hoá tri thức và nhu cầu thành

bài văn

Những phương pháp thuyết

minh bao giờ cũng là công cụ

để phục vụ cho một mục đích

thuyết minh nào đó, tức là

1 Yêu cầu viết một bài văn thuyết minh là gì?

+ HS trả lời: phải hiểu thấu đáo, rõ ràng, chính xác, đầy đủ về sự vật, hiện tượng cần được thuyết minh

2.Muốn viết văn bản thuyết minh thì ngoài tri thức và nhu cầu thì còn cần điều kiện gì?

+ HS trả lời; còn cần có phương pháp

3.Cần ghi nhớ điều gì về mối quan

hệ giữa phương pháp thuyết minh với mục đích thuyết minh?

không thể có một thứ phương

pháp thuyết minh chung

chung, trừu tượng

→GV: điều đáng ghi nhớ là: mục đích thuyết minh thường được hiện thực hoá thành bài văn thông qua các phương pháp thuyết minh, còn các phương pháp thuyết minh bao giờ cũng gắn liền với mục đích thuyết minh cụ thể

II/ Một số phương pháp thuyết

minh

1 Ôn tập các phương pháp

thuyết minh đã học ở THCS

ở THCS, anh (chị) đã biết sử

dụng các phương pháp thuyết

minh: nêu định nghĩa; liệt kê;

nêu ví dụ; dung số liệu; so

sánh; phân loại, phân tích

2 Thực hành

a)

-Mục đích thuyết minh: công lao

tiến cử người tài giỏi cho đất nước

của Trần Quốc Tuấn

-PP thuyết minh: liệt kê, giải thích

-Tác dụng: đảm bảo tính chuẩn xác

và tính thuyết phục

b)

-Mục đích thuyết minh: lí do (hoặc

nguyên nhân) thay đổi bút danh của

thi sĩ Ba-sô

-GV gợi dẫn HS lập bảng ôn tập Mỗi một PP GV yêu cầu HS lấy ví dụ

Phương pháp thuyết minh

Ví dụ

1.PP nêu định nghĩa, giải thích:

a) Mô hình A

là B: A là đối tượng cần thuyết minh;

B là tri thức

về đối tượng b) B có thể là kiến thức về

- Cốm là một thứ quà đặc biệt nhất trong mọi thứ

Hà Nội

- Lớp 10A10

là một tập thể đoàn kết, chăm chỉ, học giỏi

- Cá là loại động vật có

-PP thuyết minh: phân tích, giải

thích

- Tác dụng: cung cấp những hiểu

biết mới bất ngờ, thú vị

c)

-Mục đích thuyết minh: giúp người

đọc hiểu về cấu tạo

-PP thuyết minh: nêu số liệu và so

sánh

-Tác dụng: hấp dẫn, gây ấn tượng

mạnh

d)

-Mục đích thuyết minh: giúp người

đọc hiểu về một loại hình nghệ thuật

dân gian

-PP thuyết minh: phân tích, giải

thích

-Tác dụng: cung cấp những hiểu biết

mới, thú vị

lịch sử, văn hoá, nguồn gốc sự vật, tính chất và đặc điểm của đối tượng, thân thế và sự nghiệp của tác giả, giá trị

về nội dung

và nghệ thuật của tác

phẩm…

c) Giúp cho người đọc hiểu về đối tượng

xương sống, ở dưới nước, bơi bằng vây

và thở bằng mạng

- Nguyễn Du

là một thiên tài và Truyện Kiều của ông

là một kiệt tác

2.PP liệt kê:

a) cách làm:

kể ra lần lượt các đặc điểm, tính chất…

của một sự vật theo một trật tự nào đó

b) Tác dụng:

giúp người

Cây dừa Bình Định: Thân cây làm máng, lá cây làm tranh, cọng lá chẻ nhỏ làm vách, gốc dừa già làm chõ đồ

đọc hiểu sâu

sắc, toàn diện

và có ấn

tượng về nội

dung được

thuyết minh

xôi, nước dừa

để uống…cùi dừa ăn sống với bánh đa…

sọ dừa làm khuy áo…vỏ dừa bện dây…

3.PP nêu ví

dụ:

a) Cách làm:

dẫn ra những

ví dụ cụ thể

để người đọc

tin vào nội

dung được

thuyết minh

b) Tác dụng:

các ví dụ cụ

thể có tác

dụng thuyết

phục người

đọc, khiến

cho người đọc

tin vào những

điều mà

người viết đã

Nhắc đến hoa đào là nhắc đến tết hoa đào có nhiều loại chẳng hạn như: đào

ăn quả, đào để chơi hoa, đào

để lấy nhựa,

cung cấp

4.PP dùng số

liệu (các con

số cụ thể)

a) Dùng các

số liệu chính

xác để khẳng

định độ tin

cậy cao của

các tri thức

được cung

cấp

b) Nếu không

có các số liệu

ấy thì người

đọc có thể

chưa tin vào

nội dung

thuyết minh,

cho rằng

người viết suy

diễn

Trải qua nhiều thế kỉ thăng trầm bãi bể nương dâu, vào cuối năm

1999, Hội An được

UNESCO công nhận là

di sản văn hoá thế giới Tháng 8 năm

2000, thị xã Hội An lại được nhà nước phong tặng danh hiệu anh hung lao động Giờ đây, Hội An

đã trở thành một địa danh nổi tiếng về nhiều phương diện, trong đó

3.Tìm hiểu thêm một số phương

pháp thuyết minh

a) Thuyết minh bằng cách chú thích

+ Với câu Ba-sô là bút danh, chúng

ta có thể gặp những câu tương tự:

Ba-sô là tên hiệu, Ba-sô là tên

chữ…; tức là tác giả đã chú thích

cho danh xưng “Ba-sô” Trường hợp

này có thể viết như sau: Ba-sô là

bút danh của một thi sĩ nổi tiếng.

Khi sử dụng PP định nghĩa, tác giả

sẽ viết: Ba-sô là một thi sĩ nổi tiếng

Trường hợp này chúng ta sẽ phân

biệt được Ba-sô với các nhà thơ nhà

văn khác

+ So sánh PP định nghĩa và PP chú

thích:

Giống nhau: cùng có mô hình A là B

Khác nhau:

PP định nghĩa PP chú thích

-Nêu ra những

thuộc tính cơ

bản của đối

tượng để phân

biệt đối tượng

này với đối

tượng khác,

trong đó các đối

-Nêu ra một tên gọi khác, hoặc một cách nhận biết khác, có thể chưa phản ánh đầy đủ những thuộc tính bản chất của đối

phải kể đến sức hấp dẫn đặc biệt của một đô thị

5.PP so sánh:

a) Cách làm:

so sánh hai đối tượng cùng loại hoặc khác loại nhằm nổi bật các đặc điểm, tính chất của đối tượng cần thuyết minh

b) Tác dụng:

tăng sức thuyết phục

Ôn dịch thuốc

lá đang đe doạ sức khoẻ

và tính mạng loài người còn nặng hơn cả AIDS…Nếu giặc đánh như

vũ bão thì không đáng

sợ, đáng sợ là giặc gặm nhấm như tằm

ăn dâu…

6.PP phân loại, phân tích:

a) cách làm:

chia đối tượng ra từng mặt, từng khía cạnh,

Người chơi hoa đào có cái thú bao nhiêu thì người trồng hoa đào

có cái kì công bấy nhiêu Kĩ thuật trồng

tượng thường

cùng loại với

nhau Ví dụ:

Thuốc A với

thuốc B, trường

X với trường

Y…

-Đảm bảo tính

chuẩn xác và độ

tin cậy cao

tượng Ví dụ:

tên hiệu của Nguyễn Khuyến

là Quế Sơn, của Nguyễn Du là Thanh Hiên, của Nguyễn Bỉnh Khiêm là Bạch Vân cư sĩ, của Nguyễn Công Trữ là Ngộ Trai…

-Có tính linh hoạt, mềm dẻo,

có tác dụng đa dạng hoá văn bản và phong phú hoá cách diễn đạt

b) Thuyết minh bằng cách giảng

giải nguyên nhân – kết quả.

-Trong hai mục đích đã nêu trong

SGK thì mục đích (1) là chủ yếu vì

đây mới chính là bức “chân dung

tâm hồn” của thi sĩ Ba-sô

- Các ý trong đoạn văn có quan hệ

nhân – quả với nhau vì từ niềm “say

từng vấn đề…

để lần lượt để thuyết minh

b) Tác dụng:

giúp cho người đọc hiểu dần từng mặtcủa đối tượng một cách có hệ thống, cơ sở

để hiểu đối tượng một cách đầy đủ, toàn diện

đào ở Nhật Tân là một nghề gia truyền từ bao đời nay Ngay sau tết, khi cành đào cưa

đi rồi, gốc phải được chăm bón ngay

-GV yêu cầu HS đọc lại đoạn văn

Ba-sô là một thi sĩ…và trả lời câu

hỏi a) trang 25 SGK

- HS trả lời theo cách hiểu của mình Sau đó GV nhận xét

mê” cây chuối (nguyên nhân) mới

dẫn đến việc ra đời (kết quả) bút

danh “Ba-sô”

- Các ý được trình bày hợp lý và

sinh động, bất ngờ, thú vị, hấp dẫn

GV yêu cầu HS đọc đoạn văn tiếp tục giới thiệu về thi sĩ Ba-sô và trả

lời câu hỏi b) trang 25 SGK

- HS trả lời theo cách hiểu của

mình Sau đó GV nhận xét.

III/ Yêu cầu đối với việc vận dụng

phương pháp thuyết minh

Việc lựa chọn, vận dụng và phối

hợp các PP thuyết minh cần tuân

theo các nguyên tắc: không xa rời

mục đích thuyết minh; làm nổi bật

bản chất và đặc trưng của sự vật,

hiện tượng; làm cho người đọc và

người nghe tiếp nhận hứng thú

-GV yêu cầu HS đọc mục III trong SGK và trả lời câu hỏi:

+ Căn cứ vào đâu để lựa chọn phương pháp thuyết minh?

+ Mục đích sử dụng PP thuyết minh là gì?

-GV gợi ý HS trao đổi, thảo luận

và trả lời:

+ Căn cứ vào mục đích thuyết minh để lựa chọn PP thuyết minh + Ngoài việc cung cấp thông tin đầy đủ, khách quan về đối tượng được thuyết minh; PP thuyết minh còn phải góp phần sinh động hoá

văn bản thuyết minh để gây hứng thú cho người đọc

IV/ Tổng kết và luyện tập

Bài tập 1:

Các phương pháp thuyết minh được

sử dụng trong đoạn văn trên là:

a) PP chú thích:

- Hoa lan đã được người phương

Đông tôn là “ Loài hoa vương

giả”.

- Còn với người phương Tây thì

lan là “Nữ hoàng của các loài

hoa”

b) PP phân tích, giải thích:

Hoa lan thường được chia làm

hai nhóm…

b) PP nêu số liệu:…Chỉ riêng 10

loài hoa của chi lan Hài Vệ

nữ…

Ngoài sự vận dụng phối hợp các

PP thuyết minh trên, tác giả còn

sử dụng các yếu tố miêu tả hấp

dẫn như: Với cánh môi cong

lượn như gót hài…đang bay

lượn

-GV chỉ định 2 HS đọc chậm, rõ ghi nhớ trong SGK

-GV gợi ý HS làm phần luyện tập

V/ Củng cố - giao bài về nhà.

Câu 1: Vận dụng kiến thức đã học về văn thuyết minh, anh (chị) hãy viết

một văn bản thuyết minh về một đối tượng tự chọn dài khoảng 500 chữ

Xác nhận của GVHD bộ môn Hà Nội ngày 09 tháng 02 năm 2012

(Ký và ghi rõ họ tên)

Sinh viên TTSP