Giáo án Ngữ văn 9 bài 5: Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh (trích Vũ trung tùy bút)

Mục tiêu Nắm được một trong những cách quan trọng để phát trieenrcuar từ vựng tiếng Việt là biến đổi và phát triển nghĩa của từ ngữ trên cơ sở nghĩa gốc.. + Cảm nhận được nội dung phản á

CHUYỆN CŨ TRONG PHỦ CHÚA TRỊNH

(Trích Vũ trung tuỳ bút)

Phạm Đình Hổ

-I Mục tiêu

Nắm được một trong những cách quan trọng để phát trieenrcuar từ vựng tiếng Việt là biến đổi và phát triển nghĩa của từ ngữ trên cơ sở nghĩa gốc

+ Ý thức sử dụng từ ngữ một cách thích hợp trong giao tiếp

+ Bước đầu làm quen với thể loại tùy bút thời kì trung đại

+ Cảm nhận được nội dung phản ánh xã hội của tùy bút trong: Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh

+ Thấy được nghệ thuật độc đáo của truyện

+ Có cái nhìn đúng đắn trước hiện thực suy tàn của chế độ phong kiến Việt Nam cuối thế kỉ XVIII

* Trọng tâm kiến thức, kĩ năng:

1 Kiến thức:

- Nhận biết được sự biến đổi và phát triển nghĩa của từ ngữ Nêu được hai phương thức phát triển nghĩa của từ ngữ

- Trình bày được sự biến đổi và phát triển nghĩa của từ ngữ Phân biệt được hai phương thức phát triển nghĩa của từ ngữ

- Phân tích được sự biến đổi và phát triển nghĩa của từ ngữ Phân loại được hai phương thức phát triển nghĩa của từ ngữ

- Nhận biết được sơ giản về thể văn tùy bút thời trung đại Cuộc sống xa hoa vô độ của bọn vua chúa, sự nhũng nhiễu của bọn quan lại dưới thời Lê- Trịnh Những đặc điểm nghệ thuật của văn bản viết theo thể loại tùy bút thời kì trung đại ở Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh

- Trình bày sơ giản về thể văn tùy bút thời trung đại Cuộc sống xa hoa vô độ của bọn vua chúa, sự nhũng nhiễu của bọn quan lại dưới thời Lê- Trịnh Những đặc điểm nghệ thuật của văn bản viết theo thể loại tùy bút thời kì trung đại ở Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh

- Trình bày sơ giản về thể văn tùy bút thời trung đại Phân tích được cuộc sống xa hoa vô

độ của bọn vua chúa, sự nhũng nhiễu của bọn quan lại dưới thời Lê- Trịnh Những đặc điểm nghệ thuật của văn bản viết theo thể loại tùy bút thời kì trung đại ở Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh

2 Kĩ năng:

- Nhận biết ý nghĩa của tữ ngữ trong các cụm từ và trong văn bản Phân biệt các phương thức tạo

nghĩa mới của từ ngữ với các phép tu từ ẩn dụ và hoán dụ

- Xác định ý nghĩa của tữ ngữ trong các cụm từ và trong văn bản Phân biệt các phương thức tạo nghĩa mới của từ ngữ với các phép tu từ ẩn dụ và hoán dụ

- Đánh giá ý nghĩa của tữ ngữ trong các cụm từ và trong văn bản Phân biệt các

phương thức tạo nghĩa mới của từ ngữ với các phép tu từ ẩn dụ và hoán dụ

- Biết đọc hiểu văn bản tùy bút thời trung đại Tự tìm hiểu một số địa danh, chức sắc, nghi

lễ thời Lê- Trịnh

- Biết tóm tắt văn bản tùy bút thời trung đại Tự tìm hiểu một số địa danh, chức sắc, nghi lễ

thời Lê- Trịnh

- Biết đánh giá văn bản tùy bút thời trung đại Tự tìm hiểu một số địa danh, chức sắc, nghi lễ

thời Lê- Trịnh

II Các kĩ năng sống được giáo dục trong bài

- Giao tiếp, trao đổi

- Ra quyết định

III Đồ dùng dạy học

1 GV: Bảng phụ

2 HS: Trả lời các câu hỏi sgk.

IV Phương pháp.

- Thuyết trình, động não, Vấn đáp

V Các bước lên lớp

1 Ổn định (1’)

2 Kiểm tra (5’)

H Nêu cách dẫn trực tiếp và cách dẫn gián tiếp ?

TL: Là bộ phận tách ra khỏi phần đứng trước nó bằng dấu hai chấm và dấu ngoặc kép

3 Tiến trình tổ chức hoạt động dạy học

HĐ1 Khởi động

Ngôn ngữ là một hiện tượng xã hội Nó

không ngừng biến đổi theo sự vận động

của xã hội Sự phát triển của tiếng Việt

1’

cũng như ngôn ngữ nói chung được thể

hiện trên cả ba mặt: Ngữ âm, Từ vựng,

Ngữ pháp Song ở bài học này chỉ đề cập

tới sự phát triển của tiếng Việt về mặt từ

vựng (có đơn vị là “từ” và “ngữ cố định”

thường được gọi chung là “từ ngữ”

Sự phát triển của từ vựng diễn ra ntn

chúng ta cùng tìm hiểu bài hôm nay

HĐ2 Hình thành kiến thức mới

- Mục tiêu: HS hiểu sự biến đổi và phát

triểm từ ngữ Hai phương thức chuyển

nghĩa của từ

- GV treo bảng phụ, gọi hs đọc

H Bài thơ có câu: Bủa tay ôm chặt bồ

kinh tế Vậy từ “kinh tế” trong bài thơ

này có nghĩa là gì?

H Ngày nay chúng ta có hiểu từ này theo

nghĩa như Phan Bội Châu Đã dùng hay

không ?

H* Em có thể rút ra nhận xét gì qua việc

tìm hiểu từ kinh tế ?

- Có những nghĩa cũ bị mất đi và có

những nghĩa mới được hình thành

- GV sử dụng bảng phụ gọi học sinh đọc

bài tập

15’ I Sự biến đổi và phát triển của từ

ngữ

1 Bài tập

a BT1

- Kinh tế (Trong thơ Phan Bội Châu)

là hình thức nói tắt của kinh bang tế thế nghĩa là trị nước cứu đời (nghĩa rộng)

- Kinh tế (ngày nay) chỉ toàn bộ hoạt động của con người trong lao động sản xuất, trao đổi, phân phốivà sử dụng của cải vật chất làm ra (nghĩa hẹp)

- Nghĩa của từ không phải là bất biến,

nó có thể biến đổi theo thời gian và sự phát triển của xã hội

b BT2

H Trong ví dụ a các từ “xuân” có nghĩa

gì? Nghĩa nào là nghĩa gốc, nghĩa nào là

nghĩa chuyển ?

H Hiện tượng chuyển nghĩa ấy được tiến

hành theo phương thức nào ?

- PT ẩn dụ

H Từ tay ở ví dụ b có nghĩa là gì ? Tìm

nghĩa gốc và nghĩa chuyển ?

H.Tương tự từ xuân ở trường hợp từ tay

được chuyển theo phương thức nào ?

- PT hoán dụ

H* Em có nhận xét gì qua việc phân tích

bài tập 2?

- HS trả lời

- GV chốt

- GV: Hầu hết các từ ngữ khi mới hình

thành chỉ có một nghĩa Qua quá trình

phát triển, từ ngữ có thêm nghĩa mới Khi

nghĩa mới hình thành mà nghĩa cũ không

bị mất đi thì kết cấu nghĩa của từ trở nên

phong phú hơn, phức tạp hơn và xuất hiện

cái gọi là từ ngữ nhiều nghĩa (ví dụ ở bài

tập 2) (xuân – tay) nhờ đó từ ngữ có khả

năng biểu đạt nhiều khái niệm hơn ( nghĩa

là từ vựng có kả năng đáp ứng tốt hơn

nhu cầu nhận thức và giao tiếp của người

- Nghĩa của từ xuân Xuân 1: Chỉ mùa xuân là mùa mở đầu, mùa đẹp nhất trong năm (nghĩa gốc)

Xuân 2: Nghĩa tuổi trẻ, thể hiện sự tươi đẹp tràn đầy sức sống (nghĩa chuyển)

- Chuyển theo phương thức ẩn dụ

- Nghĩa của từ tay Tay 1: là bộ phận của cơ thể dùng để cầm, nắm (nghĩa gốc)

Tay 2: Chỉ kẻ buôn người (nghĩa chuyển)

- Chuyển theo phương thức hoán dụ (lấy tên một bộ phận để chỉ toàn thể)

- Nghĩa gốc là cơ sở hình thành nghĩa chuyển

- Có hai phương thức chuyển nghĩa:

Phương thức ẩn dụ và phương thức hoán dụ

bản ngữ)

H Từ đú em rỳt ra điều gỡ từ sự biến đổi

và phỏt triển nghĩa của từ vựng?

GV Yờu cầu 1 em nờu phần ghi nhớ

HĐ3 HD HS luyện tập

- Mục tiờu: Vận dụng cỏc kiến thức đó

học giải quyết được cỏc bài tập

- Gọi một em đọc và nờu yờu cầu bài tập

1

- HS Làm bài tập và trỡnh bày

- GV nhận xột-KL

- HS đọc và nờu yờu cầu bài tập

(Hoạt động nhúm nhỏ 3’)

- Trỡnh bày

- Nhận xột

15’

2 Ghi nhớ

SGK/56

- Sự biến đổi và phát triển của từ vựng

II Luyện tập

Bài tập 1: Nhận xột từ “chõn”

a Nghĩa gốc: Một bộ phận của cơ thể của con người

b Nghĩa chuyển: Một vị trớ trong đội tuyển (hoỏn dụ)

c Nghĩa chuyển: Vị trớ tiếp xỳc với đất của cỏi kiềng (ẩn dụ)

d Nghĩa chuyển:Vị trớ tiếp sỳc với đất của mõy

Bài tập 2

- Những cỏch dựng như: Trà A-ti-sụ, trà hà thủ ụ, trà sõm, trà linh chi, trà tõm sen, trà khổ qua

- Giống “Trà” (Từ điển tiếng việt) ở nột nghĩa đó chế biến để pha nước uống

- Khỏc “Trà” (từ điển tiếng Việt) ở nột nghió dựng để chữa bệnh

-“Trà”được dựng với nghĩa chuyển theo phương thức ẩn dụ

- HS Nêu yêu cầu bài tập

H Nêu nghĩa chuyển của từ đồng hồ ?

- HS nêu, nhận xét

- GV chốt

- HS Nêu yêu cầu bài tập

- HS trình bày, nhận xét

- GV chốt

- HS về nhà làm hai từ còn lại

*Sốt:

- Cháu sốt cao quá, phải cho đi viện

ngay(một dạng ốm, thân nhiệt tăng không

bình thường)

- Cơn sốt giá vẫn chưa thuyên giảm(giá

cả các mặt hàng tăng liên tục, chưa dừng

lại)

- Chưa vào hè mà đã sốt tủ lạnh, máy điều

hoà nhiệt độ (hiện tượng khan hiếm hàng

hoá)

* Vua

- Vua mỉm cười nói “Các khanh bình

thân” (Vua là người đứng đầu triều đình

trong xã hội phong kiến)

- Vua chiến trường (loại pháo lớn nhất,

nòng dài, cỡ nòng 175 li)

- Vua toán (người học giỏi toán nhất

nước)

- HS trình bày

- GV chốt

Bài tập 3: Nêu nghĩa chuyển của từ.

Nghĩa chuyển của từ đồng hồ :

- Đồng hồ điện: Dùng để đếm số đơn

vị điện đã tiêu thụ để tính tiền

- Đồng hồ nước: Dùng để đếm số đơn

vị nước đã tiêu thụ để tính tiền

- Đồng hồ xăng: Dùng để đếm số đơn

vị xăng đã tiêu thụ để tính tiền

Bài tập 4

*Hội chứng

- Hội chứng suy giảm miễn dịch (HIV)

- Hội chứng chiến tranh Việt Nam (Nỗi ám ảnh sợ hãi của các cựu chiến binh và nhân dân Mĩ sau khi chiến tranh Việt Nam đã kết thúc)

- Hội chứng “kính thưa” (hình thức dài dòng rườm rà vô nghĩa )

- Hội chứng “Bằng rởm” (một hiện tượng tiêu cực, mua bán bằng cấp)

*Ngân hàng:

- Ngân hàng nhà nước VN (cơ quan phát hành và lưu trữ giấy bạc cấp quốc gia)

- Ngân hàng máu:( lượng máu dự trữ dùng để cấp cứu các bệnh nhân)

- Ngân hàng đề thi( Số lượng đề thi dùng để bốc thăm cho mỗi kì thi cụ thể )

Bài tập 5.

- Từ mặt trời trong câu thơ thứ hai là một ẩn dụ nghệ thuật

- Không phải hiện tượng một nghĩa gốc phát triển thành nhiều nghĩa, vì:

+ Từ mặt trời( nghĩa gốc): Chỉ sự vật,

một hành tinh trong vũ trụ.

+ Từ mặt trời trong câu thơ thứ hai được chuyển nghĩa theo phương thức

ẩn dụ.(tác giả gọi Bác Hồ là mặt trời, dựa trên mối quan hệ tương đồng giữa hai đối tượng được hình thành theo cảm nhận của nhà thơ- có tính chất lâm thời) (nghĩa chuyển ở đây không phải là nghĩa mới để đưa vào từ điển)

Hướng dẫn đọc thêm CHUYỆN CŨ TRONG PHỦ CHÚA TRỊNH

(Trích: Vũ trung tùy bút)- Phạm Đình Hổ

(10p)

Hoạt động của thầy và trò TG Nội dung chính

*HĐ1: Khởi động

Học bộ môn lich sử chúng ta đều biết đến

vua Lê chúa Trịnh Chúa Trịnh Sâm

vốn cứng rắn, thông minh quyết đoán,

sáng suốt trí tuệ vậy mà dần dần chìm

đắm trong cuộc sống trong xa hoa, ăn

chơi hưởng lạc không chăm lo đến triều

chính Văn bản hôm nay chúng ta đi tìm

hiểu cuộc sống ấy diễn ra ở phủ chúa như

thế nào?

*HĐ2: Hướng dẫn đọc - thảo luận chú

thích

- Mục tiêu: Đọc đúng, diễn cảm, tóm tắt

được nội dung chính của văn bản, giải

thích đươc một số chú thích khó

I/ Đọc - thảo luận chú thích.

Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc:

Giọng đọc bình thản, chậm rãi, hơi buồn,

hàm ý phê phán kín đáo

1 Đọc - tóm tắt.

GV đọc mẫu một đoạn, yêu cầu học

sinh đọc tiếp  nhận xét

Yêu cầu HS tóm tắt lại văn bản

HS+ GV nhận xét

HS đọc chú thích * 2 Thảo luận chú thích.

H Nêu hiểu biết của em về tác giả Phạm

Đình Hổ ?

GV mở rộng về tác giả

a Tác giả :

- Phạm Đình Hổ ( 1768- 1839)

- Quê: làng Đan Loan- huyện Đư-ờng An- Hải Dương

- Sống vào buổi đất nước loạn lạc

b Tác phẩm :

H Cho biết những nét chính tác phẩm? - Gồm 88 mẩu chuyện nhỏ viết theo

thể tùy bút

- Học sinh đọc chú thích trong SGK c Chú thích khác

1, 2, 4, 6 ,8 , 10 , 13

- Giáo viên yêu cầu hs giải thích các

chú thích 1,2,4,6,8,10,13

*HĐ 3: Hướng dẫn tìm hiểu bố cục

của văn bản

- Mục tiêu: Chia bố cục hợp lí, xác định

được nội dung từng phần

(?) Văn bản có thể chia làm mấy phần?

Nội dung chính của từng phần là gì?

Gv khái quát trên bảng phụ

- P1: Từ đầu đến “ đó là triệu bất

t-ường” - Thói ăn chơi xa xỉ của chúa

Trịnh

- P2: Còn lại - Sự tham lam, nhũng

nhiễu của quan lại trong phủ chúa

*HĐ4: Tìm hiểu văn bản

II/ Bố cục.

- Gồm 2 phần

III/ Tìm hiểu văn bản

- Mục tiêu : Nhận thức được cuộc sống

xa hoa vô độ của bọn vua chúa, quan lại

dưới thời Lê- Trịnh và thái độ phê phán

của tác giả

- Bước đầu nhận biết đặc trưng cơ bản

của thể loại văn học tuỳ bút thời trung đại

và giá trị của nó

- Học sinh theo dõi từ đầu đến "bất

tường"

H Tìm những chi tiết và sự việc thể hiện

thói ăn chơi xa xỉ của chúa Trịnh và phân

tích những chi tiết gây ấn tượng mạnh ?

1 Thói ăn chơi xa xỉ của chúa Trịnh.

HS chỉ ra các chi tiết, GV ghi bảng phụ - Xây nhiều cung điện đình đài ở

nhiêu nơi -Những cuộc dạo chơi của chúa ở Tây Hồ được miêu tả tỉ mỉ

-Tìm thu vật "Phụng thủ" thực chất

là cướp đoạt những của quý trong thiên hạ

Những cuộc dạo chơi diễn ra thường xuyên: mỗi tháng ba bốn lần, huy động rất đông ng]ười hầu

hạ , bày đặt nhiều trò giải trí lố lăng

và tốn kém

Tác giả miêu tả kĩ công phu việc đưa một

cây đa cổ thụ, phải một “cơ binh” mới

khiêng nổi

H Em hãy nhận xét về nghệ thuật được

tác giả sử dụng trong đoạn này? Tác

dụng?

Yêu cầu HĐ nhóm theo bàn (2 phút)

Đại diện nhóm báo cáo

- Nghệ thuật: Các sự việc đều cụ thể, chân thực và khách quan, không xen lời bình, có liệt kê và miêu tả tỉ mỉ

HS nhận xét, GV nhận xét, kết luận.

H Qua đó em hiểu gì về cách sống của

vua chúa thời kì này?

-> Vua chúa chỉ lo ăn chơi xa xỉ, không chăm lo đến việc nước

(?) Tại sao kết thúc đoạn văn miêu tả này

tác giả lại nói: “ kẻ thức giả biết đó là

triệu bất tường”(dấu hiệu không lành,

điềm gở)?

( SGV:64)

-> Báo hiệu sự suy vong tất yếu của một triều đại

2 Những thủ đoạn nhiễu dân của bọn quan lại

- Học sinh theo dõi đoạn còn lại trong

SGK

H Bọn quan lại hầu cận trong phủ chúa

đã nhũng nhiễu dân bằng những thủ đoạn

nào?

(Bọn chúng dò xem nhà nào có chậu

hoa cây cảnh, chim tốt khướu hay, thì

biên ngay hai chữ “ phụng thủ” vào Đêm

đến, sai tay chân đem lính đến lấy phăng

đi, rồi buộc cho tội đem giấu vật cung

phụng để doạ lấy tiền…)

- Giáo viên chốt: Đây là điều hết sức vô

lí và bất công Bọn hoạn quan vừa vơ vét

để ních đầy túi tham, vừa được tiếng mẫn

cán trong việc nhà chúa

->Vừa ăn cắp vừa la làng, còn người dân của cải mất, tinh thần căng thẳng

(?) Em có nhận xét gì về cách dẫn dắt

câu chuyện của tác giả?

- Tác giả kể lại một sự việc xảy ra ngay tại gia đình mình: bà mẹ tác giả phải sai người chặt đi một cây

lê và hai cây lựu quý để tránh tai hoạ

GV: Cách dẫn dắt câu chuyện như thế đã

làm tăng sức thuyết phục cho những chi

tiết chân thực mà tác giả đã ghi chép ở

trên đồng thời cũng làm cho cách viết

-> Làm tăng sức thuyết phục cho những chi tiết chân thực, làm cho cách viết thêm phong phú, sinh động và thể hiện thái độ của tác giả

thêm sinh động, phong phú Cảm xúc của

tác giả ( thái độ bất bình, phê phán) cũng

được gửi gắm một cách kín đáo

H.Từ đó tác giả nhận ra sự thật nào trong

phủ chúa Trịnh?

-> Vua nào tôi ấy, tham lam lộng hành mặc sức vơ vét của nhân dân

*HĐ5: Tổng kết rút ra ghi nhớ

- Mục tiêu : Khái quát lại nội dung và

kiến thức của toàn bài

IV/ Ghi nhớ (sgk- t63)

- Nội dung

- Nghệ thuật Giáo viên hệ thống kiến thức

Học sinh đọc ghi nhớ trong SGK

Yêu cầu HS về nhà học

Học sinh liên hệ với bài học viết một

đoạn văn ngắn trình bày những điều nhận

thức được về tình trạng đất nước ta thời

vua Lê- chúa Trịnh

4 Củng cố 1’

H Thế nào là sự biến đổi và phát triển nghĩa của từ ngữ?

- GV chốt lại những đơn vị kiến thức cơ bản của tiết học

5 HDHS học bài ở nhà 2’

- Học để nắm vững ghi nhớ, xem lại cách giải các bài tập Làm bài tập 4

- Soạn Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh theo câu hỏi Đọc – hiểu văn bản