Giáo án Ngữ văn 9 bài 5: Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh (trích Vũ trung tùy bút)

- Những đặc điểm nghệ thuật của một văn bản viết theo thể loại tuỳ bút thời kỳ trung đại ở Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh.. Những cuộc đi chơi của chúa Trịnh được tác giả miêu tả như thế

CHUYỆN CŨ TRONG PHỦ CHÚA TRỊNH(Đọc thêm)

(Trích Vũ trung tuỳ bút)

(Phạm Đình Hổ)

I – MỨC ĐỘ CẦN ĐẠT

- Bước đầu làm quen với thể loại tuỳ bút thời kỳ trung đại

- Cảm nhận được nội dung phản ánh xã hội của tuỳ bút trong Chuyện cũ trong phủ chúa

Trịnh.

- Thấy được đặc điểm nghệ thuật độc đáo của truyện

II – TRỌNG TÂM KIẾN THỨC, KỸ NĂNG

1 Kiến thức

- Sơ giản về thể văn tuỳ bút thời trung đại

- Cuộc sống xa hoa của vua chúa, sự nhũng nhiễu của bon quan lại thời Lê - Trịnh

- Những đặc điểm nghệ thuật của một văn bản viết theo thể loại tuỳ bút thời kỳ trung đại ở

Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh.

2 Kỹ năng:

- Đọc – hiểu một văn bản tuỳ bút thời trung đại

- Tự tìm hiểu một số địa danh, chức sắc, nghi lễ thời Lê – Trịnh

III- CHUẨN BỊ

1 Gv: văn bản tác phẩm "Vũ trung tùy bút" và "Hoàng lê nhất thống chí" (bản dịch tiếng Việt)

2 Hs: Chuẩn bị bài, trả lời câu hỏi trong sgk

IV- TỔ CHỨC DẠY HỌC

1 Ổn định lớp

2 Kiểm tra bài cũ (hình thức vấn - đáp)

1 Những yếu tố thần kì hoang đường đã được kết hợp với những yếu tố hiện thực trong truyện như thế nào và sự kết hợp ấy có tác dụng nghệ thuật gì?

2 Theo em, vì sao khi chuyển thể truyện này sang kịch bản sân khấu chèo, nhà biên kịch lại đổi tên là "chiếc bóng oan khiên"?

3 Nếu tác giả kết thúc truyện ở chi tiết Vũ Nương tự tử, Trương Sinh nhận ra sự thật về cái bóng, thấu hiểu nỗi oan của vợ nhưng đã muộn thì giá trị của truyện có thể vì thế mà giảm đi hay không? Giải thích?

3 Bài mới

Hoạt động 1: Khởi động

Hoạt động 2: Hướng dẫn hs tìm hiểu tác

giả, tác phẩm

- Cho HS đọc phần chú thích trong sgk,

sau đó gv nhấn mạnh một số ý về tác giả

-Tục gọi là Chiêu Hổ với những giai thoại

họa thơ cùng nữ sĩ Hồ Xuân Hương:

Anh đồ tỉnh, anh đồ say

Sao anh ghẹo nguyệt giữa ban ngày

hoặc: này cái cô bay tớ bảo nhe

Bảo nhe không được gậy ông nghè)

- Từ thuở nhỏ, ông từng ôm ấp mộng văn

chương Cuối đời Lê Chiêu Thống, ông

vào học trường Quốc Tử Giám, thi đỗ

sinh đồ, nhưng gặp lúc thời thế loạn lạc

nên phải lánh về quê dạy học, ẩn cư

- Đến triều Nguyễn, vua Minh Mạng vời

ông ra làm quan Được một thời gian, ông

xin nghỉ việc Ông đã mấy lần từ chức, rồi

lại bị triệu ra

- Ông để lại nhiều công trình biên soạn,

khảo cứu có giá trị thuộc đủ các lĩnh vực

triết học, lịch sử, địa lí, ngôn ngữ và văn

học, tất cả đều bằng chữ Hán

Ông viết về những vấn đề xã hội, con

người mà tác giả chứng kiến và suy ngẫm

Giá trị của tác phẩm không chỉ ở văn

chương nghệ thuật mà còn mở rộng trên

nhiều lĩnh vực lịch sử, địa lí, văn hóa, xã

hội học…

? Em hiểu gì về tuỳ bút?

- GV nhấn mạnh thể tùy bút

I Đọc- Tìm hiểu chung

1 Tác giả:

- Phạm đình Hổ (1768- 1839), tên chữ là Tùng Niên và Bỉnh Trực, hiệu Đông Dã Tiều

- Ông người làng Đan Loan, huyện Đường

An, tỉnh Hải Dương

- Xuất thân từ dòng dõi thế gia, cha từng đỗ

cử nhân, làm quan dưới triều Lê

- Di sản văn chương của ông tương đối lớn

và rất có giá trị Về văn có hai tập là "vũ trung tùy bút" và "tang thương ngẫu lục" (viết chung với Nguyễn Án) Về thơ, có hai tập "Đông Dã học ngôn thi tập" và "Tùng cúc liên mai tứ hữu"

2 Tác phẩm:

a Hoàn cảnh sáng tác:

- "Vũ trung tùy bút" (tùy bút viết trong những ngày mưa) là một tác phẩm văn xuôi đặc sắc viết bằng chữ Hán, viết khoảng đầu đời Nguyễn (đầu thế kỉ 19) gồm 88 mẩu chuyện nhỏ

b Thể loại: thể tùy bút :một loại bút kí, thuộc thể loại tự sự nhưng cốt truyện đơn

- tùy bút trung đại không hoàn toàn giống

với tùy bút hiện đại: Cô tô, Cây tre Việt

Nam

Đọc: Giọng bình thản, chậm rãi, hơi buồn,

hàm ý phê phán kín đáo

- Bổ sung các từ:

+ Hoạn quan: còn gọi là thái giám: những

viên quan vốn là đàn ông bị thiến - hoạn)

giúp việc hoàng hậu và các phi tần của

vua trong cung

+ Cung giám: nơi ở và làm việc của các

hoạn quan

Hoạt động 3:Đọc -tìm hiểuchi tiết

? CS của chúa Trịnh Sâm được miêu tả

như thế nào?

? Những cuộc đi chơi của chúa Trịnh

được tác giả miêu tả như thế nào?

giản (thậm chí không có chuyện), ghi chép tùy hứng, tản mạn, gặp gì ghi nấy, nhớ đâu ghi đó, không cần hệ thống, kết cấu gì cả

c Nội dung

"Chuyện cũ trong phủ chúa trịnh" ghi chép

về cs và sinh hoạt ở phủ chúa thời Thịnh Vương Trịnh Sâm (1742- 1782), một vị chúa nổi tiếng thông minh quyết đoán và kiêu căng xa xỉ, càng về cuối đời càng bỏ bê triều chính, đắm chìm trong xa hoa hưởng lạc cùng Tuyên Phi Đặng Thị Huệ

d Từ khó: SGK

3 Bố cục : 2 phần

a Từ đầu đến "triệu bất tường"=> Cs xa hoa hưởng lạc của Thịnh Vương Trịnh Sâm

b Phần còn lại: Lũ hoạn quan thừa gió bẻ măng

II Đọc -tìm hiểuchi tiết

1 Cuộc sống xa xỉ, vô độ của Thịnh Vương Trịnh Sâm và bọn quan lại hầu cận trong phủ chúa

- Chúa cho xây dựng nhiều cung điện, đình đài ở các nơi để thoả ý thích "chơi đèn đuốc", ngắm cảnh đẹp Ý thích đó không biết bao nhiêu cho vừa, vì vậy "việc xây dựng đình đài cứ liên miên", hao tiền tốn của

- Những cuộc dạo chơi của chúa ở Tây Hồ được miêu tả tỉ mỉ:

+ Diễn ra thường xuyên (tháng ba, bốn lần) + Huy động rất đông người phục dịch (binh lính dàn hầu vòng quanh bốn mặt hồ- mà hồ Tây thì rất rộng)

? Cảnh vườn trong phủ chúa được miêu tả

như thế nào?

? Qua những chi tiết trên, em hình dung

cs của chúa Trịnh Sâm ra sao? Nhận xét

về nghệ thuật miêu tả của tác giả?

=> Phạm đình Hổ đã được mắt thấy tai

nghe những chuyện cũ đã xảy ra trong

quá khứ nên cách kể, cách tả của ông rất

sống, từng sự việc, từng cảnh tượng lại

hiện lên qua những câu văn thật sinh

động Tất cả đều toát lên thói ăn chơi, xa

xỉ, vô độ của chúa Trịnh và các quan lại

hầu cận trong phủ chúa

? Câu văn "đêm thanh cảnh vắng, tiếng

chim kêu vượn hót ran khắp bốn bề, hoặc

nửa đêm ồn ào như trận mưa sa gió táp,

+ Bày đặt nhiều trò chơi giải trí lố lăng, tốn kém ( các nội thần ăn mặc giả đàn bà bày bán hàng quanh hồ, thuyền ngự dạo trên hồ, chốc chốc lại ghé vào bờ mua bán, dàn nhạc

bố trí khắp nơi quanh hồ để tấu nhạc làm vui….)

- Cảnh trong vườn phủ chúa được tô điểm bởi những vật "phụng thủ" thực chất là cướp đoạt những của quý trong thiên hạ

+ Chim quý, thú lạ, cây cổ thụ + Những hòn đá hình dáng kì lạ + Chậu cây cảnh, có những cây cảnh "rễ dài đến vài trượng", phải một đội cơ binh mới khiêng nổi

+ Núi non bộ "điểm xuyết bày vẽ" trong phủ chúa

- Các sự việc đưa ra đều cụ thể, chân thực, khách quan

- Sử dụng biện pháp liệt kê và miêu tả tỉ mỉ một số sự kiện tiêu biểu để khắc họa ấn tượng

- Không xen lời bình của tác giả, để sự việc

tự nói lên ý nghĩa của chúng

- Câu văn "đêm thanh cảnh vắng, tiếng chim kêu vượn hót ran khắp bốn bề, hoặc nửa đêm ồn ào như trận mưa sa gió táp, vỡ tổ tan đàn, kẻ thức giả biết đó là triệu bất tường"

đã thể hiện thái độ dự đoán của tác giả trước cảnh xa hoa dâm đãng, ghê rợn trước một cái gì không bình thường chứ không phải là cảnh thái bình thịnh trị thực sự Tác giả đã bình bằng một điềm báo: "Triệu bất tường"

là điềm xấu, điềm gở, chẳng lành Câu văn miêu tả vẽ ra cảnh u ám, đầy âm khí như kết đọng nỗi oán hờn của dân gian, chứa đựng ý nghĩa cảnh báo sự suy vong tất yếu của triều

vỡ tổ tan đàn, kẻ thức giả biết đó là triệu

bất tường" đã thể hiện thái độ gì của tác

giả?

Cái âm thanh của chim kêu vượn hót ran

bốn bề ấy chính là "lời ca thán căm thù

của nhân dân đối với ngai vàng mục nát

của vua Lê - chúa Trịnh Quả vậy, chỉ

ngay sau khi Trịnh Sâm qua đời, đã xẩy ra

loạn kiêu binh, rồi các sự kiện lịch sử:

Nguyễn Huệ ra Bắc Hà lần thứ nhất

(1788), Lê Chiêu Thống rước 29 vạn quân

Thanh sang xâm lược nước ta và bị đánh

tan tành - đó là "triệu bất tường" đối với

chúa Trịnh, là ngày tàn của bạo chúa

? Thái độ của tác giả được biểu hiện ra

sao trong câu văn đó? Lịch sử đã chứng

minh lời đoán này là đúng như thế nào?

Hs đọc đoạn còn lại:

? Dựa thế Chúa, bọn hoạn quan thái giám

đã làm gì?

? Thực chất những hành động đó là gì?

Tìm những thành ngữ hoặc những câu ca

dao nói về bản chất của bọn quan lại này?

?Vì sao chúng có thể làm được như vậy?

- Sở dĩ chúng làm được như vậy là vì thời

đại Lê - Trịnh

b Những thủ đoạn và hành động của bọn hoạn quan thái giám

- Chúng đã ra ngoài dọa dẫm

- Dò xét xem nhà nào có chậu hoa, cây cảnh, chim quý thì biên hai chữ "phụng thủ" (lấy để tiến, dâng chúa)

- Đêm đến, lẻn ra, sai lính đến đem về, có khi phá nhà đập tường đẻ đưa cây hoặc đá non bộ đi

- Buộc gia chủ phải cất, giấu vật phụng thủ

- Dậm dọa tống tiền

=> Đó là thủ đoạn tàn nhẫn, trắng trợn (cướp đêm là giặc cướp ngày là quan)

- Những hành vi của chúng gây cho dân lành lương thiện nhiều nỗi cơ cực và cs luôn trong tình trạng bất ổn: bị vu oan, hãm hại, cửa nát nhà tan.Người giầu có bỗng thành miếng mồi ngon cho bầy diều quạ hung dữ mượn danh Chúa đục khoét, hành hạ…

chúa Trịnh Sâm, bọn hoạn quan hầu cận

trong phủ chúa rất được sùng ái, bởi

chúng có thể giúp chúa đắc lực trong việc

bày các trò ăn chơi hưởng lạc Do thế

chúng cũng ỷ thế nhà chúa mà hoành

hành, tác oai, tác quái trong nhân dân để

thoải mãn thú chơi xa xỉ Đúng là dột từ

nóc dột xuống: "thượng bất chính, hạ tắc

loạn" (trên không nghiêm, dưới sinh

loạn)

? Chi tiết cuối đoạn tác giả nêu ra nhằm

mục đích gì?

?Cách miêu tả của tác giả so với đoạn trên

có gì khác? Thái độ của tác giả ?

-Cách miêu tả của tác giả cũng vẫn tương

tự như đoạn trên, nghĩa là rất tỉ mỉ, cụ thể,

có vẻ như khách quan, lạnh lùng Nhưng

đến đoạn tả cây lê, cây lựu nở hoa trắng,

hoa đỏ thì xúc cảm đã hiện ra: xót xa,

tiếc, hận, giận mà chẳng làm gì được vì

mình là kẻ thuộc hạ dưới quyền, là thần

dân dưới quyền cai trị của một vương

triều thối nát

Hoạt động 4: Hướng dẫn tổng kết

1 Qua câu chuyện trong phủ chúa, có thể

khái quát một trong những nguyên nhân

khiến chính quyền Lê - Trịnh suy tàn và

sụp đổ không thể cứu vãn được là gì?

2 Đặc sắc nghệ thuật của bài văn là ở

những điểm nào?

3 Từ đó có thể khái quát tư tưởng và

nghệ thuật của bài văn này như thế nào?

4 HS đọc và ghi nhớ nội dung mục ghi

nhớ sgk

- GĐ tác giả cũng phải chặt cây quý => Chi tiết này vừa tăng tính chân thực, tạo niềm tin cho người đọc mai hậu, vừa phê phán bộ mặt tham lam, ghê tởm của bọn quan lại thời Lê- Trịnh, vạch trần sự thối tha trong phủ chúa

=> - Phê phán thói ăn chơi xa xỉ của bọn vua chúa đương thời

- Phê phán tệ nhũng nhiễu nhân dân của

lũ quan lại hầu cận vua chúa -Thể hiện lòng thương cảm đối với nhân dân

III Tổng kết: Ghi nhớ

"Chuyện cũ trong phủ chúa trịnh" có giá trị lịch sử sâu sắc, nó đã làm hiện lên đời sống

xa hoa ăn chơi của vua chúa và sự nhũng nhiễu của bọn quan lại thời

Lê - Trịnh bằng một lối văn ghi chép sự việc

cụ thể, chân thực, sinh động

4 Củng cố:

? So sánh sự giống nhau, khác nhau về thể loại giữa tùy bút, bút kí, kí sự với truyện?

- Gợi ý

- Thuộc loại tự sự

- Văn xuôi

- Có chi tiết, sự việc, cảm xúc, nhân vật

- Cốt truyện đơn giản, mờ nhạt hoặc không

có cốt truyện

- Kết cấu tự do, lỏng lẻo, có khi tản mạn,

tùy theo cảm xúc của người viết

- giàu tính cảm xúc, chủ quan (chất trữ

tình)

- Chi tiết sự việc chân thực có khi từ những

điều mắt thấy tai nghe trong thực tiến cs

- Cốt truyện nhất thiết phải có, có khi lắt lẽo, phức tạp (chất tự sự)

- Kết cấu chặt chẽ, có sự dàn bày, sắp đặt đầy dụng ý nghệ thuật của người viết

- Tính cảm xúc, chủ quan được thể hiện kín đáo qua nhân vật hoặc sự việc

- Chi tiết, sự việc phần nhiều được hư cấu, sáng tạo

5 Hướng dẫn học bài

- Viết một đoạn văn biểu cảm từ 10 đến 15 dòng ghi lại suy nghĩ của em về cs xa hoa, vô độ của chúa Trịnh và các quan lại hầu cận được miêu tả trong phần văn bản đã được trích học

- Soạn bài "Hoàng Lê nhất thống chí"