CHIẾN DỊCH PR QUẢNG BÁ CHO NGHỆ THUẬT MÚA RỐI NƯỚC VIỆT NAM

Ngày nay, khi mà tất cả chúng ta đang sống trong thời đại toàn cầu hóa, vấn đề về văn hóa đã và đang trở thành một trong những mối quan tâm hàng đầu của mỗi quốc gia. Một mặt, toàn cầu hóa xóa nhòa ranh giới giữa các quốc gia, giúp cho các nền văn hóa có cơ hội giao lưu với nhau, vì vậy mà mỗi dân tộc có thể đến gần hơn với những tinh hoa văn hóa của nhân loại và từ đó tiếp thu và học hỏi những điều tốt đẹp nhất. Mặt khác, cũng chính vấn đề toàn cầu hóa đã để lại những thách thức không nhỏ đối với mỗi quốc gia. Làm sao để “hòa nhập mà không hòa tan”, nhu cầu khẳng định và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trở nên bức thiết hơn bao giờ hết. Việt Nam ta là một đất nước với bề dày lịch sử và hệ giá trị văn hóa đa dạng, phong phú, song trên thực tế nền văn hóa nước nhà vẫn chưa có một vị trí xứng đáng trên trường quốc tế. Rất nhiều các giá trị văn hóa Việt Nam không được người dân Việt Nam thực sự đón nhận, và chưa có công tác tuyên truyền, giáo dục thẩm mỹ hợp lý, trong đó phải kể đến múa rối nước, loại hình nghệ thuật truyền thống của nước nhà. Đến với tiểu luận Kế hoạch tuyên truyền cho Múa rối nước – “Puppets don’t move. Only you do”, em xin được trình bày hiểu biết của mình về nghệ thuật Múa rối nước, đồng thời lập kế hoạch truyền thông cho bộ môn nghệ thuật truyền thống này. Do kiến thức là bao la, đồng thời hiểu biết của em có phần hạn chế, nên tiểu luận này vẫn còn nhiều sai sót. Kính mong cô có những nhận xét, góp ý để giúp cho tiểu luận trở nên hoàn thiện hơn. Em xin cám ơn

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU 3

1 CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT 4

1.1 Lý do chọn đề tài 4

1.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

2 CHƯƠNG 2: RỐI NƯỚC, MỘT NÉT ĐẸP VĂN HÓA VIỆT NAM 5

2.1 Lịch sử hình thành và phát triển 5

2.2 Nghệ thuật múa rối nước ở Việt Nam 7

2.2.1 Con rối 7

2.2.2 Sân khấu 10

2.2.3 Âm nhạc và văn học 10

2.2.4 Biểu diễn rối nước 10

2.3 Các giá trị văn hóa Việt Nam qua múa rối nước 12

2.3.1 Rối nước là sản phẩm của văn minh lúa nước 12

2.3.2 Tín ngưỡng của người Việt 12

2.3.3 Tính tập thể 13

2.3.4 Tính cần cù, sáng tạo trong lao động 14

3 CHƯƠNG 3: KẾ HOẠCH TRUYỀN THÔNG CHO MÚA RỐI NƯỚC 17 3.1 Phân tích tình thế 17

3.1.1 Phân tích PEST 17

3.1.2 Phân tích SWOT 18

3.1.3 Các vấn đề chính phải đối mặt 18

3.2 Phân tích công chúng mục tiêu 19

3.3 Mục đích, mục tiêu 20

3.3.1 Mục đích 20

3.3.2 Mục tiêu 20

3.4 Các phương tiện truyền thông 21

3.5 Xây dựng chiến lược truyền thông 22

3.5.1 Strategy 1: Action Strategy 24

3.5.2 Strategy 2: Communication 28

3.6 Dự trù khủng hoảng 29

3.7 Dự trù kinh phí 30

KẾT LUẬN 31

Danh mục tài liệu tham khảo 32

LỜI NÓI ĐẦU

Ngày nay, khi mà tất cả chúng ta đang sống trong thời đại toàn cầu hóa, vấn đề vềvăn hóa đã và đang trở thành một trong những mối quan tâm hàng đầu của mỗiquốc gia Một mặt, toàn cầu hóa xóa nhòa ranh giới giữa các quốc gia, giúp cho cácnền văn hóa có cơ hội giao lưu với nhau, vì vậy mà mỗi dân tộc có thể đến gần hơnvới những tinh hoa văn hóa của nhân loại và từ đó tiếp thu và học hỏi những điềutốt đẹp nhất Mặt khác, cũng chính vấn đề toàn cầu hóa đã để lại những thách thứckhông nhỏ đối với mỗi quốc gia Làm sao để “hòa nhập mà không hòa tan”, nhucầu khẳng định và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trở nên bức thiết hơn bao giờhết

Việt Nam ta là một đất nước với bề dày lịch sử và hệ giá trị văn hóa đa dạng, phongphú, song trên thực tế nền văn hóa nước nhà vẫn chưa có một vị trí xứng đáng trêntrường quốc tế Rất nhiều các giá trị văn hóa Việt Nam không được người dân ViệtNam thực sự đón nhận, và chưa có công tác tuyên truyền, giáo dục thẩm mỹ hợp lý,trong đó phải kể đến múa rối nước, loại hình nghệ thuật truyền thống của nước nhà

Đến với tiểu luận Kế hoạch tuyên truyền cho Múa rối nước – “Puppets don’t move Only you do!”, em xin được trình bày hiểu biết của mình về nghệ thuật Múa

rối nước, đồng thời lập kế hoạch truyền thông cho bộ môn nghệ thuật truyền thốngnày

Do kiến thức là bao la, đồng thời hiểu biết của em có phần hạn chế, nên tiểu luậnnày vẫn còn nhiều sai sót Kính mong cô có những nhận xét, góp ý để giúp cho tiểuluận trở nên hoàn thiện hơn Em xin cám ơn!

Sinh viên thực hiện Lại Văn Tùng

1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT

1.1 Lý do chọn đề tài

Múa rối nước là một trong những loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc ở Việt Nam

và chỉ Việt Nam mới có Do tính đặc sắc ấy, nên từ loại hình nghệ thuật mang yếu

tố dân gian, rối nước đã nhanh chóng trở thành môn nghệ thuật truyền thống có thểsánh vai cùng tuồng chèo – những bộ môn nghệ thuật có vị trí cao trong nền sânkhấu dân tộc

Tuy nhiên, như đã trình bày, múa rối nước ở Việt Nam đang phải đối mặt với nhiềuvấn đề Thứ nhất, nghệ thuật múa rối nước tuy đã có sự phát triển, song vẫn chưađược đông đảo công chúng Việt Nam đón nhận Thứ hai, việc tuyên truyền, côngtác giáo dục thẩm mỹ cho công chúng Việt Nam vẫn chưa đạt được hiệu quả nhưmong muốn Vì vậy mà nhiều người không thể cảm nhận hết được cái hay, cái đẹp,cái “độc đáo” của rối nước để từ đó cảm thấy thực sự yêu mến bộ môn nghệ thuậttruyền thống này

Chính những thực trạng đang tồn tại trên, những yêu cầu bức thiết trong bối cảnhvăn hóa ngày nay đã trở thành những vấn đề được quan tâm đến trong tiểu luậnnày

1.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tiểu luận gồm những nội dung chính như sau:

Phần thứ nhất: Giới thiệu về bộ môn nghệ thuật múa rối nước, đồng thời qua đólàm nổi bật lên những hệ giá trị của văn hóa Việt Nam, được trình bày trongChương 2: Rối nước, một nét đẹp văn hóa Việt Nam

Phần thứ hai: Lập kế hoạch truyền thông cho bộ môn nghệ thuật múa rối nước,được trình bày trong Chương 3: Kế hoạch truyền thông

2 CHƯƠNG 2: RỐI NƯỚC, MỘT NÉT ĐẸP VĂN HÓA VIỆT NAM 2.1 Lịch sử hình thành và phát triển

Chưa có tư liệu nào có tư liệu nào có thể chứng minh được nguồn gốc xuất xứ rađời của nghệ thuật múa rối Tuy nhiên, trước thời nhà Lý, múa rối nước (hay cònđược biết đến với tên gọi khác là “trò ổi lỗi”) đã tồn tại như một trò chơi dân gian,một hình thức giải trí đem lại tiếng cười cho những người lao động, nông dân, thợthủ công sau những giờ làm việc mệt mỏi Trong giai đoạn này, múa rối nướckhông phổ biến rộng rãi, quy mô vẫn còn rất nhỏ ở một vài gia đình, dòng họ haymột vài địa phương

Từ những nhóm người biết chơi rối, họ hợp thành những phường rối, gánh rối, rồibắt đầu tìm đến những địa phương đông người xem để biểu diễn Từ đó, người dânbắt đầu biết nhiều hơn về rối nước, bộ môn nghệ thuật này tiếp tục lan rộng sangcác vùng lân cận, xuất hiện nhiều hơn trong các dịp lễ hội

Theo Nhà hát Múa rối Thăng Long có viết về lịch sử hình thành của rối nước:

“ Nghệ thuật múa rối dân gian Việt Nam xuất hiện từ thời cổ đại cùng với Nhà nước văn minh – Nghệ thuật thời Hùng Vương gắn liền với tập tục nghi lễ, hội hè Việt cổ cách đây hơn 2000 năm Nhưng thực tế cho thấy múa rối tồn tại ở Việt Nam cho đến nay trên dưới 1000 năm, nó phát triển mạnh nhất vào thời Lý – Trần (thế kỷ XI – XII) Hiện vẫn chưa có một tư liệu nào chứng minh được nguồn gốc xuất xứ ra đời của nghệ thuật múa rối Duy nhất hiện còn lưu trên Bia “Sùng Thiện Diên linh tự tháp” có niên hiệu Thiên Phù Duệ Vũ thứ 2 (1121) thời Lý Nhân Tông, có ghi trò múa rối nước biểu diễn mừng thọ Nhà vua Điều đó chứng tỏ rằng nghệ thuật múa rối dân gian Việt Nam đã được hình thành từ bao đời nay, được lưu truyền tồn tại và ngày càng phát triển với nhiều thể loại như: Rối tay, rối que, rối dây, rối nhà mồ,rối mặt nạ,rối diều sáo, rối đồ chơi, rối sao, rối bóng,… đặc biệt là múa rối nước” 1

Múa rối nước đã đạt đến trình độ nghệ thuật cao từ thời nhà Lý, (1010-1225) Vàothời kì này đã xuất hiện quân rối nam, nữ bằng gỗ và sắt biết múa hát, đánh trống,đánh chiêng Chứng cứ bằng văn tự đầu tiên ghi chép về múa rối nước Việt Nam

là bia tháp Sùng Thiện Diên Linh, dựng năm 1121, trong đó có đoạn viết: "Thả rùa

1 Nhà hát Múa rối Thăng Long: thanglongwaterpuppet.org/lich-su-mua-roi-vn/

vàng đội ba ngọn núi, trên mặt sóng dập dờn Phơi mai vân để lộ bốn chân, dưới dòng sông lờ lững, liếc mắt nhìn lên bờ, cúi xét bầu trời lồng lộng Trông vách dựng cheo leo, dạo nhạc thiều réo rắt Cửa động mở ra thần tiên xuất hiện Ðều là dáng điệu thiên cung, há phải phong tư trần thế Vươn tay nhỏ dâng khúc Hồi phong, nhăn mày thúy ngợi ca vận tốt Chim quý từng đàn ca múa, thú lành từng đội xênh xang".

Đến thời nhà Lê (1428-1788), văn học được dành sự quan tâm đặc biệt Kịch múarối là loại hình nghệ thuật biểu diễn phi ngôn ngữ, do vậy múa rối không xuất hiệnnhiều so với các loại hình nghệ thuật sân khấu khác rất phát triển như Tuồng,Chèo Thế nhưng kịch múa rối vẫn xuất hiện trong thơ ca thời đại nhà Lê mà tiêubiểu là : “ Lối giao trò” của nhà hát kịch Thầm Rộc, tỉnh Thái Nguyên

Sau đó vào thời đại nhà Nguyễn (1802-1945) nghệ thuật biểu diễn Tuồng đã trởthành loại hình nghệ thuật thật sự được coi trọng Tuy nhiên, giá trị nghệ thuật dângian truyền thống của bộ môn múa rối vẫn được duy trì Diện mạo của múa rối đãxuất hiện trong thơ ca của các nhà thơ nổi tiếng như: Nguyễn Khuyến, NguyễnHiền Đinh, Dương Khuê, Đoàn Nguyễn Tuấn…

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”, miền BắcViệt Nam được giải phóng Từ đó, người dân Việt Nam đã thoát khỏi chế độ phongkiến thời đại nhà Nguyễn từ tháng 7 năm 1945 và đã làm sống lại sân khấu kịchmúa rối – một loại hình nghệ thuật biểu diễn truyền thống Kịch múa rối Việt Nam

phát triển từ đó cho đến nay Theo thời gian, múa rối nước được truyền từ đời này

sang đời khác, và đã dần trở thành một thú chơi tao nhã của người dân Việt Namtrong các dịp lễ hội

2.2 Nghệ thuật múa rối nước ở Việt Nam

2.2.1 Con rối

Con rối được các nghệ nhân làm bằng gỗ Chất liệu thông dụng nhất chính là gỗsung, một loại gỗ nhẹ, dai, rất dễ điều khiển trong khi biểu diễn dưới nước Để tạomột con rối hoàn chỉnh, các nghệ nhân phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ, côngphu từ đục cốt đến trang trí Con rối được tạo bởi hai phần chính, phần thân vàphần đế Phần thân là phần nổi bên trên thể hiện nhân vật, còn phần đế là phầnchìm bên dưới nơi lắp máy điều khiển cho con rối cử động Máy điều khiển và kỹxảo điều khiển con rối là yếu tố chính để tạo nên hành động của con rối

Phường rối Yên ở xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây dùng gỗ cây yến

để làm rối Con rối được sơn bốn hoặc năm lần bằng một loại vecni truyền thống cóphủ lớp bạc, do vậy các con rối rất bền

Phường rối Ra ở huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây sơn rối theo ba bước Bước thứnhất là sơn hom Người thợ thủ công sơn phủ con rối bằng một lớp sơn ta trộn vớiđất sét, sau đó dùng một viên cuội để đánh bóng rồi dùng đá màu cọ xát thân rốitrong nước Bước thứ hai là sơn lót Ở bước này, người thợ sơn con rối thêm vài lầnnữa để lấp kín mọi vết nứt Sau khi khô, cứ mỗi lớp sơn lại được người thợ dùngmột viên đá để đánh bóng Bước cuối cùng là thếp bạc Lần này trong lúc sơn cònchưa khô, người thợ dán lên các lá quỳ dày 3 cm, diện tích khoảng 4 cm2 , do làngKiêu Kỵ, huyện Gia Lâm, Hà Nội sản xuất Người thợ có thể dán thêm một lớp láquỳ nữa trước khi sơn thêm hai đến ba lần bằng sơn trộn với nhựa cây mủ

Các thợ thủ công dùng sơn ta để sơn các màu da cam thẫm, nâu đậm, da cam nhạt,

đỏ và đen, nhưng với các màu xanh lá cây và đỏ son thì phải dùng sơn của TháiLan hoặc Nhật Bản

Hình tượng những con rối vô cùng đa dạng, phong phú, nhưng cũng rất gần gũithân thuộc với đời sống làng quê bình bị Đó có thể là người nông dân, cô thiếu nữ,

đàn trâu, đàn cá, con mèo, con chuột,… hoặc những nhân vật lịch sử như Bà Trưng,

Bà Triệu, Lê Lợi,…

Và nhắc đến rối nước, Chú Tễu là hình ảnh tiêu biểu nhất, đại diện cho khát vọngcủa người dân trong xóm làng Việt Nam và trường tồn cùng rối nước Mở màn ChúTễu xuất hiện vui vẻ, nghịch ngợm làm nhiệm vụ giáo đầu câu chuyện:

“Nói tới Tễu thì ai cũng biết,

Khuôn mặt chữ điền, mặt rộng tai to.

Nhất là cái bụng phệ trời cho,

Để chứa yêu thương đựng tình sâu rộng.

Tễu tôi luôn yêu đời yêu cuộc sống,

Đó là công sinh thành nuôi dưỡng của dân ta.

Tôi lớn lên từ phường rối nước quê nhà,

Việc giữ gìn và phát triển nền nghệ thuật cổ truyền là rối nước.

Tễu tôi là người đảm trách….”

Chú Tễu trong múa rối nước Ảnh: Sân khấu Việt Nam

Và trong các màn trình diễn rối nước, Chú Tễu “đảm trách” rất nhiều vai trò nhưgiáo đầu, dẫn chương trình, giới thiệu về quê hương với khán giả Bên cạnh đó tễucũng là con rối người (vua, thợ cày, thợ cấy,…), con rối vật (trâu, lừa, rắn, cá, vịt,

…)

Khi tạo hình con rối phải chú trọng đến những con rối chính trong tích và trò diễn.Các nghệ nhân cố gắng làm sao để trên bề mặt con rối có được những nét điển hìnhcần nhấn mạnh Có những vai diễn không phải chăm chút lắm về tạo hình bộ mặtnhưng phải chú ý đến trang phục và thứ họ mang theo để nói lên thân phận củanhân vật, ví dụ như trong trò diễn nông, công, thương hoặc trò ngư tiền Các nhânvật dựa trên các tích trong vở tuồng, chèo thì ăn mặc giống như các diễn viên tuồngchèo Trong quá trình tạo hình các nhân vật, nghệ nhân phải có đầu óc tưởng tượng,lãng mạn và luôn nghĩ đến cái lạ, cái đẹp

Nhiều nghệ nhân thừa kế được nghệ thuật của nghệ nhân lớp trước là chú, bác, cha,anh của họ Họ sáng tạo ngợi ca cái đẹp trong gia phả của họ Họ giữ được nhữngnét dân gian truyền thống và độc đáo khiến các nghệ sĩ mới thời nay phải kính nể

Và do đó, chúng ta cũng tự hào về nghệ thuật tạo hình của họ

Thủy đình tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam Ảnh: vtv.vn

Dùng nước làm sân khấu cho con rối hoạt động là một điểm độc đáo của nghệ thuậtrối nước, nó vừa cản trở, vừa hỗ trợ mà vừa phối hợp tạo nên mọi điều hấp dẫn

2.2.3 Âm nhạc và văn học

Âm nhạc là một phần không thể thiếu trong múa rối nước Bên cạnh phần hình ảnh,

âm nhạc góp phần truyền cảm, giúp màn biểu diễn dễ dàng chạm tới trái tim khángiả hơn Tiết tấu nhạc tác động đến hành động của nhân vật, hay nói cách khácchính là sự điều khiển con rối của người nghệ sĩ Ngoài ra, âm nhạc còn thể hiệntính cách, toát lên cái hồn mà người nghệ sĩ đã thổi vào những con rối

Dàn nhạc trong biểu diễn rối nước là dàn nhạc của Chèo, gồm các nhạc công và các

ca sĩ hát chèo Âm nhạc, lời ca, lời thoại hòa quyện với động tác của con rối đưakhán giả đến với những tích trò, những truyền thuyết giàu tính nhân văn, những tậptục, lễ hội mang đậm bản sắc dân tộc ở vùng châu thổ sông Hồng Các nhạc cụ chủyếu trong biểu diễn rối nước là trống, nhị, sáo, bộ gõ, đàn tranh, đàn bầu

Văn chương được sử dụng trong rối nước truyền thống là các bài văn biền ngẫu.Yếu tố có giá trị văn học và phù hợp nhất cho múa rối nước thường là các câu cadao Nhìn chung thì văn học mới giữ vai trò giới thiệu trò, minh họa trò chứ chưatham gia vào hành động của nhân vật Văn học rối nước nôm na không gò bó chohình thức thơ dân tộc nào cả

2.2.4 Biểu diễn rối nước

Người nghệ nhân sẽ sử dụng máy điều khiển và đặc biệt là kỹ xảo điều khiển để tạonên hành động của quân rối trên sân khấu Đó chính là mấu chốt của nghệ thuậttrình diễn rối nước

Máy điều khiển rối nước sẽ làm di chuyển các quân rối và tạo hoạt động cho nhânvật Máy được giấu trong lòng nước, lợi dụng sức nước để điều khiển từ xa Ngoài

ra còn có thêm sự phụ trợ từ nhạc đệm, pháo hoa, khói mù làm hấp dẫn và tăngcường tính chuyên nghiệp cho vở diễn Mở đầu là màn bật cờ tạo nên không khíháo hức sau đó là các màn biểu diễn

Các nhân vật rối thoắt ẩn thoắt hiện, lặng xuống phong lên mang nhiều bất ngờ thú

vị Các màn diễn đa dạng, phong phú và gần gũi mang lại cho người xem sự thoảimái cùng nhiều bài học bổ ích

Các tiết mục rối nước cũng đa dạng về chủ đề, nội dung như:

- Trâu trốn trong tẩu thuốc phiện

Cảnh Lê Lợi trả lại gươm báu cho Kim Quy, trích “Sự tích Hồ Gươm”

Ảnh: Nhà hát múa rối Thăng Long

2.3 Các giá trị văn hóa Việt Nam qua múa rối nước

2.3.1 Rối nước là sản phẩm của văn minh lúa nước

Việt Nam có hệ thống sông ngòi dày đặc và kênh rạch chằng chịt, trong đó sôngHồng và sông Mê Kông là hai con sông lớn nhất đã tạo nên hai vùng đồng bằngrộng lớn và phì nhiêu Nhờ những ưu ái đó của thiên nhiên mà nông nghiệp lúanước vô cùng phát triển Từ ngàn đời nay, Việt Nam đã phát triển nghề trồng lúanước Chính nền văn minh ấy đã trở thành cơ sở tạo nên nhiều đặc điểm trong vănhóa người Việt, và không loại trừ cả bộ môn nghệ thuật múa rối nước truyền thống.Xuất phát từ công việc đồng áng hàng ngày, những người nông dân phải ra đồngcấy cày, phải lao động nhiều giờ với chiếc cày bằng gỗ và ngâm chân trong nướcphù sa đồng ruộng Tuy nhiên, họ lại không thấy công việc ấy là khó nhọc, mệtmỏi Thay vào đó, từ những thứ gắn bó thân thuộc hàng ngày là gỗ và nước, cùngvới niềm đam mê, tinh thần lạc quan yêu đời, họ đã sáng tạo ra trò chơi múa rốinước, đem lại những tiếng cười sảng khoái sau những giờ phút lao động mệt nhọc.Giống như những người nông dân với chiếc cày gỗ và đôi chân ngâm dưới nướcđồng ruộng, những nghệ sĩ biểu diễn rối nước cũng phải ngâm mình và giấu máyđiều khiển rối dưới nước, và “đạo cụ” của họ là những chú rối bằng gỗ sung

2.3.2 Tín ngưỡng của người Việt

Qua nghệ thuật biểu diễn múa rối nước, hai tín ngưỡng được thể hiện rõ nét nhất đóchính là Tín ngưỡng thờ Tổ nghề và Tín ngưỡng Thành hoàng làng

Cũng giống như tất cả các làng nghề khác, làng múa rối nước cũng thờ tổ nghề múarối nước Họ tôn vinh tổ nghề đã có công gây dựng, phát triển nghệ thuật múa rốinước Một mặt, việc thờ tổ nghề thể hiện nguyện vọng của nhân dân muốn biểudương những thành quả lao động, lý tưởng hóa, nâng lên thành mẫu mực đẹp đẽ.Mặt khác, đó lại là biểu hiện của truyền thống “tôn sư trọng đạo”, “uống nước nhớnguồn”, “ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, truyền thống ghi nhớ công ơn của tổ tông, gần

là ông bà, cha mẹ mình, xa hơn nữa là tổ tiên của dân tộc mình Tín ngưỡng thờcúng tổ nghề có ảnh hưởng vô cùng sâu sắc đến đời sống của người dân Việt Namnói chung cũng như nghệ thuật múa rối nói riêng

Cũng xuất phát từ truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của người dân Việt Nam,Thành Hoàng từ xưa đã tở thành một niềm tin thiêng liêng, một chỗ dựa tinh thần

cho người dân Việt ở các làng xã, nông thôn Thành hoàng của các làng Việt cổkhông chỉ thờ các vị thần bảo vệ thành hào của làng, mà còn thờ cả những người cócông với dân với nước, người có công lập ra làng, người có công truyền dạy mộtnghề nào đó cho dân làng, hoặc một vị quan tốt

Như đã đề cập ở phần sân khấu múa rối nước, thủy đình được xây dựng gồm haitầng, tầng thượng chỉ được dùng để thờ tổ Không những thế, trước khi biểu diễn,gánh rối còn phải làm lễ xin phép tổ nghề và thành hoàng làng rồi mới được biểudiễn Đó chính là minh chứng cho việc tín ngưỡng thờ tổ nghề và thờ thành hoànglàng đã ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình biểu diễn rối nước

2.3.3 Tính tập thể

Ngoài các đức tính tốt đẹp khác như tính trọng đạo đức, cần kiệm, giản dị, óc thựctiễn, tinh thần yêu nước, yêu chuộng hòa bình, lạc quan, nhân đạo,… thì tính tậpthể (hay tính cộng đồng), được coi là một trong những “giá trị cốt lõi”2 của dân tộcViệt Nam ta Như đã trình bày ở phần lịch sử hình thành và phát triển, múa rốinước là loại hình nghệ thuật mang đậm tính tập thể của người Việt

Xuyên suốt quá trình hình thành và phát triển, múa rối nước luôn theo quy mô giađình, họ hàng, làng xóm rồi lớn hơn là những gánh rối, phường rối lưu diễn Đâychính là những hình mẫu tương tự với làng quê Việt Nam Về tổ chức các phườngrối mang tính nghiệp dư, thường từ 30 đến 50 người Vào những năm được mùa sốngười có thể tăng lên Họ ra vào tùy thích Trong số các thành viên của phường rối

đa số là các nghệ nhân tài năng Tuy nhiên trong phường cũng có nhiều người thamgia đóng cổ phần để được theo đoàn một cách thường xuyên Tục lệ của phường rối

là bí truyền, thường là cha truyền con nối Về sau có được mở rộng hơn nhưng vẫnkhông truyền cho con dâu và con gái.Việc sáng tác do ông trùm hay ông thơ nghĩ rathân trò Các diễn viên tự sáng tác lời và động tác cho nhân vật mà mình điểukhiển Cuối cùng họ khớp lại và bổ sung cho nhau Ở đây không có sự phân địnhranh giới tác giả kịch bản, đạo diễn, diễn viên…

Tất cả những người trong một “cộng đồng” hay một “làng” đều có một đặc điểmchung nhất định và nổi bật nào đó và họ có mối quan hệ tương trợ lẫn nhau, không

thể tách rời Và thành công của tiết mục múa rối nước không phải đến từ một cá thểriêng biệt nào mà là sự tổng hòa, thống nhất của cả một nhóm nghệ sĩ biểu diễn Bên cạnh đó, nội dung của rất nhiều những vở kịch rối cũng được xây dựng dựatrên cuộc sống đời thường diễn ra tại thôn làng cổ Việt Nam Do vậy, nội dung củakịch rối cũng mang đặc trưng của tính tập thể

Một trong những vở kịch rối tiêu biểu phải kể đến đó là Vinh quy bái tổ Vở diễntái hiện lại cảnh các thí sinh đỗ đầu trong kì thi quốc gia trở về làng trong trangphục đẹp đẽ và có lính hầu đi theo Các phân cảnh tái hiện hết sức sinh động nhữngnghi lễ chào cha mẹ, họ hàng và bà con làng xóm trong không khí trống dong cờ

mở và sự nghênh tiếp của mọi người

Hay trong vở kịch Múa Tiên kể về truyền thuyết Con Rồng Cháu Tiên Âu Cơ saukhi lấy Lạc Long Quân đã đẻ ra bọc trăm trứng, trăm trứng nở thành trăm ngườicon Và sau đó 50 người con đã theo mẹ lên rừng, số còn lại theo cha xuống biển

Vở kịch cũng là một biểu hiện cho tính tập thể trong văn hóa Việt Nam

2.3.4 Tính cần cù, sáng tạo trong lao động

Khi bàn luận về những giá trị tinh thần truyền thống tốt đẹp của người Việt, giáo sưTrần Văn Giàu đã đúc kết trong hệ thống gồm bảy giá trị tinh thần cốt lõi: “Yêu

nước, Cần cù, Anh hùng, Sáng tạo, Lạc quan, Thương người, Vì nghĩa” 3 Như vậy,cần cù và sáng tạo cũng là những phẩm chất tốt đẹp vốn có của mỗi người dân ViệtNam

Thật vậy, rối nước là những gì tinh túy nhất được chắt lọc qua một quá trình laođộng sáng tạo, cần cù Trong mẩu chuyện ngắn về nghề múa rối với tiêu đề “Cứ ynhư thật”4 có trích đoạn:

“Một hôm các cụ đang diễn trò rối cạn “trò leo cau”… Cậu N phụ trách kéo màn…

Con rối đang trèo cau khéo quá, khán giả đang mải mê theo dõi, bỗng “bục” một cái, con rối đứt giây ngã bổ từ trên cao xuống

Các cụ tái mặt còn khán giả ngơ ngác không hiểu ra làm sao thì cậu N điềm tĩnh

và dõng dạc nói lớn:

3 GS Trần Văn Giàu, “Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam” , NXB Chính trị quốc gia, 2011.

4 Tô Sanh, “Nghệ thuật múa rối nước”, NXB Văn hóa, 1976.

“Đại hoàng bù lâu Thằng bé trèo lên cây cau Ngã xuống vỡ đầu.

Rối nước được ra đời từ chính những ngày tháng lao động vất vả trên đồng ruộngcủa những người nông dân Dù rằng lao động nặng nhọc, dù rằng có những lúckhông được mưa thuận gió hòa, không được vụ mùa bội thu, thế nhưng họ vẫn lạcquan yêu đời Họ biến những mệt mỏi khó khăn ấy thành tiếng cười để thổi hồn vàonhững chú rối

Bên cạnh đó, rối nước là bộ môn nghệ thuật phối hợp hài hòa nhiều loại hình nghệthuật dân gian như: khắc gỗ, tạc tượng, diễn xướng, văn học, âm nhạc cùng với cácnghề thủ công như: sơn thếp, đan lát, bện dây,…

Nghệ thuật múa rối còn là tổng hòa của đủ năm yếu tố trong ngũ hành: Kim, Mộc,Thủy, Hỏa, Thổ Thủy vốn khắc Hỏa, thế nhưng với bàn tay tài hoa của các nghệnhân cũng như những người nghệ sĩ biểu diễn thì hai yếu tố xung khắc ấy lại hòaquyện trên sân khấu Khéo léo lấy nước kết hợp với lửa, rối nước Việt Nam đã trởnên hấp dẫn, độc đáo hơn đối với người xem Những con rối nước hay chính là linhhồn của đồng ruộng Việt Nam đã dẫn dắt chúng ta vào khung cảnh thần tiên, nơitồn tại nước và lửa hài hòa với nhau

Ngoài ra, nghệ thuật “Sơn son thếp vàng” đã nói trên giúp cho những con rối mộcmạc, trần trụi có những ánh vàng, ánh bạc hoạt động trên mặt nước, tạo nên sự lunglinh, huyền ảo và kỳ diệu Nhìn xuống mặt hồ gợn sóng, lăn tăn lại thấy bóng hìnhnhững con rối phản chiếu xuống, thực thực ảo ảo, tôn vinh thêm vẻ lộng lẫy và mơmàng của sân khấu rối nước

Như vậy, nghệ thuật múa rối nước đã xuất hiện từ rất lâu đời, mà phát triển thịnhvượng nhất ở thời nhà Lý Rối nước được hình thành ban đầu từ những quy mô nhỏnhư gia đình, họ hàng, sau đó là các gánh rối, phường rối, và lan tỏa tới các khuvực lân cận khác, để rồi từ đó trở nên phổ biến trong các mùa lễ hội

Sánh vai cùng các loại hình nghệ thuật sân khấu khác như chèo, tuồng; múa rốinước là loại hình nghệ thuật dân gian được tạo nên bởi phối hợp hài hòa nhiều bộmôn nghệ thuật khác như khắc gỗ, tạc tượng, diễn xướng, văn học, âm nhạc cùngvới các nghề thủ công như sơn thếp, đan lát, bện dây,…

Múa rối nước là “món đặc sản” của văn hóa Việt Nam, vốn được hình thành từ cội

rễ là nền văn minh lúa nước Không chỉ có vậy, rối nước xuất hiện còn là sản phẩm

từ xuyên suốt quá trình lao động, sáng tạo không ngừng nghỉ của người dân ViệtNam Khéo léo lấy nước kết hợp với lửa, lạc quan để biến mệt nhọc thành tiếngcười mua vui cho đời, những nghệ nhân đã thổi hồn cho những chú rối, qua đótruyền tải những ước mơ, khát vọng cũng như những triết lý nhân sinh sâu sắc vềcuộc đời