lập trình hướng đối tượng

Khi vi t giáo trình này, tôi không th tránh kh i sai sót... Cũng nh Eclipse VS cũng qu n lý theo các workspace và các d án... Hãy ch n Console Application và ch n Empty Project Sau đó nh

Đ NG NG C (OÀNG T(ÀN(

Tài li u h c t pC++

T r a n g | 2

PH L C

GI I THI U .7

MÔ) TR NG PHÁT TRI N TÍCH H P IDE 10

C( NG C B N V C++ 23

CH NG BI N VÀ CÁC KI U D LI U 26

T khóa 26

Ki u d li u nguyên th y 27

Khai báo bi n 28

Ph m vi tác d ng c a bi n 29

Kh i t o giá tr cho bi n 30

Kh i t o giá tr cho bi n tĩnh static 31

Gi i thi u v xâu kí t 32

C( NG H NG 34

H ng s nguyên 34

H ng s th c có d u ch m đ ng 34

H ng kí t và h ng xâu kí t 35

H ng logic 36

Đ nh nghĩa m t h ng #define 36

Khai báo h ng const 37

C( NG TOÁN T 38

Toán t gán 38

Toán t th c hi n phép toán s h c 39

Toán t gán h p nh t 40

Toán t tăng v{ gi m 40

Toán t so sánh 41

Toán t logic 42

Toán t đi u ki n 43

Toán t phân tách 45

Toán t d ch bit 45

Toán t chuy n đ i ki u d li u 48

Các toán t khác 49

Th t u tiên c a các toán t 49

C( NG XU T NH P C B N 52

Xu t d li u chu n cout 52

Nh p d li u chu n cin 53

Nh p d li u nh l p stringstream 55

C( NG CÁC C U TRÚC L N( Đ) U KHI N 58

C u trúc l nh có đi u ki n: if và else 58

C u trúc l p 60

C u trúc l a ch n: switch 67

C( NG HÀM 72

Khai báo và s d ng hàm 73

Ph m vi tác d ng c a bi n 77

Hàm không tr v giá tr - Hàm void 78

Tham bi n và tham tr 79

Giá tr m c đ nh c a tham s hình th c 82

Ch ng ch t hàm 83

Hàm n i tuy n 84

({m đ quy 85

C( NG CÁC K) U D LI U CÓ C U TRÚC 88

M ng 88

Xâu kí t 91

C( NG CON TR 93

Toán t tham chi u & 93

Toán t tham chi u ng c * 94

Khai báo bi n con tr 96

Con tr , m ng và xâu kí t 98

T r a n g | 4

Các phép toán s h c trên con tr 100

Con tr tr vào con tr 102

Con tr void 104

Con tr null 105

Con tr hàm 105

C( NG B NH Đ NG 107

Toán t new và new[] 107

Toán t delete và delete[] 109

C( NG K) U D LI U STRUCT VÀ CON TR STRUCT 110

Struct 110

Con tr struct 114

Struct l ng nhau 115

Kích th c b nh c a struct 115

C( NG CÁC KI U D LI U KHÁC 117

Ki u d li u t đ nh nghĩa 117

Ki u d li u union th ng 117

Ki u d li u union n danh 118

Ki u d li u enum 118

C( NG L P TRÌN( ( NG Đ ) T NG 120

L ch s hình thành 120

L p v{ đ i t ng 126

Hàm t o và hàm h y 130

Ch ng ch t hàm t o 132

Sao chép hàm t o 133

Tính đóng gói Encapsulation 139

Con tr đ i t ng 140

L p đ c khai báo nh t khóa struct và union 141

Con tr this 141

Th{nh viên tĩnh T khóa static 143

Hàm b n và l p b n 144

Ch ng ch t toán t 147

Tính k th a - Inheritance 153

Các m c truy c p 156

Tính đa k th a Multiple Inheritance 159

Tính đa hình Polymorphism 160

Tính tr u t ng hóa - Abstraction 172

Hàm m u Template Function 173

L p m u Template class 173

C( NG NAMESPACE 178

T khóa namespace 178

T khóa using 179

Ph m vi c a namespace 180

T|i đ nh danh cho namespace 181

Namespace std 181

C( NG NGO I L 182

M nh đ try catch 182

M nh đ throw 182

Th vi n chu n exception 183

C( NG LÀM V) C V I FILE 186

M file 186

Đóng file 188

File văn b n 188

Ki m tra tr ng thái c a các c hi u 189

Con tr get và put 190

File nh phân 192

B đ m v{ Đ ng b hóa 193

C( NG CÁC L P T( V) N 194

1 L p s ph c complex 194

T r a n g | 6

2 L p ngăn x p stack 196

3 L p h{ng đ i queue 197

3 L p vector 198

4 L p string 200

5 L p list 203

6 L p map 203

7 L p set 204

8 Các l p th vi n nh p xu t 204

( NG D N TH C HÀNH 212

BÀI TH C HÀNH S 1 212

BÀI TH C HÀNH S 2 213

BÀI TH C HÀNH S 3 214

BÀI TH C HÀNH S 4 215

BÀI TH C HÀNH S 5 215

BÀI TH C HÀNH S 6 216

BÀI T P NÂNG CAO 218

BÀI T P L N 225

DANH SÁCH HÌNH 228

TRA C U T KHÓA 229

TÀI LI U THAM KH O 230

đ u sách Nhi u m c bao g m các ví d đ mô t cách s d ng Tôi

khuyên các b n nên đ c các ví d này và có th hi u m i đo n mã

Sau khi đ c xong giáo trình, tôi còn cung c p m t s bài t p th c hành

đ ngh đ đ c gi nên th nghi m Hãy gi i nh ng bài t p này, chúng s

r t h u ích và giúp các b n cũng c l i ki n th c môn h c cũng nh hi u

sâu s c h n ph n lý thuy t

M t đi u n a mà đ c gi c n l u ý h~y đ c trang cu i cùng c a cu n

s|ch đ n m đ c m t s thu t ng anh-vi t t ng ng đ c s d ng

trong giáo trình này Tôi cũng có g ng s d ng tên g i phù h p nh t v i

đ i đa s các giáo trình hi n hành Tuy nhiên, đ c gi cũng nên n m các

thu t ng ti ng anh t ng ng đ có th tham kh o thêm các tài li u

chuyên môn ti ng anh

Khi vi t giáo trình này, tôi không th tránh kh i sai sót R t mong s

Chu n ANSI-C đ c m t t ch c tiêu chu n qu c t th ng nh t đ a

ra Nó đ c chính th c ra m t v{o th|ng năm v{ duy t l i vào

năm Tuy nhiên ngôn ng C đ~ t n t i tr c đó m t th i gian

kh| d{i v{o năm Tr c đó có r t nhi u trình d ch không h tr

c|c tính năng m i bao g m c chu n ANSI-C++ Giáo trình này đ c xây

d ng trên c|c ch ng trình d ch hi n đ i h tr đ y đ chu n ANSI-C++

Tôi đ m b o r ng các ví d s ho t đ ng t t n u đ c gi s d ng m t

trình d ch h tr ANSI-C++ Có nhi u s ch n l a, có th là mi n phí ho c

các ph n m m th ng m i Trong giáo trình này, tôi gi i thi u đ n các

các b n hai công c biên d ch C++ là GCC MinGW mi n phí và Visual

C++ - th ng m i

3 Trình biên d ch

Các ví d trong cu n gi|o trình n{y đ c xây d ng ch y u trên ch

đ console m{n hình DOS Đi u đó có nghĩa l{ nó s d ng ch đ văn

b n đ hi n th các k t qu M i trình d ch C đ u h tr ch đ d ch

console V i m t môi tr ng phát tri n tích h p IDE cho C++ mi n phí,

chúng ta có th s d ng ch ng trình Codeblocks ho c Eclipse Chúng là

các môi tr ng phát tri n tích h p h tr so n th o và biên d ch C++

Chúng h tr môi tr ng GCC đ biên d ch c C và C++ V i CodeBlocks,

chúng ta có th t i ph n m m t i đ a ch

http://www.codeblocks.org/downloads Đ i v i Eclipse, nó là m t trình

so n th o và biên d ch ngôn ng l p trình chuyên nghi p nh ng ho{n

toàn mi n phí (vì ta có th c u hình k t h p v i các công c biên d ch

kh|c nhau đ t o ra môi tr ng phát tri n tích h p cho các ngôn ng l p

trình khác nhau) Chúng ta có th d‘ng nó đ so n th o và biên d ch

Java, PHP, JSP Python v{ hi n nhiên là c C/C++ Đ}y l{ m t d án mã

ngu n m , tiêu t n hàng tri u đôla c a IBM Đ t i v b n m i nh t cho

đ n th i đi m n{y năm l{ Eclipse Helios, ta có th truy c p đ n

đ a ch bên d i1 Đ i v i Eclipse, chúng ta nên s d ng k t h p v i trình biên d ch C++ là MinGW, nó cũng l{ m t d án m Chúng ta có th

t i v t i đ a ch bên d i2 V i Eclipse, thì công vi c c u hình ban đ u

t ng đ i ph c t p Nh ng nó l{ m t trình so n th o tuy t v i Ta có th

s d ng nó đ so n th o nhi u ngôn ng l p trình b ng c|ch c{i đ t

thêm plugin h tr Nhi u nhà phát tri n đ~ s d ng Eclipse làm n n t i

cho vi c phát tri n các ng d ng c a mình: Embarcadero s d ng nó đ

phát tri n JBuider, Adobe s d ng nó đ phát tri n Flash Buider và r t

nhi u các hãng ph n m m n i ti ng khác

N u là m t l p trình viên Java, Eclipse là m t s l a ch n không th

b qua N u phát tri n Flash theo d án mã ngu n m t Adobe, Eclipse

cũng l{ s l a ch n hoàn h o N u phát tri n C/C++, v i các trình so n

th o thì Eclipse cũng l{ s l a ch n không t i Vi c s d ng thành th o

Eclipse s là m t l i th cho chúng ta khi ti n hành nghiên c u Java, l p

trình Web Flex Python sau này

Bên c nh đó ch’ng tôi cũng gi i thi u môi tr ng phát tri n tích h p

)DE Microsoft Visual Studio Đ}y l{ trình biên d ch th ng m i và là

trình biên d ch chuyên nghi p và n i ti ng nh t trên h đi u hành

Windows Ta có th s d ng đ phát tri n các ng d ng trên n n NET

ho c các ng d ng Win32 N u mu n phát tri n các ng d ng theo

h ng c a Microsoft, ta nên s d ng Visual Studio Phiên b n m i nh t

đ n th i đi m này là VS 2010 Nh ng c n l u ý r ng, khi nghiên c u

Visual C++, hãy ch n l a phiên b n dành cho Win32 mà không ph i là

ng d ng CLI (common language infrastructure) b i nó đ c phát tri n

trên n n NET Và Visual C++ for NET có m t s khác bi t so v i Visual

C++ for Win32

Tr c tiên, chúng ta s tìm hi u cách t o d án, biên d ch m t t p tin C++

trên CodeBlocks Đ c gi cũng c n l u ý r ng, CodeBlocks t ch c công vi c

theo các d án Chúng ta có th biên d ch t ng t p tin cpp m t c|ch đ n l

Tuy nhiên, làm vi c theo d án s giúp ích cho chúng ta r t nhi u khi làm

vi c v i nh ng tác v l n

Đ u tiên chúng ta kh i đ ng codeblocks sau đó v{o File > New > Project

Trong h p tho i hi n ra, chúng ta ch n console application (Hình 1)

Và nh p Go sau đó nh p Next Trong h p tho i ti p theo, ta ch n C++ và

nh p Next

Hình 1 T o m i d án trong CodeBlocks

H p tho i yêu c u đi n thông tin v d án s xu t hi n H~y đi n tên d án,

v trí l u tr d |n Sau đó nh p Next Cu i cùng nh p Finish

Trong c a s qu n lý d án, ta nh p đôi chu t vào t p main.cpp N i dung

so n th o s đ c nh p vào trong t p tin này

N u ta mu n b sung các t p tin khác ho c các l p đ i t ng, ta có th b

sung chúng t menu File > New

mã ngu n: chu n Hungary, chu n l c đ{ Dù

c a CodeBlocks Hãy kích chu t ph i vào vùng so n th o sau đó ch n

Format this file (Astyle)

T đ ng kh i t o ph n thân các ph ng th c c a l p Đ h tr cho

vi c so n th o CodeBlocks cũng h tr ch c năng kh i t o nhanh mã

ngu n Đ kh i t o nhanh ph n khai b|o th}n ph ng th c c a l p t khai

báo prototype c a nó ch’ng ta đ t tr chu t vào sau khai báo l p (t c v trí

s chèn khai b|o th}n ph ng th c sau đó kích chu t ph i, ch n Insert >

All class methods without implementation

Trong h p tho i hi n ra, hãy ch n

nh ng ph ng th c mu n kh i t o

ph n th}n t ng ng sau đó nh p

Ok

Hình 2 Kh i t o th}n ph ng th c

Sau khi t i xong Eclipe Helios v máy, hãy ti n hành gi i nén t p tin

Ch ng trình Eclipse không yêu c u chúng ta ph i c{i đ t nh ng nó có th

làm vi c n u trên máy tính đ~ c{i m t máy o Java Đ t i v máy o Java,

chúng ta có th truy c p vào trang ch c a Sun (nay là Oracle) t i đ a ch

sau đ}y3

Đ xây d ng m t ch ng trình C/C++ trên Eclipse, chúng ta c n:

- Eclipse Helios for C/C++ (n u phiên b n t i v là dành cho Java, ta c n

ph i c{i đ t thêm plugin h tr ); ho c có th s d ng m t n b n cũ h n

c a Eclipse nh Galileo Europa

- Công c biên d ch GCC MingW

- Máy o Java JVM

Các b c c u hình trên Eclipse Helios

B c 1 C{i đ t máy o Java

B c 2 Cài MinGW

B c 3 Gi i nén Eclipse Helios sau đó kh i đ ng nó (nh p vào t p tin

eclipse.exe) Thông th ng, Eclipse s t đ ng c u hình MinGW giúp ta N u

Ta ti n hành hãy nh p tên đ ng d n đ n th m c bin c a MinGW (ho c

nh p v{o n’t File system đ duy t đ n th m c này) M c đ nh khi c{i đ t,

th m c này s là C:\MinGW\bin Sau đó nh p Ok V y là công vi c c u hình

đ~ ho{n t t

Xây d ng d án đ u tiên trên Eclipse

Cũng gi ng nh CodeBlocks Eclipse cũng t ch c ch ng trình theo d án

Đ t o m i m t d án trong Eclipse, chúng ta có ba cách:

- Vào File > New > C++ Project

- Vào bi u t ng t o m i d án trên thanh công c , ch n C++ Project

- Kích chu t ph i vào c a s Project Explorer > ch n New > C++ Project

Ti p đ n, h p tho i sau đ}y s xu t hi n

Trong h p tho i này, n u ch n m t

d án kh thi (executable), hãy ch n executable Ta cũng có th ch n th

vi n dll static library T ng ng

v i d án kh thi, chúng ta có th

ch n Empty Project ho c Hello World C++ Project Đ i v i Empty Project, nó s t o m t d án tr ng

Hình 5 - T o m i d án

T o m i m t file n i dung trong Eclipse M t ch ng trình trong C

th ng chia làm hai lo i t p: cpp và h T p cpp th ng ch a n i dung

ch ng trình t p h th ng ch a các khai báo

L i khuyên tr c khi t o m i các file: hãy t o m t th m c chung đ

ch a toàn b n i dung sau này, tôi t m g i th m c n{y l{ th m c src

Trong th m c src, hãy t o hai th m c, m t th m c cpps và m t th m c

headers Th m c cpps s ch a toàn b t p cpp th m c headers s ch a

toàn b t p h T p Main.cpp ch a hàm main s đ c đ t trong th m c src

Nghĩa l{ ta s có c u tr’c t ng t nh sau:

Hi n nhiên ta hoàn toàn không nh t thi t

ph i th c hi n theo nh c u tr’c th m c n{y Tuy nhiên đi u này s làm cho d án

c a ta tr nên sáng s a h n r t nhi u

Chúng ta có th b sung thêm c|c th m c

ph kh|c nh ng nên tu}n th c u trúc cây này (ví d khi c n phân bi t các t p tin cpp thành nhi u lo i kh|c nhau thì trong th

m c cpps, hãy t o thêm c|c th m c con kh|c

Biên d ch m t d án

Đ biên d ch m t d án, hãy nh p vào bi u t ng sau đ}y trên thay công c

c a Eclipse

Hình 7 - Biên d ch m t d án

Ch n Run As > Local C/C++ Application

M t s th thu t giúp so n th o nhanh

src

cpps

headers

Main.cpp Hình 6 - C u tr’c th m c c a m t d án

Eclipse ch a đ ng m t t p các ti n ích giúp chúng ta so n th o nhanh h n

ít phát sinh l i h n Sau đ}y tôi xin gi i thi u m t vài tính năng giúp các

chúng ta so n th o nhanh h n

T o m i m t l p

Vào New > Class H p tho i sau đ}y s hi n ra

Hình 8 - H p tho i t o m i class Trong h p tho i này, c n l u ý source folder th m c ch a t p tin s t o

m i th ng s đ c phân tách thành t p h và cpp), namespace ph m vi

tác d ng c a nó trong namespace đ c ch đ nh, class name tên c a l p s

t o m i, base class tên c a l p cha mà nó s th a k (b m vào nút add đ

ch n các l p t n t i), constructor và destructor cho phép kh i t o hàm

t o và hàm h y Chúng ta s tìm hi u nh ng khái ni m này khi làm quen v i

l p trình h ng đ i t ng

T o nhanh các ph ng th c Getter và Setter

N u khi khai báo m t l p, cùng v i các thu c tính c a nó, thay vì s d ng

hàm t o đ thi t l p giá tr ban đ u, ta có th dùng hàm setter; ho c đ ti p

nh n giá tr t các thu c tính, ta có th dùng các hàm getter Tôi s gi i

thi u chi ti t h n v c|c ph ng th c này trong ph n l p trình h ng đ i

t ng Trong ph n này, tôi s h ng d n cách t o chúng b ng thao tác nh p

chu t Vào menu Source, ch n Generate Getters and Setter Trong h p tho i

main Ctrl+Space Kh i t o nhanh hàm main

Ctrl+/ Comment v‘ng m~ đ~ đ c bôi đen n u

v‘ng bôi đen đ~ ch đ comment, thì d u comment s b h y b

comment

Trên đ}y tôi đ~ gi i thi u s qua hai ch ng trình so n th o mi n phí đ

l p trình C/C++: CodeBlocks và Eclipse V i CodeBlocks, ch c n t i và cài

đ t Môi tr ng h tr biên d ch GCC đ~ đ c tích h p s n V i Eclipse, ta

ph i th c hi n c u hình đ k t h p v i trình biên d ch GCC N u l{ ng i có

nhi u tr i nghi m v máy tính, thì nên ch n Eclipse b i nó l{ ch ng trình

so n th o r t chuyên nghi p N u l{ ng i m i ti p xúc máy tính, hãy ch n

CodeBlock vì c{i đ t đ n gi n

3 Visual Studio 2010 dành cho Visual C++

Visual Studio 2010 là m t môi tr ng biên d ch tích h p c a Microsoft Nó

là trình biên d ch t t nh t, hi n đ i nh t trên h đi u hành Windows Chúng

ta có th s d ng nó đ biên d ch C++, C#, Visual Basic, J# Ta s tìm hi u

Visual Studio theo h ng ti p c n v i C++ M t đi u c n l u ý, v i phiên

b n 2010 này, Visual Studio có hai phiên b n dành cho C++: C++ for Net và

C++ for Win32 Chúng ta ch tìm hi u v tính năng C for Win Trong n i

dung c a giáo trình này, ta s xây d ng các ng d ng Console trên n n

Win32 mà không th o lu n thêm v Visual C++ for Net b i vì nó thu c m t

ph m tr‘ t ng đ i khác so v i Visual C++ for Win32

Kh i đ ng Visual Studio 2010

Đ kh i đ ng VS 2010, ta có th th c hi n m t trong hai cách sau:

 Nh p đ i chu t vào bi u t ng VS 2010 trên n n Desktop

 Vào Start > All Programs > Microsoft Visual Studio 2010, ch n bi u

t ng VS 2010

Hình 9 - Giao di n t ng th c a Visual Studio 2010

T o m i d án trong VS 2010

Cũng nh Eclipse VS cũng qu n lý theo các workspace và các d án Trong

VS workspace đ c g i là Solution Trong m i workspace có th ch a

nhi u d án N u ch a t o m t d án nào, thì khi t o m i m t d án,

workspace s t đ ng đ c t o Đ t o m i m t d án, ta vào File > New

Project (ho c t h p phím t t Ctrl+Shift+N)

Trong h p tho i xu t hi n, chúng ta ch n Win32 Console Application

+ Windows application: t o ng d ng winform

+ Console application: t o ng d ng ch y trên DOS

Hình 11 - Win32 Application Wizard

Nhóm Add common header file

+ Alt: t o header t l p th vi n Alt

+ MFC: t o header t l p th vi n MFC

Nhóm Additional options

+ Empty project: t o d án r ng không có t p tin

+ Export symbols: xu t b n các bi u t ng

+ Precompiled header: t o t p tin tiêu đ ti n biên d ch

Hãy ch n Console Application và ch n Empty Project Sau đó nh p Finish

T o các t p tin trong d án

Trong c a s Solution Explorer, hãy kích chu t ph i và ch n Add:

- N u t p tin đ~ t n t i, hãy ch n Add Existing )tems Sau đó chúng ta duy t

đ n v trí t n t i t p tin

- N u t p tin ch a t n t i, hãy ch n Add New Items Trong c a s xu t hi n,

tùy thu c vào t p tin mà chúng ta c n, hãy ch n lo i t ng ng Thông

th ng, trong d án c a C++, chúng ta s d ng hai t p tin l{ tiêu đ h và

th}n ch ng trình cpp Sau đó h~y nh p tên c a t p tin và nh p Ok T p tin

tiêu đ h th ng ch a các khai báo prototype c a hàm ho c l p Ngoài ra,

nó có th ch a các hàm macro, các khai báo h ng và bi n toàn c c đ c s

d ng trong toàn b ch ng trình T p tin cpp th ng ch a ph n thân c a

các hàm ho c l p Khi làm vi c v i các d án trong C++, chúng ta nên tách

ch ng trình th{nh nhi u ph n và nên s d ng các t p tiêu đ đ làm cho

ch ng trình g n gàng và d hi u h n

Sau khi ch n đ c t p tin c n t o, hãy nh p tên c a t p tin sau đó nh p nút

Add T p tin m i s đ c b sung vào d án

Hình 12 - B sung thêm m t t p tin

- Add Class: b sung các l p đ i t ng cho d án đ}y ch’ng ta ch n C++

class

Hình 13 - B sung thêm l p đ i t ng

Nh p Add C a s sau đ}y s xu t hi n

- Class name: tên c a l p

- h file: tên c a tiêu đ l p cũng l{ tên c a t p tin tiêu đ

- cpp file: tên c a t p tin cpp t ng ng v i l p

- Base class: n u l p m i t o ra th a k t m t l p khác, hãy nh p tên c a

l p c s v{o đ}y

- Access: m c th a k c a l p đang t o t l p c s

- Virtual destructor: t o m t ph ng th c h y o

- Inline: t o m t ph ng th c inline Tuy chúng ta có th s d ng t khóa

n{y nh ng c ch làm vi c c a Visual C++ là t đ ng b sung inline khi

biên d ch n u ph ng th c đ c cho là phù h p đ s d ng inline Đi u đó

có nghĩa l{ chúng ta không c n d‘ng đ n t khóa này

Biên d ch d án

- Đ biên d ch và th c thi m t d án, chúng ta nh p vào Debug > Start

Debugging (ho c Start without Debugging)

- Đ biên d ch toàn b d án mà không th c thi d án, chúng ta vào Build,

ch n Build Solution

M t s phím t t trong Visual Studio 2010

Visual Studio 2010 không h tr c|c tính năng m nh m cho vi c kh i t o

mã ngu n Tuy nhiên, n u chúng ta mong mu n làm vi c đ n gi n và hi u

qu h n thì ta có th s d ng ti n ích b tr M t trong nh ng ti n ích làm

vi c khá hi u qu là Visual Assist Phiên b n cho đ n th i đi m n{y năm

2010) là 10.6

Xem bi u đ l p

Đ quan sát bi u đ l p trong VS 2010, ta nh p chu t ph i vào tên d án

(trong c a s Solution Explorer), ch n Show class diagram Sau đó chúng

ta kéo th các l p đ i t ng vào vùng bi u đ

Hình 15 - Xem bi u đ l p

trình đ u tiên N u chúng ta đ~ t ng làm quen v i m t ngôn ng l p trình

n{o đó thì ch c h n ai cũng bi t đ n ví d kinh đi n c a m t ngôn ng l p

[3.] Trong C++, các thành ph n c a th vi n chu n đ c khai báo trong

namespace đ}y l{ namespace std Đ có th truy xu t đ n các thành

ph n c a nó, chúng ta mô t nó b ng t khóa using Trong th vi n

chu n c a C++, đ i t ng cout đ c t ch c trong namespace std

[4.] B t kì m t ch ng trình C n{o cũng ph i có m t h{m main đ th c

thi ch ng trình M t hàm s đ c khai báo theo c u trúc trên

T khóa int mô t ki u d li u mà hàm tr v là integer Chúng ta c n

l u ý r ng trong ch ng trình C thì ta có th tùy ý khai báo là void ho c

int nh ng trong C thì b t bu c ph i khai báo là int V y int hay void

trong tr ng h p này có th c s quan tr ng ? Chúng ta nên luôn khai

báo hàm main có ki u d li u tr v là ki u int S dĩ nh v y là vì khi

hàm main tr v ki u int thì theo quy c, n u ch ng trình có l i, nó s

tr v m t m~ int kh|c v{ ng c l i, n u ch ng trình không có l i, nó

s tr v mã int 0 L i đ}y l{ l i ch ng trình liên quan đ n quá trình

biên d ch, ch không ph i là l i liên quan đ n cú pháp Chúng ta s nh n

th y mã mà nó tr v trong dòng thông báo cu i cùng khi biên d ch:

process returned 0 (0x0)

Tên hàm là main Ti p theo là c p d u ngo c đ n d‘ng đ ch a tham s

đính kèm Thông th ng m t ch ng trình ng d ng s ch a hai tham

s trong hàm main là int argc và char* args[] Các tham s này g i là

tham s dòng l nh Ti p theo là d u {} Bên trong c p d u n{y l{ ch ng

trình chính

[5.] D u m kh i

[6.] Đ i t ng cout đ c là C-out) là chu n d‘ng đ xu t d li u ra màn

hình Chúng ta c n l u ý hàm printf v n ho t đ ng t t trong tr ng h p

này N u dùng hàm printf thì ta không c n khai b|o th vi n iostream và

namespace std trên Khi s d ng đ i t ng cout, chúng ta cũng có th

b qua dòng l nh [3.] v{ thay v{o đó ta s vi t std::cout Khi s d ng đ i

t ng cout, chúng ta có thêm m t cách th c đ xu ng dòng thay vì dùng

\n đó l{ endl Đ i t ng cout th ng đi v i toán t xu t << Chúng ta có

th s dùng nhi u toán t này khi mu n xu t nhi u ph n t riêng bi t:

cout string string endl

[7.] Câu l nh return d‘ng đ tr v giá tr c a hàm main N u hàm có tr

v giá tr , thì c n return m t giá tr n{o đó c‘ng ki u d li u tr v v i

hàm N u hàm là void, thì không c n return

quy đ nh ph m vi c a m t kh i l nh (scope) M t cách th c giúp chúng

ta chuyên nghi p h n khi l p trình, là sau d u m , ta nên s d ng ti p

đ ng) Sau đó h~y nh p n i dung c n thi t vào bên trong c p d u này

Đi u đó s tránh kh i s nh m l n khi ch ng trình có qu| nhi u d u

đóng m

 Đ nh n bi t đ c ph m vi nh h ng c a các kh i l nh hãy s d ng

phím tab đ t o ra s l i lõm khi vi t m~ ch ng trình Nh trong ví d

trên, đ i t ng cout và hàm return s nh y vào m t tab so v i d u kh i

l nh t ng ng Đ ng bao gi ti t ki m s d ng phím tab và phím

enter N u s d ng h p lí ch ng trình s r t sáng s a và d đ c

Bài t p 1

1 Hãy vi t ch ng trình in ra dòng ch Chao ban ban co khoe khong

2 Hãy vi t ch ng trình in ra hai dòng ch trên hai dòng phân bi t

Vietnam v{ (oa ky

3 Hãy vi t ch ng trình in ra tam gi|c đ u v i c|c đ nh là các d u *

*

* *

m t vài chi ti t Chúng ta có m t vài dòng l nh, biên d ch chúng v{ sau đó

ch y ch ng trình đ thu k t qu Dĩ nhiên ta có th l{m nhanh h n tuy

nhiên vi c l p trình không ch đ n thu n l{ in ra c|c dòng thông b|o đ n

gi n lên m{n hình Đ đi xa h n ch’ng ta s vi t m t ch ng trình th c thi

m t tác v h u ích là giúp chúng ta tìm hi u v khái ni m bi n

Gi s có hai giá tr 5 và 2 Ta c n l u hai gi| tr này vào b nh Bây

gi , n u tôi mu n c ng thêm 1 vào s th nh t v{ l u l i giá tr này cho nó,

ti p theo tôi mu n l y hi u c a s th nh t sau khi thay đ i v i s th hai

Ti n trình x lý công vi c trên có th đ c vi t trên C nh sau

s đ c quy đ nh b i m t ki u d li u nào đó Trong tr ng h p ví d

c a chúng ta, bi n có ki u d li u là int Ki u d li u th ng có hai lo i:

ki u d li u nguyên th y (primitive data type) và ki u d li u tham chi u

(reference data type) Chúng ta s th o lu n chi ti t v chúng trong ph n

ti p theo Nh ng ta có th hi u r ng, m t ki u d li u đ n gi n và có c u

trúc trong C là ki u d li u nguyên th y Đ i v i ki u d li u tham chi u, tôi

s gi i thi u trong ph n l p trình h ng đ i t ng trong C++

Ch ng Bi n và Các ki u d li u

B ng t khóa chu n trong C++

asm, auto, bool, break, case, catch, char, class, const, const_cast, continue,

default, delete, do, double, dynamic_cast, else, enum, explicit, export, extern,

false, float, for, friend, goto, if, inline, int ,long, mutable, namespace, new,

operator, private, protected, public, register, reinterpret_cast, return, short,

signed, sizeof, static, static_cast, struct, switch, template, this, throw, true, try,

typedef, typeid, typename, union, unsigned, using, virtual, void, volatile,

wchar_t, while

B ng t khóa b sung trong C++

and, and_eq, bitand, bitor, compl, not, not_eq, or, or_eq, xor, xor_eq

Ki u d li u nguyên th y

Khi l p trình ch’ng ta l u c|c bi n trong b nh m|y tính nh ng

máy tính c n ph i bi t lo i d li u mà chúng ta mu n l u Đi u này giúp

b o đ m đ s l ng ô nh c n thi t đ l u d li u

Trong máy tính, b nh đ c t ch c theo các byte M t byte là m t

đ n v đo l ng t i thi u mà chúng ta có th qu n lý trong C++ M t byte có

th l u m t bi n char Thêm v{o đó m|y tính cũng qu n lý nh ng ki u d

li u ph c t p h n B ng sau đ}y li t kê các ki u d li u v{ kích th c t ng

ng

char Kí t ho c s nguyên bé 1 byte signed: -128 ->127

unsigned: 0 -> 255 short S nguyên ng n 2 byte signed: -215 -> 215-1

unsigned: 0 -> 216-1 int S nguyên 4 byte signed: -231 -> 231-1

unsigned: 0 -> 232-1 long S nguyên dài 4 byte signed: -231 -> 231-1

unsigned: 0 -> 232-1 long long S nguyên c c dài 8 byte signed: -263 -> 263-1

unsigned: 0 -> 264-1 bool Giá tr logic true/false 1 byte true và false

double S th p phân ch m đ ng 8 byte 15 s th p phân

long S th p phân ch m đ ng 8 byte 15 s th p phân

thu c vào h th ng v{ ch ng trình d ch t ng ng Giá tr đ c đ a ra

đ}y l{ trên h th ng Windows 32 bit và trình d ch GCC MinGW Nh ng đ i

v i h th ng khác, các giá tr này có th thay đ i (ví d ki u int và long trên

Windows bit v{ bit l{ byte nh ng trên Linux bit l{ byte v{ trên

Linux 64 bit là 8 byte)

Khai báo bi n

Nh ví d trên, ta th y r ng, mu n s d ng m t bi n trong C++, ta

c n khai báo bi n v i ki u d li u mà ta mong mu n C u trúc khai báo

<Tên ki u d li u> <Tên bi n>;

Ví d

int a; //Khai báo bi n a ki u nguyên

float mynumber; //Khai báo bi n mynumber ki u float

bool istrue; //Khai báo bi n istrue ki u bool

long num1, num2, num3; //Khai báo ba bi n num1, num2, num3 cùng ki u

long

Chú ý:

 N u khi khai báo bi n thu c các ki u nguyên mà ta không s d ng khai báo

có d u (signed) ho c không d u unsigned thì ch ng trình d ch m c đ nh

s quy đ nh là ki u nguyên có d u

int mynum;

t ng đ ng signed int mynum

 Đ i v i ki u char thì có ngo i l Chúng ta nên khai b|o t ng minh là

signed char ho c unsigned char

 Đ i v i signed int và unsigned int có th vi t đ n gi n là signed ho c

unsigned

khai báo trong m t kh i l nh nào, thì nó ch có tác d ng trong kh i l nh đó

Bi n đ c khai báo theo ki u này g i là bi n c c b (ho c bi n đ a ph ng

N u m t bi n đ c khai báo ngoài t t c các kh i l nh (k c hàm main) thì

bi n đó có t|c d ng trong toàn b ch ng trình v{ g i là bi n toàn c c

Các bi n toàn c c có th đ c s d ng trong toàn b ch ng trình nó

có th đ c g i trong các hàm, trong hàm chính main Còn bi n c c b đ c

khai báo trong kh i l nh nào, thì nó ch có th đ c s d ng trong kh i l nh

đó

Trong m t s tình hu ng, bi n có th đ c khai báo trong d u ngo c

đ n tình hu ng này th ng g p khi nghiên c u các l nh có c u trúc), thì

bi n n{y cũng g i là bi n c c b

for (int a = 0; i<10; i++){

nh p n i dung }

type tên_bi n = giá_tr _kh i_t o; int a = 0;

type tên_bi n (giá_tr _kh i_t o); int a (0);

Bây gi , ta có th vi t l i đo n ch ng trình tính to|n gi| tr c a các

bi n trên, b ng cách s d ng giá tr kh i t o m c đ nh này

int a (5);

int b (2);

a = a + 1; // a=6 int result (a b); //result = 4 cout<<result<<endl;

2 Hãy ch n m t cách kh i t o tùy ý, đ vi t ch ng trình tính gi| tr c a

bi u th c delta = b*b-4*a*c, v i a, b, c l n l t nh n các giá tr 1, 5, 3

Kh i t o giá tr cho bi n tĩnh static

M t bi n đ c khai báo b ng t khóa static thì nó ch kh i t o giá tr đ’ng

m t l n khi bi n đ c t o ra Thông th ng nh ng bi n n{y đ c đ t vào

trong m t t p tiêu đ h đ s d ng cho toàn b ch ng trình Ví d sau đ}y

Gi i thích: bi n x đ c kh i t o trong vòng l p for, n u không có t khóa

static, thì trong m i l n l p, bi n này s đ c kh i t o l i và giá tr in ra s

luôn là 3 Tuy nhiên trong tr ng h p này, ta s d ng t khóa static do đó

giá tr c a bi n x ch đ c kh i t o m t l n duy nh t Trong nh ng l n l p

ti p theo, giá tr c a x v n đ c l u l i K t qu ta nh n đ c nh trên

Gi i thi u v xâu kí t

M t bi n có th d‘ng đ l u m t lo i d li u không ph i s nh ng nó

l i ch a nhi u kí t không nh ki u char) mà chúng ta s g i nó là ki u xâu

kí t

Trong th vi n ngôn ng l p trình C++, nó cung c p cho chúng ta ki u

xâu n m trong l p string C n l u ý r ng đ bi u di n m t bi n thu c ki u

xâu, chúng ta có th s d ng khai báo m ng kí t , ho c con tr kí t nh

trong ngôn ng C, ho c s d ng khai báo ki u string Khi s d ng ki u khai

báo tham chi u c a l p string, ta c n có khai báo t p tiêu đ là string

#include <iostream>

using namespace std;

#include <iostream>

#include <string>

string a abc return 0;

}

Chúng ta c n l u ý r ng, dù là m t bi n thu c ki u d li u tham chi u

string, thì ta v n có th s d ng hai ki u kh i t o nh trên Đi u này ch có

th áp d ng cho ki u string mà thôi Các ki u d li u tham chi u khác

không th s d ng hai cách kh i t o này

Đ bi t thêm thông tin v ki u string, các b n nên tham kh o thêm thông

tin v l p string đ c cung c p trong m c 4 c a ch ng 17 trong cùng giáo

trình này

ngay khi h ng đ c t o ra Thông th ng ng i ta cũng s d ng các ch

c|i đ đ t tên cho h ng Tên h ng không ch a các kí t đ t bi t, kí t tr ng

hay b t đ u b ng s không đ c trùng v i t khóa Trong C++, tên h ng

th ng đ c vi t hoa toàn b H ng th ng đ c chia ra làm: h ng s

nguyên, h ng s th c, h ng kí t , h ng xâu và h ng logic

H ng s nguyên

H ng s nguyên là các h ng có giá tr là s nguyên H ng s nguyên

có th đ c bi u di n d i d ng th p phân, bát phân, ho c th p l c phân

N u h ng s nguyên d i d ng th p phân thì có giá tr nh s th p

ph}n bình th ng N u là h ng s nguyên bát phân, thì nó b t đ u b ng s 0

(ví d 011) N u là h ng s nguyên th p l c phân, thì nó b t đ u b ng 0x (ví

d 0x1b) Các quy t c chuy n đ i s qua l i gi a các h đ~ đ c nghiên c u

trong h c ph n Nh p môn tin h c

N u h ng s là s nguyên có d u ho c không d u, có th có m t vài

c|ch khai b|o t ng ng

H ng nguyên có d u và không d u

75 //int 75u //unsigned int 75l //long

75ul //unsigned long

Các ti n t và h u t trong hai cách s d ng trên có th vi t th ng ho c

vi t hoa (0x12 hay 0X1 l{ nh nhau ho c ul hay UL l{ nh nhau

H ng s th c có d u ch m đ ng

Chúng ta kh o sát s th c d i d ng s th p phân d u ch m đ ng

ho c d i d ng khoa h c (hay còn g i là d ng lũy th a d ng E t ng ng

v i lũy th a 10) Ví d 314.159e-2 t ng ng v i 3.14159 hay 6.02e23

t ng ng v i 6.02*1023

dòng đ t tab Sau đ}y l{ m t vài kí t đ c bi t đó v{ ý nghĩa c a chúng

M t h ng xâu kí t có th ch a n i dung trên nhi u dòng Khi đó đ

vi t n i dung dòng m i, thì cu i dòng tr c đó ta b sung thêm kí t \

Các xâu kí t có th đ c ghép v i nhau nh vào kí t tr ng

Ví d

(om nay toi di hoc\

Ngay mai toi o nha

Xâu kí t vi t trên nhi u dòng

Toi yeu lap trinh Xâu kí t ghép

Khi s d ng h ng xâu kí t v i ki u d li u là wchar_t, ta c n thêm

ti n t L bên tr c xâu kí t đó Ví d L Xau ki tu wchar t

Các quy t c trên có th áp d ng cho b t kì h ng xâu kí t thu c ki u

d li u nào (char*, wchar_t*, string ho c m ng kí t t ng ng)

H ng logic

H ng logic có hai giá tr là true đ’ng và false (sai) M t bi u th c

logic s có ki u d li u là bool Nó ch có th nh n m t trong hai giá tr true

và false Trong C, ta ch có th s d ng ki u s nguyên short int long đ

quy đ nh giá tr c a bi u th c logic: n u giá tr nh n đ c là 0 t ng ng

v i giá tr sai ng c l i, n u giá tr nh n đ c là khác 0 t ng ng v i giá

tr đ’ng C|ch quy đ nh này v n còn ho t đ ng t t trên C++ Tuy nhiên,

trong C ng i ta đ~ đ nh nghĩa hai h ng s true và false và ki u d li u

bool H ng s true t ng ng v i giá tr 1 và h ng s false t ng ng v i

giá tr 0 Ta hoàn toàn có th s d ng giá tr true (ho c 1) và false (ho c 0)

Đ nh nghĩa m t h ng #define

Khi đ nh nghĩa m t tên g i cho h ng, ta có th s d ng nó th ng

xuyên mà không c n ph i s p x p l i các bi n chi ph i b nh Đ đ nh

nghĩa m t h ng, ta c n s d ng t khóa define

#define tên_h ng giá_tr

#define PI 3.14 define NewLine \n Trong ví d trên tôi đ~ đ nh nghĩa hai h ng PI và Newline Trong

ch ng trình tôi ch c n g i nó đ s d ng, mà không c n tri u g i đ n giá

Th c ch t, #define không ph i là m t câu l nh trong C++, nó ch là

m t đ nh h ng ti n x lý (directive for the preprocessor) Cho nên, ta c n

l u ý r ng, k t thúc ph n khai báo này, không có d u ch m ph y (;)

Khai báo h ng const

Đ khai báo m t h ng, ta s d ng t khóa const C u trúc khai báo

Trong ví d trên, ta có th th y cách khai báo h ng t ng t nh khai

báo bi n, ch có duy nh t m t đi m khác bi t là ta ph i b sung t khóa

const v{o tr c khai báo này H ng và bi n cũng t ng t nhau Chúng ch

khác nhau m t đi m duy nh t là giá tr c a h ng không th thay đ i, còn

bi n thì có th thay đ i

toán giá tr c a chúng Các phép toán th c thi trên các bi n ho c h ng g i là

các toán t V{ khi đó c|c bi n ho c h ng đó g i là các toán h ng

Toán t gán

Toán t g|n d‘ng đ gán giá tr cho m t bi n Ví d a = 5;

Câu l nh gán s th c hi n gán giá tr bên ph i cho bi n bên trái Ta cũng

có th gán giá tr c a hai bi n cho nhau Ví d a = b;

Hãy quan sát và suy ng m đo n ch ng trình sau:

không thay đ i (10) Dòng l nh [8.] th c hi n vi c gán giá tr c a bi n b cho

bi n a khi đó b v n không thay đ i; a nh n giá tr c a b, t c là 4 Dòng l nh

Chúng ta c n chú ý r ng, toán t gán th c hi n theo nguyên t c ph

i-sang-tr|i Nghĩa l{ luôn l y giá tr v ph i đ gán cho v tr|i Khi đó gi| tr

c a bi n v tr|i thay đ i, còn v ph i không thay đ i Toán t gán có th

th c hi n trong các bi u th c ph c t p h n

a = b + 2; Giá tr c a a b ng giá tr c a b c ng thêm 2

a = a + 1; Tăng gi| tr c a a lên 1

/ Phép chia (chia l y ph n nguyên đ i v i hai s nguyên)

% Chia l y d ch v i hai s nguyên)

Chú ý r ng, phép chia có th th c hi n trên s nguyên ho c s th c

N u th c hi n phép chia trên hai s nguyên thì đ}y chính l{ k t qu c a

phép chia l y ph n nguyên Còn n u nó th c hi n trên hai s th c (ho c

m t s th c và m t s nguyên), thì k t qu đ c th c hi n trên phép chia

bình th ng Nh v y, theo m c đ nh, hai s nguyên (ho c th c) th c hi n

phép to|n t ng ng thì nó s tr v k t qu nguyên (ho c th c) N u phép

toán th c hi n trên m t s nguyên và m t s th c, nó s t đ ng chuy n

đ i v ki u cao h n th{nh s th c) V y làm th n{o đ th c hi n phép chia

3 cho 2, n u ta mu n nh n đ c k t qu là 1.5 Ta bi t r ng 3 và 2 là hai s

nguyên, n u ta th c hi n phép chia thì ta thu đ c s nguyên là k t

qu c a phép chia l y ph n nguyên 3/2, t c là 1 Mu n thu đ c k t qu

1.5, ta c n chuy n đ i 3 và 2 v d ng s th c b ng m t trong các cách sau: