BỔ SUNG một số đặc điểm hòa âm THẾ kỷ XX vào CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG dạy tại học VIỆN âm NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM tt

Một số nhạc sĩ và các trào lưu âm nhạc sáng tácthuộc thế kỷ XX cũng đã được bổ sung vào chương trình giảng dạy môn lịch sử âm nhạc thế giới, mà vẫn chưa được cập nhật vào môn Hoà âm.. Hy

BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH

HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM

NGUYỄN THỊ LOAN

BỔ SUNG MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM HÒA ÂM THẾ KỶ XX VÀO CHƯƠNG TRÌNH GIẢNG DẠY TẠI HỌC VIỆN ÂM NHẠC

QUỐC GIA VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ ÂM NHẠC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS.Phạm Tú Hương

Hà Nội - 03/2019

Công trình được hoàn thành tại Học viện âm nhạc Quốc gia Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS.Phạm Tú Hương Phản biện 1: ………

………

Phản biện 2: ………

………

Phản biện 3: ………

………

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng đánh giá luận án cấp Học viện họp tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, 77 Hào Nam, Đống Đa, Hà Nội Vào hồi…… giờ ……… ngày …… tháng …… năm ………….

Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia

Thư viện Học viện âm nhạc Quốc gia Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

HVANQGVN là trung tâm đào tạo hàng đầu về âm nhạc chuyên nghiệptrong toàn quốc có trách nhiệm bổ sung, cập nhật những kiến thức khoa họcmới vào công việc đào tạo giảng dạy cũng như nghiên cứu Trong một vàinăm trở lại đây, sinh viên cũng đã được tiếp cận với nhiều tác phẩm âm nhạcthế kỷ XX trong những bài học chuyên ngành như Piano, Guitar, Accordeon,các nhạc cụ bộ gỗ v.v… và nhiều tác phẩm viết cho dàn nhạc cũng như các tácphẩm hòa tấu thính phòng Một số nhạc sĩ và các trào lưu âm nhạc sáng tácthuộc thế kỷ XX cũng đã được bổ sung vào chương trình giảng dạy môn lịch

sử âm nhạc thế giới, mà vẫn chưa được cập nhật vào môn Hoà âm

Luận án chúng tôi sẽ đề cập đến một số nội dung hoà âm thế kỷ XX vàtìm hiểu xem các cơ sở đào tạo âm nhạc trên thế giới đã đưa hoà âm thế kỷ

XX áp dụng vào giảng dạy ở các trường âm nhạc như thế nào? Và tiếp đếnviệc làm sao cập nhật bổ sung chương trình hoà âm thế kỷ XX đưa vào giảngdạy tại HVANQGVN trong thời gian sớm nhất

Hiện nay bộ môn Lý luận đã được đổi tên thành Âm nhạc học, trong luận

án này chúng tôi dùng theo cách gọi Âm nhạc học

Môn Hoà âm đã và đang được dạy ở HVANQGVN, được gọi là phần

viên các chuyên ngành tại HVANQGVN cho thấy, mặc dù từnăm 2013 đã có chủ trương đưa phần hòa âm thế kỷ XX vàogiảng dạy cho một số chuyên ngành Tuy nhiên do nhiều lý

do, phần kiến thức này cho đến nay vẫn chưa được triển khaikhiến cho sinh viên gặp rất nhiều khó khăn khi chơi những tác phẩm hiện đại

và càng bỡ ngỡ hơn khi tham gia vào chương trình biểu diễn hòa tấu giao lưuvới nhiều trường bạn trên thế giới Sinh viên khoa Sáng tác - Chỉ huy - Âmnhạc học cũng không dễ dàng khi thực hiện các bài viết chuyên ngành liênquan đến ngôn ngữ âm nhạc thế kỷ XX

Hoà âm thế kỷ XX là một phần không thể thiếu trong môn hoà âm giảngdạy tại HVANQGVN Nhận thức được yêu cầu cấp bách của việcđưa một số kiến thức hòa âm ở thế kỷ XX vào chương trình giảngdạy môn hòa âm ở HVANQGVN, và với trách nhiệm của nhữngngười thầy thuộc thế hệ sau, chúng tôi thấy có nghĩa vụ phảicập nhật kiến thức mới cho chương trình giảng dạy âm nhạcnói chung và hoà âm nói riêng Đây cũng chính là lý do khiếnchúng tôi lựa chọn lĩnh vực nghiên cứu này Đề tài luận án có

tiêu đề “Bổ sung một số đặc điểm hoà âm thế kỷ XX vào

chương trình giảng dạy tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam”.

1

Đây là một đề tài mang tính cấp thiết nhưng đồng thời cũng là một đề tàikhó Hy vọng sẽ được sự ủng hộ và giúp đỡ của những bậc thầy đi trước vàcác đồng nghiệp để bổ sung vào chương trình giảng dạy môn Lý thuyết hoà

âm của HVANQGVN nhằm giúp sinh viên có thể tiếp cận với ngôn ngữ âmnhạc mới trong các tác phẩm đương đại cũng như phân tích và thưởng thứcnhững tác phẩm mới

Luận án tiến sĩ của Vũ Đình Thạch bảo vệ năm 2009 có tiêu đề: Âm nhạc thế

kỷ XX và vai trò của nó trong việc đào tạo kèn Clarinette tại Nhạc viện Hà Nội

Luận án tiến sĩ của Phạm Phương Hoa Những thủ pháp sáng tác trong

một số trường phái âm nhạc thế kỷ XX bản bảo vệ năm 2010

Luận án tiến sĩ của Ngô Phương Đông Đào tạo âm nhạc thế kỷ XX cho

kèn Hautbois tại HVANQGVN được bảo vệ năm 2011

Luận án tiến sĩ của Cao Sĩ Anh Tùng Nghệ thuật Guitar đương đại nửa sau

thế kỷ XX trong đào tạo Guitar chuyên nghiệp tại Việt Nam bảo vệ năm 2015.

Các thủ pháp hoà âm thế kỷ XX đã được trình bày rất phong phú và đa dạngtrong các tài liệu của nước ngoài Chúng tôi sẽ trình bày một số công trình tiêu

biểu trong mục Tổng quan tình hình nghiên cứu ở chương 1 của luận án

Ở Việt Nam, những công trình nghiên cứu về hoà âm thế kỷ XX củaPhương Tây, cũng như hoà âm trong các tác phẩm âm nhạc mới Việt Namkhông có nhiều và cũng chỉ giới hạn trong một vài giáo trình, luận án hay luậnvăn trong lĩnh vực Âm nhạc học

Cuốn Giáo trình hoà thanh (Bậc đại học) của Phạm Minh Khang (2005),

có giới thiệu chương IV “Sơ khảo sự hình thành và phát triển một số thủ pháp

hoà âm trong âm nhạc TKXX”, do Trung tâm thông tin - Thư viện âm nhạc

xuất bản

Ngoài cuốn giáo trình này, trong một số luận án, luận văn thuộc chuyên

ngành Âm nhạc học đã bảo vệ tại HVANQGVN có đề cập đến lĩnh vực hoà

âm trong các tác phẩm âm nhạc phương Tây cũng như tác phẩm của các nhạc

sĩ Việt Nam có liên quan đến hoà âm thế kỷ XX mà chúng tôi đã giới thiệu ởphần lịch sử đề tài

Vấn đề này sẽ được chúng tôi phân tích sâu trong phần Tổng quan tình

hình nghiên cứu ở chương một luận án.

Tại Việt Nam cho đến thời điểm này, chúng tôi chưa thấy một công trình

nghiên cứu khoa học nào đề cập tới vấn đề Bổ sung một số đặc điểm hoà âm

thế kỷ XX vào chương trình giảng dạy tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam hay một cơ sở đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp nào ở Việt Nam Vì thế,

đề tài luận án không trùng lặp với các công trình đã công bố

2

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án hướng tới việc bổ sung một số kiếnthức hoà âm thế kỷ XX vào chương trình giảng dạy, sau khi đã kết thúcphần hoà âm cổ điển cho sinh viên các chuyên ngành âm nhạc, nhằmnâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng nhu cầu đòi hỏi của xã hội trong giai

kiến thức mới khi biểu diễn hoặc phân tích các tác phẩm đươngđại

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu: Thứ nhất là sinh viên hệ đại học của

HVANQGVN chuyên ngành biểu diễn và Sáng tác - Chỉ huy - Âm nhạc học làđối tượng nghiên cứu của luận án Thứ hai là nghiên cứu chương trình, giáotrình, phương pháp giảng dạy môn Hoà âm tại HVANQGVN, để cập nhật một

số kiến thức hoà âm thế kỷ XX vào giảng dạy cho sinh viên tại Học viện Thứ

ba là chọn một số tác phẩm âm nhạc Phương Tây và Việt Nam ưa sử dụng ngôn ngữhoà âm thế kỷ XX để đưa vào phần nghiên cứu và bài tập phân tích môn Hoà âm Thứ

tư là chọn một số nội dung tiêu biểu về hoà âm thế kỷ XX để đưa vào chươngtrình giảng dạy tại HVANQGVN trong thời kỳ này

4.2 Phạm vi nghiên cứu: Giảng dạy hoà âm thế kỷ XX cho sinh viên đại

học tại HVANQGVN.; Tác phẩm âm nhạc thế giới và Việt Nam tiêu biểu sửdụng ngôn ngữ hoà âm thế kỷ XX

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Phương pháp phân tích, so sánh,

qui nạp, đối chiếu, tổng hợp v.v các kiến thức hoà âm ở thế kỷ XX nhằm tìm

ra những vấn đề cốt lõi để bổ sung vào chương trình giảng dạy môn Hoà âmbậc đại học tại HVANQGVN

Xem xét chương trình, giáo trình đã có, cũng như đúc kết lại những kinhnghiệm, phương pháp giảng dạy hoà âm của các thế hệ giảng viên, các giáo sư,tiến sĩ đầu ngành; kế thừa, tiếp thu các thành tựu khoa học có liên quan đến đề tàinghiên cứu để xây dựng phần ứng dụng nội dung mới thực hành

5.2 Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm: Tổ chức dạy thực nghiệm

một số nội dung hoà âm thế kỷ XX cho sinh viên các chuyên ngành khácnhau để kiểm chứng tính khả thi của những kiến thức đưa vào chươngtrình giảng dạy, phương pháp dạy học và khả năng tiếp thu của sinh viên.Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng phương pháp lấy ý kiến chuyên gia,phỏng vấn những người có liên quan để xem kiến thức hoà âm thế kỷ XXđược tiếp cận như thế nào trong các cơ sở đào tạo âm nhạc trên thế giới

6 Đóng góp của luận án

6.1 Về mặt lý luận: Tổng kết ngôn ngữ hoà âm thế kỷ XX

thông qua một số dạng điệu thức, cấu trúc hợp âm - chồng

3

âm, các thủ pháp hòa âm v.v Đề xuất đưa nội dung hoà âmthế kỷ XX vào chương trình giảng dạy cho sinh viên đại học tạiHVANQGVN đáp ứng nhu cầu đào tạo sinh viên âm nhạcchuyên nghiệp trong giai đoạn hiện nay.

6.2 Về mặt thực tiễn: Đưa phần kiến thức hoà âm tiêu biểu

của thế kỷ XX vào giảng dạy hệ đại học tại HVANQGVN Xây

dựng chương trình và nội dung phần hoà âm thế kỷ XX chobậc đại học, góp phần hoàn thiện chương trình môn học hoà

âm nói chung Đề xuất một số phương pháp dạy phần hòa âm

thế kỷ XX

Ngoài ra, thông qua luận án này có thể gợi mở phần nào

về tư duy, ý tưởng kết hợp những nhân tố âm nhạc truyềnthống dân tộc với các thủ pháp hiện đại cho sinh viên sángtác, nhằm tạo ra các tác phẩm vừa có tính dân tộc vừa phùhợp với hơi thở cuộc sống, thẩm mỹ thời đại Với sinh viênthuộc các chuyên ngành khác, kiến thức hoà âm thế kỷ XXgiúp các em có thể tiếp cận thuận lợi hơn, sâu sắc hơn với cáctác phẩm âm nhạc đương đại khi phân tích, tìm hiểu phongcách tác giả hoặc thể hiện các tác phẩm âm nhạc này

7 Bố cục của luận án

Luận án dài 148 trang gồm Mở đầu, Nội dung và Kết luận Nội dung luận

và những nguyên lý kết hợp các hợp âm theo chiều dọc và chiều ngang cũngnhư vị trí các hợp âm trong tác phẩm âm nhạc v.v… Qua đó có thể hiểu thêm

về quan điểm thẩm mỹ, phong cách sáng tác của tác giả

Trong lịch sử phát triển của hòa âm, kể từ khi nhạc sĩ J.P Rameau(1683-1764) đúc kết thành những nguyên lý mang tính khoa học cho đếnnay, ngôn ngữ hòa âm đã có rất nhiều thay đổi Do ở mỗi giai đoạn, mỗitrường phái âm nhạc, luôn đòi hỏi cần có sự đổi mới về các phương tiện thể

4

hiện nghệ thuật âm nhạc cho phù hợp với nội dung, với yêu cầu của xã hộiđương thời.

Đặc biệt, từ cuối thế kỷ XIX đến thế kỷ XX đã có nhiều trào lưu, nhiềutrường phái, nhiều khuynh hướng sáng tác cũng như quan điểm nghệ thuật,quan điểm thẩm mỹ xuất hiện Các nhà soạn nhạc ở giai đoạn này đều lao vào

để tìm kiếm mọi khả năng biểu hiện ở mức độ tối đa của ngôn ngữ hòa âm.[24/tr.121]

Hòa âm ở thế kỷ XX có nhiều khuynh hướng mới, nhiều thủ pháp mớihoàn toàn xa rời những nguyên tắc hòa âm của những thế kỷ trước Vì lý do

đó, chúng tôi cho rằng việc đưa những kiến thức hòa âm ở thế kỷ XX vàochương trình giảng dạy môn Hòa âm trong HVANQGVN là rất cần thiết Việclàm này sẽ giúp cho sinh viên có những kiến thức cơ bản về hòa âm trong giaiđoạn hiện nay Giúp các em có thể hiểu và sử lý các tác phẩm âm nhạc thế kỷ

XX có hiệu quả hơn

Tuy nhiên, như trên chúng tôi đã trình bày, ngôn ngữ hòa âm ở thế kỷ

XX rất phức tạp và phong phú vì có nhiều trường phái, nhiều khuynh hướngsáng tác khác nhau, dẫn đến có rất nhiều thủ pháp phát triển mới, kết hợp cùnglúc các dạng điệu thức với nhau và ra đời nhiều dạng cấu tạo hợp âm khôngsắp xếp theo qui luật quãng ba như cấu tạo hợp âm chồng quãng bốn, cấu tạohợp âm chồng quãng hai và nhiều dạng hợp âm thêm nốt v.v…Với thời lượngdành cho môn hòa âm rất khiêm tốn, mặt bằng chung về kiến thức hòa âm củasinh viên còn thấp, vì vậy chúng tôi khi viết luận án này đã phải lựa chọntrong những phần kiến thức hòa âm thế kỷ XX những nội dung nổi bật vừađơn giản, dễ hiểu, nhưng thể hiện được những điểm đặc trưng của hòa âm ởgiai đoạn này để đưa vào chương trình giảng dạy Chúng tôi hy vọng nhữngnghiên cứu và thử nghiệm của mình sẽ góp phần vào việc đổi mới, nâng caochất lượng đào tạo môn Hòa âm trong HVANQG VN

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu về hoà âm Thế kỷ XX

1.2.1 Sách và các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã tìm được chín cuốn sách đãđược xuất bản dưới dạng sách giáo khoa hòa âm thế kỷ XX bằng tiếng Anh vàtiếng Đức, trong đó phải kể đến:

Cuốn “Twentieth-Century Harmony” do Vincent Persichetti biên soạn

(Nhà xuất bản W.W.Norton &Company, 1961) dày 279 trang Đây là mộttrong những cuốn hòa âm được dùng nhiều ở các trường nhạc trên thế giới Vàtác giả Vincent Persichtti còn được nhiều người biết đến là cuốn lý thuyết hòa

âm thế kỷ XX của ông với tiêu đề “Twentieth-Century Harmony Creative

Aspects and Practice” Tác giả nghiên cứu sẽ trình bày nội dung chi tiết hơn

trong chương 2 cuả luận án

Ngoài ra có thể tham khảo thêm chín đầu sách khác mà chúng tôi trình

bày trong luận án chương I mục 1.2.1

1.2.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước

5

Môn hoà âm đã và đang được dạy ở HVANQGVN, được gọi là phần

“Hoà âm cổ điển”, chủ yếu dựa theo sách giáo khoa Hoà âm của bốn tác giảNga I.Đubôpxki, X.Epxeep, I.Xpaxobin, V.Xôcolop

Chúng tôi nhận thấy về sách giáo khoa hoà âm ở Việt Nam chủ yếu vẫn

đề cập các kiến thức hoà âm cổ điển, thiếu hẳn phần hoà âm thế kỷ XX

Ở Việt Nam nói chung và HVANQGVN nói riêng, chưa áp dụng chươngtrình giảng dạy hoà âm thế kỷ XX cho sinh viên đại học Do vậy, việc nghiên

cứu “Bổ sung một số đặc điểm hoà âm thế kỷ XX vào chương trình giảng dạy

tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam” được đặt ra là một vấn đề cấp thiết

và có hướng ứng dụng thiết thực

1.3 Thực trạng dạy hoà âm ở HVANQGVN

1.3.1 Môn Hoà âm trong quá trình phát triển từ Trường Âm nhạc Việt Nam đến HVANQGVN ngày nay

Cách đây hơn 60 năm, Trường Âm nhạc Việt Nam đã ra đời (1956) đánhdấu một sự kiện lớn trong đời sống âm nhạc Việt Nam lúc bấy giờ

Những ngày đầu mới thành lập, với đội ngũ giảng viên còn quá ít ỏi, trình

độ chuyên môn của họ phần lớn là tự học, không được đào tạo một cách chínhquy, bài bản Với số giảng viên không đầy đủ các chuyên ngành, cơ sở vậtchất từ trường, lớp đến các nhạc cụ và sách giáo khoa âm nhạc còn rất nghèonàn, thiếu thốn nhưng với lòng yêu nghề và ý chí quyết tâm cao, các giảngviên của trường đã bắt đầu khai giảng khoá trung cấp đầu tiên

Chương trình dạy hoà âm lúc bấy giờ chủ yếu là những kiến thức hoà

âm cổ điển Phương Tây và đưa vào giảng dạy ở trình độ trung cấp 1

Phải kể đến nhạc sĩ Ca Lê Thuần - Là người được đào tạo chuyên sâu vềchuyên ngành Hoà âm - Phức điêụ, ông đã có công rất lớn trong việc xây dựngchương trình của hai môn học này ở Trường Âm nhạc Việt Nam lúc bấy giờ.Chương trình môn hoà âm do nhạc sĩ Ca Lê Thuần biên soạn chủ yếu dựavào chương trình của các nhạc viện ở Liên Xô (cũ) thời bấy giờ

Nội dung chương trình chủ yếu trình bày các kiến thức của hoà âm thời

kỳ cổ điển Phần hoà âm thế kỷ XX chưa được đưa vào chương trình Thầy Ca

Lê Thuần chỉ đưa vào dạy một số nét khái quát về hoà âm giai đoạn nửa sauthế kỷ XIX đầu thế kỷ XX như một dạng Semine 2

Do vậy, cho đến nay các kiến thức hoà âm được dạy trong HVANQGVNvẫn chủ yếu là hoà âm Phương Tây ở giai đoạn cổ điển

Đến phần cao học, các khoá đào tạo trước đây được học môn Lịch sử hoà

âm thế kỷ XX do nhạc sĩ Phạm Minh Khang giảng dạy có giới thiệu đôi nét vềphong cách hoà âm của một số nhạc sĩ thuộc trường phái âm nhạc nửa đầu thế

Sau này trường có mời một số chuyên gia nước ngoài sang giảng dạy chocác lớp cao học giới thiệu về ngôn ngữ hoà âm thế kỷ XX

Hiện tại tổ Hòa âm - Lý thuyết - Phức điệu có năm giảng viên cơ hữu vàhai cộng tác viên với việc giảng dạy ba môn: Lý thuyết âm nhạc, Hoà âm vàPhức điệu, ở cả hệ trung cấp và đại học

Hiện nay việc giảng dạy môn Hoà âm tại HVANQGVN được phân chiatheo chương trình và giáo trình giảng dạy dưới đây

1.3.2 Chương trình và giáo trình

1.3.2.1 Chương trình

Đối với trình độ trung cấp

Chia làm hai nhóm ngành đào tạo phù hợp với các đối tượng học: Lớphoà âm trung cấp biểu diễn và lớp hoà âm trung cấp Sáng tác - Chỉ huy - Âmnhạc học Chương trình hoà âm trung cấp đều được bắt đầu học từ năm trungcấp hai (gọi theo cách phân hệ đào tạo trước đây) và được học lý thuyết hoà

âm trong một năm, bao gồm hai học kỳ, tương đương hai tiết/1 tuần/90 phút,với tổng số là 28 tuần học và thi, tương đương 56 tiết Riêng lớp hoà âm trungcấp Sáng tác - Chỉ huy - Âm nhạc học, được chia thành hai môn học: Hoà âm

lý thuyết kéo dài bốn học kỳ, học năm thứ hai và thứ ba, tương đương 112 tiết/

1 năm và hoà âm trên đàn hai học kỳ, học năm thứ ba, tương đương 84 tiết/1năm.[PL2.1 và 2.2]

Đối với trình độ đại học

Đối với chương trình hoà âm đại học cũng được phân theo hai dạng đốitượng đào tạo giống ở bậc trung cấp, đó là chuyên ngành biểu diễn và chuyênngành Sáng tác - Chỉ huy - Âm nhạc học, nhưng số tiết học được kéo dài hơnmột tuần / cho mỗi kỳ Vậy tổng số là 60 tiết trong một năm

* Chương trình hoà âm đại học chuyên ngành biểu diễn được học hai học

kỳ trong năm thứ nhất, nội dung được học hết phần chuyển điệu cấp I [XemPL2.2]

* Chương trình hoà âm đại học chuyên ngành Sáng tác - Chỉ huy - Âmnhạc học, cũng được chia thành hai môn học là Hoà âm lý thuyết (Học ba học

kỳ, bao gồm hai học kỳ năm thứ nhất và học kỳ I năm thứ hai, tương đương 90tiết / 1 năm) và môn Hoà âm trên đàn học hai học kỳ vào năm thứ hai, tươngđương 60 tiết/1 năm) [Xem PL2.3]

Hiện nay Học viện vẫn đang sử dụng “Sách giáo khoa hoà âm” của bốn tác giả Nga và “Sách hợp tuyển để phân tích hoà âm” để làm giáo trình giảng

dạy cho học sinh và sinh viên trong nhiều năm qua

Ngoài ra, còn có một số sách dưới đây dùng tham khảo thêm trongchương trình giảng dạy:

- “Sách giáo khoa hoà âm” của Phạm Tú Hương và Vũ Nhật Thăng

(1993), nhà xuất bản âm nhạc

- “Sách Đáp án và bài tập hoà âm phần Diatonic” của Hoàng Hoa.

7

- “Sách Tuyển chọn bài tập phân tích hoà thanh” của Hoàng Hoa &

Trương Ngọc Bích v.v…

Tất cả các sách hòa âm nói trên đều được chọn là tài liệu giảng dạy và tham khảo ở môi trường âm nhạc chuyên nghiệp của Việt Nam, chủ yếu vẫn làkiến thức hòa âm cổ điển, chưa có sách giáo khoa hòa âm nào bổ sung những kiến thức hòa âm thế kỷ XX vào chương trình đào tạo đại học tại

HVANQGVN

1.3.3 Phương pháp giảng dạy và phương pháp kiểm tra - đánh giá

1.3.3.1 Phương pháp giảng dạy

Tại HVANQGVN cũng như một số cơ sở đào tạo âm nhạc chuyên nghiệpkhác, khi giảng dạy môn Hòa âm các giảng viên thường dùng ba phương phápchính, đó là: phương pháp thuyết trình, phương pháp trực quan và phươngpháp thực hành

Thực hành phối hoà âm trên giấy: Ở HVANQGVN phần thực hành phối

hoà âm trên giấy có ba dạng chính:

- Phối hòa âm cho một giai điệu (bè Soprano)

- Phối hòa âm cho một bè trầm (bè Basse)

- Phối hòa âm theo các công năng cho trước

Riêng đối với các sinh viên các chuyên ngành Sáng tác - Chỉ huy - Âmnhạc học đôi khi sử dụng dạng bài tập: tự sáng tác một đoạn nhạc có chuyểnđiệu theo yêu cầu của giảng viên Dạng bài tập này thường áp dụng cho phầnthi kết thúc môn học hòa âm

Thực hành phân tích hòa âm

Phần thực hành phân tích này quan trong đối với tất cả các chuyên ngành,đặc biệt cần thiết đối với các sinh viên chuyên ngành biểu diễn, giúp họ có thểnhận biết được hòa âm trong các tác phẩm chuyên ngành của mình Các vòng hòa

âm kết sẽ giúp họ xử lý phân câu, phân đoạn trong các tác phẩm hợp lý hơn

Thực hành hòa âm trên đàn piano

Ở HVANQGVN phần hòa âm trên đàn mới chỉ áp dụng đối với các sinhviên chuyên ngành Sáng tác - Chỉ huy - Âm nhạc học Giáo viên có thểđưa ra ví dụ một vòng nối tiếp hoà âm và hướng dẫn sinh viên cách nối tiếpvòng hoà âm đó trên đàn, sau đó yêu cầu sinh viên có thể thực hành nhưng ởđiệu tính khác v.v Đây là phần thực hành sinh viên gặp nhiều khó khăn nhất

vì hạn chế bởi tay đàn

1.3.3.2 Phương pháp kiểm tra - đánh giá

Môn Hòa âm cũng như các môn kiến thức âm nhạc khác trongHVANQGVN, mỗi học kỳ có hai lần kiểm tra Kiểm tra giữa học kỳ và kiểm tracuối học kỳ Học kỳ cuối của chương trình sẽ là phần thi tốt nghiệp môn học.Hiện nay phương pháp kiểm tra đánh giá kết quả học tập của môn Hòa

âm trong HVAN chủ yếu là hình thức kiểm tra viết Nội dung của các bàikiểm tra thường là phối hòa âm cho một giai điệu hay phối hòa âm cho các

8

công năng cho trước Độ khó, dễ của đề thi phụ thuộc vào nội dung chươngtrình của học kỳ đó Ngoài bài viết phối hòa âm trên giấy, sinh viên còn làm mộtbài phân tích hòa âm.

Ngoài ra, còn phần thi hoà âm trên đàn đối với lớp chuyên ngành Sángtác - Chỉ huy - Âm nhạc học

1.3.4 Đánh giá kết quả giảng dạy

Đánh giá kết quả và tình hình giảng dạy môn Hoà âmchúng tôi nhận thấy có một số ưu và nhược điểm sau:

Về ưu điểm: Các giảng viên đã giảng dạy theo đúng nội

dung chương trình đã được qui định Hàng năm thường chú ý

rà soát chương trình học, bổ sung những kiến thức mới nhằmlàm cho môn học phong phú, hấp dẫn hơn Cố gắng tìm cácdạng bài tập cho phù hợp với từng đối tượng sinh viên làchuyên ngành biểu diễn hay chuyên ngành Sáng tác - Chỉ huy

- Âm nhạc học v.v nhằm đưa môn Hoà âm góp phần hỗ trợcho các em khi học chuyên ngành hay học các môn học khácnhư: Phân tích tác phẩm, Hình thức âm nhạc, Phối khí hay Hoàtấu dàn nhạc v.v Đa dạng các hình thức kiểm tra đánh giásau mỗi buổi học, mỗi học trình nhằm một mặt đánh giá đúngtrình độ, sự hiểu biết của sinh viên, một mặt tạo sự hứng thú,say mê khi học môn Hoà âm

Về nhược điểm: Chưa tích cực bổ sung những kiến thức

hoà âm mới ở thế kỷ XX vào chương trình giảng dạy Do vậy,chưa cập nhật được những kiến thức mới làm cho sinh viêncòn bỡ ngỡ nhiều khi tiếp xúc với các tác phẩm âm nhạc

đương đại Giảng viên khi lên lớp chủ yếu dạy theo các

phương pháp truyền thống như: phương pháp thuyết trình,phương pháp trực quan hay phương pháp thực hành mà còn ít

sử dụng các phương pháp giảng dạy mới được phát triển trong

giai đoạn hiện nay Do điều kiện thời gian có hạn, phần thực

hành nghe hoà âm trên đàn hay phân tích hoà âm trong các

tác phẩm còn chưa được coi trọng đúng mức Sinh viên nhiều

em còn lười học, lười làm bài tập, nghỉ học nhiều do vậy dẫnđến kết quả học không tốt, phải thi lại và học lại nhiều

Tiểu kết chương 1

Thông qua nội dung chương 1, giới thiệu tổng quan tìnhhình nghiên cứu và thực trạng dạy hoà âm ở HVANQGVN từnhững ngày mới thành lập trường cho đến ngày nay Trải quanhiều thế thệ các thầy cô giáo cùng chung tay xây dựng bộmôn ngày càng phát triển

Môn Hoà âm nói chung và các môn kiến thức âm nhạc nói

9

riêng cũng đã hình thành rõ nét trong đào tạo âm nhạc cáccấp học ở HVANQGVN.

Trong phần lịch sử đề tài, giới thiệu một cách tóm lược cáccông trình nghiên cứu có liên quan đến ngôn ngữ âm nhạc thế

kỷ XX

Trong phần tổng quan tình hình nghiên cứu về hoà âm thế

kỷ XX, giới thiệu chín đầu sách có liên quan đến kiến thức hoà

âm thế kỷ XX, bao gồm cả sách giáo khoa hoà âm thế kỷ XX,sách bài tập bằng tiếng Anh và tiếng Đức

Đây là những tư liệu vô cùng quí giá giúp chúng tôi trongquá trình nghiên cứu viết luận án và thực hành giảng dạyphần hoà âm thế kỷ XX

Trình bày thực trạng về môn Hoà âm đã và đang đượcdạy tại HVANQGVN, chủ yếu vẫn là giảng dạy phần hoà âm

cổ điển

Trong mục này chúng tôi giới thiệu khái quát về chươngtrình, giáo trình giảng dạy, phương pháp kiểm tra đánh giá,đội ngũ giảng viên và sinh viên, cũng như đánh giá kết quảgiảng dạy, nêu những ưu điểm và nhược điểm cần khắc phụctrong việc giảng dạy môn Hoà âm tại HVANQGVN

Nhìn chung qua nội dung trình bày ở chương 1 chúng tathấy vẫn thiếu vắng phần hoà âm thế kỷ XX chưa được đưavào giảng dạy cho sinh viên đại học tại HVANQGVN Thực tế

đó dẫn đến những khó khăn cho việc tiếp cận với âm nhạc ởthế kỷ XX trong cả đào tạo, sáng tác, biểu diễn và nghiêncứu Vì vậy, việc nghiên cứu và bổ sung những kiến thức cầnthiết cho phần giảng dạy về hoà âm thế kỷ XX tạiHVANQGVN là rất cần thiết

CHƯƠNG 2: KHÁI QUÁT VỀ HOÀ ÂM THẾ KỶ XX

VÀ VIỆC GIẢNG DẠY HOÀ ÂM THẾ KỶ XX Ở

MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI 2.1 Khái quát về hoà âm thế kỷ XX

Âm nhạc thế giới từ những năm đầu thế kỷ XX đến nay có rất nhiều biếnđộng theo tình hình chính trị, xã hội và văn hóa ở nhiều quốc gia khác nhau.Trong âm nhạc phải kể đến vai trò của hòa âm đã góp phần quan trọng trongviệc phản ánh sự thay đổi về cách nhìn, cách xây dựng nội dung, chủ đề hìnhtượng âm nhạc và thay đổi về thẩm mỹ âm thanh cũng như phản ánh bút phápriêng của từng tác giả, từng trường phái âm nhạc khác nhau Trong đó âmnhạc Việt Nam cũng không nằm ngoài dòng chảy đó, nhiều nhạc sĩ đã vậndụng những ngôn ngữ hòa âm mới vào trong sáng tác của mình

10

Trong lịch sử phát triển âm nhạc trên thế giới nói chung và các dân tộcnói riêng đã cho chúng ta thấy thẩm mỹ “Hòa âm” được thay đổi theo chiềudài thời gian và thay đổi theo quan niệm thẩm mỹ của từng thời đại, từngtrường phái và từng văn hóa của các dân tộc khác nhau Đã có nhiều nhà khoahọc âm nhạc đưa ra những tổng kết về phong cách hòa âm của từng trườngphái từ Tiền cổ điển, Cổ điển, Lãng mạn Sang đến nửa đầu thế kỷ XX, hìnhthành nhiều ý tưởng hòa âm được thay đổi, mở rộng quan niệm về màu sắctrong âm nhạc, cơ cấu hòa âm sinh động Các nhà soạn nhạc đã sáng tạo ranhững phương thức và kỹ thuật sáng tác âm nhạc mới, đưa ra những thựcnghiệm táo bạo cùng với sự phát triển không có biên giới, đồng hành cùng lúcnhiều phong cách sáng tác âm nhạc khác nhau

Có thể nói giai đoạn này là bước ngoặt rất quan trọng, một sự chuyển tiếp

vô cùng mạnh mẽ những bút pháp sáng tạo tinh tuý của chủ nghĩa lãng mạnnửa cuối thế kỷ XIX sang thế kỷ XX

Trong giai đoạn này đã nổi lên tên tuổi của một số nhạc sĩ như ClaudeDebussy (1862-1918), Alexander Scriabin (1872-1915), Arnold Schönberg(1874-1951), Maurice Ravel (1875-1937), Béla Bartók (1881-1945), AntonWebern (1883-1945), Alban Berg (1885-1935), Sergei Prokofiev(1891-1953), Paul Hindemith (1895-1963), Dimitri Schostakovich (1906-1975)v.v…

Các khuynh hướng sáng tác mới của sự phát triển hoà âm đã trở nên rõràng trong các tác phẩm của các nhạc sĩ thời kỳ này Chẳng hạn, xuất hiệnnhiều hợp âm theo lối cấu trúc chồng quãng bốn, chồng quãng hai, hợp âmthêm nốt hay hợp âm nhiều nốt chồng quãng ba v.v… Hoặc xuất hiện nhiềuthủ pháp đa điệu thức, đa điệu tính, đa hợp âm, thủ pháp hoà âm song songv.v… Các nhạc sĩ thời này không ưa dùng điệu thức trưởng thứ, thay vào đó

họ đi sâu khai thác nhiều điệu thức khác nhau như: điệu thức toàn cung, điệuthức đối xứng, điệu thức chuyển dịch có giới hạn, sử dụng phong phú hệ thống

âm nhạc 12 Chromatic v.v…

Âm nhạc thời này đi theo từng mảng màu rất đa dạng, miêu tả những nộidung thời đại mới, phù hợp với tình hình thực tế và nhu cầu của xã hội, dòngchảy âm nhạc luôn chuyển động không ngừng Chính vì vậy mà nhiều nhạc sĩ

đã tìm nguồn cảm hứng cho sáng tác của mình từ thiên nhiên như nhạc sĩ PhápOlivier Messiaen đã chìm đắm với những âm thanh của loài chim “Birdsong”,hay nhạc sĩ Đức Bernhard Wulft chuyên nghiên cứu về tiếng chim “Leger”,hoặc đề tài biển “Ba phác thảo giao hưởng Biển” (1903-1905) của ClaudeDebussy v.v…

Thực tiễn âm nhạc thế kỷ XX đã cho thấy, cùng với sự kế thừa, vận dụng những chất liệu, phương thức sáng tác truyền thống, các nhạc sĩ còn tạo nên nhiều bút pháp hòa âm mới Sự kế thừa, vận dụng được thể hiện trước hết ở nguồn chất liệu hòa âm…, ở một số kỹ xảo hoà âm… Tuy nhiên, không chỉ có

11