Nghiên cứu bào chế và bước đầu đánh giá sinh khả dụng viên lornoxicam giải phóng có kiểm soát

tác dụng dược lý, tiếp theo nồng độ thuốc trong máu được duy trì nhờnhân giải phóng kéo dài tạo ra hiệu quả điều trị cao, thích hợp với dượcchất như LNX, do giảm đau nhanh, giảm số lần d

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC DƯỢC HÀ NỘI

ĐỒNG THỊ HOÀNG YẾN

NGHIÊN CỨU BÀO CHẾ VÀ BƯỚC ĐẦU ĐÁNH GIÁ SINH KHẢ DỤNG VIÊN

LORNOXICAM GIẢI PHÓNG CÓ KIỂM SOÁT

CHUYÊN NGÀNH: CÔNG NGHỆ DƯỢC PHẨM VÀ BÀO CHẾ THUỐC

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các sốliệu, kết quả trong luận án là trung thực chƣa đƣợc ai công bố trong bất kỳcông trình nào

Tác giả

Đồng Thị Hoàng Yến

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS TS Nguyễn Đăng Hòa

và TS Nguyễn Thạch Tùng là những người thầy đã nhiệt tình hướng dẫn

và hết lòng giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án này

Tôi xin chân thành cảm ơn PGS TS Nguyễn Văn Long, GS TS.Phạm Thị Minh Huệ, TS Nguyễn Trần Linh, PGS TS Vũ Thị Thu Giang

về những gợi ý quý báu giành cho tôi trong quá trình nghiên cứu

Tôi xin cảm ơn PGS TS Nguyễn Thị Thanh Duyên, DS Bùi VănThuấn cùng toàn thể các thầy cô giáo, kỹ thuật viên Bộ môn Bào chế -Trường Đại học Dược Hà Nội, Viện Công nghệ Dược Phẩm Quốc Gia, Bộmôn Bào chế - Công nghiệp Dược, Bộ môn Hóa Dược - Trường Đại học

Y Dược - Đại học Thái Nguyên, Trung tâm đánh giá Tương đương sinhhọc - Viện Kiểm nghiệm thuốc Trung Ương đã giúp đỡ tôi trong quá trìnhhọc tập và thực hiện đề tài

Tôi cũng xin cảm ơn sự phối hợp và giúp đỡ của các em sinh viên K69 trong quá trình thực hiện luận án

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Sau đại học Trường Đại học Dược Hà Nội đã quan tâm và tạo điều kiện thuận lợi chotôi trong quá trình học tập và nghiên cứu tại Trường

-Tôi xin cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Tổ chức- Trường Đại học Y Dược

- Đại học Thái Nguyên đã luôn động viên và tạo điều kiện để tôi hoàn thành luận án.

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã luôn động viên, giúp đỡ tôi để tôi có thể hoàn thành luận án này

Hà Nội, Ngày tháng… năm 2019

Tác giả

Đồng Thị Hoàng Yến

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG viii

DANH MỤC CÁC HÌNH xii

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

CHƯƠNG 1 : TỔNG QUAN 3

1.1 LORNOXICAM 3

1.1.1 Công thức hóa học 3

1.1.2 Tính chất 3

1.1.3 Dược động học 4

1.1.4 Chỉ định và chống chỉ định 4

1.1.5 Tác dụng không mong muốn 5

1.1.6 Một số chế phẩm lornoxicam trên thị trường 5

1.1.7 Phương pháp định lượng lornoxicam trong chế phẩm và trong dịch sinh học 6

1.2 MỘT SỐ KỸ THUẬT VÀ CÔNG NGHỆ BÀO CHẾ ĐƯỢC ÁP DỤNG TRONG NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN DẠNG THUỐC VỚI LORNOXICAM 10

1.2.1 Bào chế hệ phân tán rắn 11

1.2.2 Bào chế viên giải phóng nhanh 12

1.2.3 Bào chế viên giải phóng kéo dài 14

1.2.4 Bào chế viên giải phóng theo nhịp 16

1.2.5 Bào chế viên lưu tại dạ dày 18

1.2.6 Bào chế viên kiểm soát giải phóng hệ đa đơn vị liều 20

1.2.7 Bào chế viên kiểm soát giải phóng hệ viên nén nhiều lớp 21

1.3 SINH KHẢ DỤNG 30

1.3.1 Đánh giá sinh khả dụng của thuốc 30

1.3.2 Quy định về đánh giá sinh khả dụng in vivo 33

1.3.3 Một số nghiên cứu về sinh khả dụng in vivo của lornoxicam 34

CHƯƠNG 2 : NGUYÊN LIỆU, TRANG THIẾT BỊ, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 37

2.1 NGUYÊN LIỆU, TRANG THIẾT BỊ, NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 37

2.1.1 Nguyên liệu 37

2.1.2 Thiết bị và dụng cụ 38

2.1.3 Đối tượng nghiên cứu 40

2.1.4 Động vật thí nghiệm 40

2.1.5 Địa điểm nghiên cứu 40

2.1.6 Nội dung nghiên cứu 40

2.2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 41

2.2.1 Phương pháp bào chế 41

2.2.2 Phương pháp đánh giá 46

2.2.3 Phương pháp nghiên cứu độ ổn định của viên 55

2.2.4 Phương pháp đánh giá sinh khả dụng in vivo 56

2.2.5 Phương pháp thiết kế thí nghiệm, tối ưu hóa công thức và xử lý số liệu .60

CHƯƠNG 3 : KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 61

3.1 NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG CÔNG THỨC 61

3.1.1 Nghiên cứu bào chế lớp bao giải phóng nhanh 61

3.1.2 Nghiên cứu xây dựng công thức viên nhân lornoxicam giải phóng kéo dài 72

3.1.3 Xây dựng công thức viên lornoxicam giải phóng có kiểm soát 78

3.2 NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG QUY TRÌNH BÀO CHẾ VIÊN LORNOXICAM GIẢI PHÓNG CÓ KIỂM SOÁT QUY MÔ 2000 VIÊN 87

3.2.1 Mô tả quy trình bào chế viên lornoxicam giải phóng có kiểm soát bằng phương pháp bao dập 88

3.2.2 Thẩm định quy trình sản xuất viên lornoxicam giải phóng có kiểm soát 90

3.3 THẨM ĐỊNH PHƯƠNG PHÁP ĐỊNH LƯỢNG, XÂY DỰNG TIÊU CHUẨN CƠ SỞ VÀ ĐỘ ỔN ĐỊNH VIÊN LORNOXICAM GIẢI PHÓNG CÓ

KIỂM SOÁT 104

3.3.1 Thẩm định phương pháp định lượng 104

3.3.2 Nghiên cứu xây dựng tiêu chuẩn cơ sở 113

3.3.3 Đánh giá độ ổn định 113

3.4 NGHIÊN CỨU SINH KHẢ DỤNG 116

3.4.1 Xây dựng phương pháp phân tích 116

3.4.2 Kết quả thẩm định phương pháp 120

3.4.3 Định lượng lornoxicam trong huyết tương chó 126

CHƯƠNG 4 : BÀN LUẬN 130

4.1 NGHIÊN CỨU CẢI THIỆN ĐỘ TAN CỦA LORNOXICAM 130

4.2 NGHIÊN CỨU BÀO CHẾ VIÊN LORNOXICAM 12 MG GIẢI PHÓNG CÓ KIỂM SOÁT 133

4.2.1 Nghiên cứu bào chế lớp bao giải phóng nhanh 133

4.2.2 Nghiên cứu bào chế viên nhân giải phóng kéo dài 135

4.2.3 Bào chế viên lornoxicam giải phóng có kiểm soát 136

4.2.4 Lựa chọn phương pháp bào chế 138

4.3 QUY TRÌNH BÀO CHẾ 140

4.4 TIÊU CHUẨN CHẤT LƯỢNG VÀ ĐÁNH GIÁ ĐỘ ỔN ĐỊNH 144

4.4.1 Tiêu chuẩn chất lượng 144

4.4.2 Đánh giá độ ổn định 145

4.5 ĐÁNH GIÁ SINH KHẢ DỤNG 146

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 153

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC 155

TÀI LIỆU THAM KHẢO 156

Diện tích dưới đường cong (Area under the curve)

Hệ thống phân loại Sinh dược học bào chế (BiopharmaceuticsClassification System)

Giải phóng có kiểm soát

Sắc ký lỏng ghép nối khối phổ (Liquid chomatography - massspectrometry)

Giới hạn định lượng dưới (Lower limit of quantification)

Mean residence time (Thời gian lưu thuốc trung bình)

Natri carboxymethyl cellulose

Thuốc chống viêm không steroid (Nonsteroidal inflammatory drug)

anti-Người tình nguyện

Polyethylen glycol

Polyvinyl pyrrolidon

Kiểm nghiệm chất lượng (Quanlity control)

Độ lệch chuẩn tương đối (Relative Standard Deviation)

Độ lệch chuẩn (Standard deviation)

Kính hiển vi điện tử quét (Scanning electron microscope)Sinh khả dụng

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1 Độ tan của lornoxicam trong các môi trường pH khác nhau

ở nhiệt độ 25o C± 0,5o C 4

Bảng 1.2 Một số chế phẩm chứa lornoxicam trên thị trường 5

Bảng 1.3 Một số phương pháp định lượng lornoxicam trong huyết tương

8

Bảng 2.1 Các nguyên liệu và hóa chất sử dụng trong nghiên cứu 37

Bảng 2.2 Công thức cơ bản lớp bao chứa 4 mg lornoxicam 42

Bảng 3.1 Độ tan của lornoxicam trước khi giảm kích thước tiểu phân

trong các môi trường khác nhau ở 25o C ± 0,5 Co 61

Bảng 3.2 Độ tan của lornoxicam sau khi giảm kích thước tiểu phân trong

Bảng 3.6 Thời gian rã của viên lornoxicam giải phóng nhanh 71

Bảng 3.7 Công thức lớp bao giải phóng nhanh 72

Bảng 3.8 Công thức nghiên cứu ảnh hưởng của loại hydroxypropyl

methylcellulose tới % lornoxicam giải phóng 73

Bảng 3.9 Công thức đánh giá ảnh hưởng của tỷ lệ Methocel K4M :

Methocel E15LV tới % lornoxicam giải phóng 76

Bảng 3.10 Giá trị AIC và R2 adjusted theo các mô hình dược động học 78

Bảng 3.11 Khoảng thiết kế của biến đầu vào và yêu cầu của biến đầu ra

79

Bảng 3.12 Thiết kế thí nghiệm và % giải phóng của các mẫu viên

viii

Bảng 3.13 Hệ số hồi quy thể hiện ảnh hưởng của các biến đầu vào tới

% lornoxicam giải phóng tại các thời điểm 2 giờ, 4 giờ, 8

Bảng 3.16 Công thức cho lô 2000 viên 88

Bảng 3.17 Đánh giá nguy cơ ảnh hưởng đến độ ổn định của quy trình

bào chế 91

Bảng 3.18 Các thông số trọng yếu cần thẩm định 93

Bảng 3.19 Độ phân tán hàm lượng lornoxicam khi trộn bột kép 94

Bảng 3.20 Phân bố kích thước của hạt viên nhân giải phóng kéo dài

quy mô 2000 viên95

Bảng 3.21 Một số đặc tính của hạt với tốc độ trộn tá dược trơn 50

Bảng 3.24 Đặc tính của hạt viên nhân ở quy mô 2000 viên 97

Bảng 3.25 Đặc tính của viên ở quy mô 2000 viên 98

Bảng 3.26 Tỷ lệ % lornoxicam giải phóng từ viên nhân ở quy mô 2000

viên (TB ± SD; n = 6) 98

Bảng 3.27 Đề xuất tiêu chuẩn viên nhân 99

Bảng 3.28 Phân bố kích thước hạt của lớp bao giải phóng nhanh ở quy

mô 2000 viên 100

Bảng 3.29 Một số đặc tính của hạt lớp bao giải phóng nhanh với tốc độ

trộn 50 vòng/phút (n= 3) 100

Bảng 3.30 Đặc tính của viên tại các thời điểm với tốc độ dập 1 vòng/ phút

101

Bảng 3.31 Đặc tính của viên tại các thời điểm với tốc độ dập 2 vòng/ phút

101

Bảng 3.32 Đặc tính của hạt lớp bao ở quy mô 2000 viên 102

Bảng 3.33 Đặc tính của viên ở quy mô 2000 viên 102

Bảng 3.34 Tỷ lệ % lornoxicam giải phóng từ viên bao 3 lô ở quy mô 2000 viên 103 Bảng 3.35 Độ hấp thụ của dung dịch lornoxicam trong môi trường acid hydrocloric 0,1N pH 1,2 và đệm phosphat pH 6,8 (n = 3) 105 Bảng 3.36 Kết quả độ thích hợp của hệ thống 105

Bảng 3.37 Ảnh hưởng của mẫu placebo đến kết quả định lượng 107

Bảng 3.38 Nồng độ các mức đường chuẩn 107

Bảng 3.39 Kết quả khảo sát độ tuyến tính 108

Bảng 3.40 Kết quả khảo sát độ đúng 110

Bảng 3.41 Kết quả khảo sát độ chính xác 111

Bảng 3.42 Kết quả khảo sát độ chính xác 112

Bảng 3.43 Đề xuất tiêu chuẩn chất lượng của viên lornoxicam 12 mg giải phóng có kiểm soát 113 Bảng 3.44 Hàm lượng (%) của 3 lô viên lornoxicam 12 mg giải phóng có kiểm soát được bảo quản ở điều kiện thực sau 06 tháng114 Bảng 3.45 Hàm lượng (%) của 3 lô viên lornoxicam giải phóng có kiểm soát được bảo quản ở điều kiện lão hóa cấp tốc sau 06 tháng 114 Bảng 3.46 % dược chất giải phóng của 3 lô viên lornoxicam giải phóng có kiểm soát được bảo quản ở điều kiện thực sau 06 tháng115 Bảng 3.47 % dược chất giải phóng của 3 lô viên lornoxicam giải phóng có kiểm soát được bảo quản ở điều kiện lão hóa cấp tốc sau 06 tháng 116 Bảng 3.48 Các thông số của detector khối phổ để định lượng LNX 117

x

Bảng 3.50 Độ đúng, độ chính xác của các mẫu thuộc các đường chuẩn 122

Bảng 3.51 Kết quả xác định giá trị giới hạn định lượng dưới 123

Bảng 3.52 Kết quả thẩm định độ đúng, độ lặp lại trong ngày và khác ngày

Bảng 3.56 Nồng độ lornoxicam trong huyết tương chó sau khi uống

viên lornoxciam 12 mg bào chế 127

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1 Công th ứ c cấu tạo c ủ a lornoxicam 3

Hình 1.2 Hình ảnh viên nén nhiều lớp 22

Hình 1.3 Hình ảnh viên nén bao 23

Hình 1.4 Hình ảnh viên nén bao một mặt 23

Hình 2.1 Mô hình dập viên hai lớp bằng máy bao dập 45

Hình 3.1 Hình ảnh chụp SEM tiểu phân lornoxicam trước và sau khi nghiền mịn bằng máy Jet Mill 62

Hình 3.2 Hình ảnh chụp TEM tiểu phân lornoxicam sau khi nghiền ướt 63 Hình 3.3 Ảnh hưởng của tá dược độn tới % lornoxicam giải phóng 66

Hình 3.4 Ảnh hưởng của tá dược siêu rã tới % lornoxicam giải phóng67 Hình 3.5 Tỷ lệ % lornoxicam giải phóng từ viên nén sử dụng dược chất trước và sau khi giảm kích thước tiểu phân 68

Hình 3.6 Ảnh hưởng của tỉ lệ calci carbonat tới % lornoxicam giải phóng 70 Hình 3.7 Ảnh hưởng của natri laurylsulfat tới % lornoxicam giải phóng 70 Hình 3.8 Tỷ lệ % lornoxicam giải phóng từ viên sử dụng tá dược hydroxypropyl methylcellulose có độ nhớt thấp (n = 3) 74

Hình 3.9 Tỷ lệ % LNX giải phóng từ viên sử dụng tá dược hydroxypropyl methylcellulose có độ nhớt trung bình 75

Hình 3.10 Tỷ lệ % LNX giải phóng từ viên sử dụng tá dược hydroxypropyl methylcellulose có độ nhớt cao 75

Hình 3.11 Tỷ lệ % lornoxicam giải phóng từ viên sử dụng kết hợp hai polyme 77 Hình 3.12 Đường đồng mức biểu diễn quan hệ giữa ba biến đầu vào và % lornoxicam giải phóng sau 2 giờ 82

Hình 3.13 Đồ thị biểu diễn quan hệ giữa hệ số hồi quy và % lornoxicam giải phóng sau 4 giờ, 8 giờ, 10 giờ 82

xii

Hình 3.14 Đồ thị biểu diễn ảnh hưởng tương tác của Methocel K4M và

Methocel E15LV tới % lornoxicam giải phóng sau 4 giờ, 8

giờ, 10 giờ 83

Hình 3.15 Đồ thị biểu diễn ảnh hưởng tương tác của calci carbonat và

Methocel 4KM tới % lornoxicam giải phóng sau 8 giờ, 10 giờ84

Hình 3.16 Đồ thị giải phóng lornoxicam từ công thức tối ưu 87

Hình 3.17 Sơ đồ lấy mẫu độ phân tán hàm lượng giai đoạn trộn bột kép 94

Hình 3.18 Tỷ lệ % lornoxicam giải phóng từ viên bao 3 lô ở quy mô

2000 viên 103

Hình 3.19 Sắc ký đồ của mẫu chuẩn, mẫu thử và mẫu placebo 106

Hình 3.20 Phổ UV của mẫu chuẩn và mẫu thử 107

Hình 3.21 Đồ thị biểu diễn mối tương quan giữa nồng độ và diện tích

píc lornoxicam 108

Hình 3.22 Sắc ký đồ mẫu huyết tương trắng 120

Hình 3.23 Sắc ký đồ mẫu huyết tương tự tạo chứa chuẩn lornoxicam

(0,15 µg/ml) và chuẩn nội meloxicam 121

Hình 3.24 Đường cong nồng độ thuốc trung bình theo thời gian trong

huyết tương chó khi uống viên LNX 12 mg nghiên cứu 128

ĐẶT VẤN ĐỀ

Lornoxicam (LNX) là hoạt chất thuộc nhóm giảm đau chống viêm phisteroid, phân lớp oxicam có tác dụng hạ sốt, giảm đau, chống viêm Hiệu lựcgiảm đau và chống viêm của LNX mạnh gấp 10 lần so với tenoxicam, liềuđiều trị chỉ bằng 1/6 so với các thuốc thế hệ trước, do đó giảm được nhiều tácdụng không mong muốn LNX đã và đang được lưu hành tại Thụy Sĩ và một

số quốc gia tại Châu Âu dưới dạng viên nén giải phóng ngay 4 mg, 8 mg,thuốc tiêm 4 mg/ml để làm giảm triệu chứng đau, viêm đối với bệnh nhânviêm khớp và viêm khớp dạng thấp Ngoài ra, còn được sử dụng để giảm đautrước và sau mổ trong phẫu thuật phụ khoa, phẫu thuật chỉnh hình, phẫu thuậtrăng Khác với các dược chất thuộc nhóm oxicam, LNX có thời gian bán thảingắn (thường chỉ từ 3 đến 5 giờ), đặc tính hòa tan phụ thuộc nhiều vào pH, rất

ít tan trong môi trường pH thấp ở dạ dày nên tác dụng giảm đau không nhanh

và cần sử dụng nhiều lần trong ngày Do đó, việc phát triển một dạng bào chếmới vừa có khả năng cải thiện tốc độ hòa tan trong môi trường acid, vừa cókhả năng kéo dài giải phóng dược chất là cần thiết

Qua tham khảo các tài liệu, hiện chưa có công trình nghiên cứu trongnước nào về viên giải phóng có kiểm soát gồm lớp giải phóng nhanh và lớpgiải phóng kéo dài cho hoạt chất lornoxicam Trên thế giới cũng có ít nghiêncứu toàn diện về viên lornoxicam giải phóng có kiểm soát Hạn chế của cácnghiên cứu này là lớp giải phóng nhanh thường không đạt hiệu quả cao doLNX rất ít tan trong môi trường pH 1,2 và hầu như chưa có bố trí thí nghiệmđánh giá sinh khả dụng để chứng minh hiệu quả của dạng bào chế này Đặcđiểm của dạng viên giải phóng có kiểm soát kết hợp nhanh - kéo dài là ngaysau khi uống thuốc, dược chất nhanh chóng giải phóng liều khởi đầu có

tác dụng dược lý, tiếp theo nồng độ thuốc trong máu được duy trì nhờnhân giải phóng kéo dài tạo ra hiệu quả điều trị cao, thích hợp với dượcchất như LNX, do giảm đau nhanh, giảm số lần dùng thuốc, tăng hiệu quảđiều trị [18], [40], [41].

Xuất phát từ ý nghĩa khoa học và thực tiễn trên, chúng tôi tiến hành

đề tài “Nghiên cứu bào chế và bước đầu đánh giá sinh khả dụng viênlornoxicam giải phóng có kiểm soát” với các mục tiêu sau:

1 Xây dựng được công thức và quy trình bào chế viên bao dập 2 lớp, lớp bao chứa 4 mg LNX giải phóng nhanh và viên nhân là cốt chứa 8 mg LNX GPKD 12 giờ ở quy mô phòng thí nghiệm.

2 Xây dựng được tiêu chuẩn chất lượng và bước đầu theo dõi độ ổn định của chế phẩm nghiên cứu.

3 Bước đầu đánh giá sinh khả dụng của viên nghiên cứu trên chó thí nghiệm.

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN 1.1 LORNOXICAM

Hình 1.1 Công thức cấu tạo của lornoxicam [46]

- Tên khoa học: e)-[(1,2)]-thiazin-2-carboxamid-1,1-dioxid]

- Lornoxicam tồn tại ở hai dạng thù hình có độ tan khác nhau [114]

- Lornoxicam có tính acid yếu, hằng số phân ly pKa = 4,7 do đó tanhạn chế trong môi trường acid Lornoxicam hơi thân dầu, với hệ số phân bố1,8 (n-octanol và đệm pH 7,4) [22], [52], [94]

Độ tan của lornoxicam phụ thuộc vào pH, tan tốt hơn trong môi trườngđệm phosphat pH 6,8 và 7,4 do sự hình thành liên kết hydro và tương tác tĩnhđiện giữa nhóm OH và natri hydroxyd có trong dung dịch đệm phosphat [17], [42].

- Lornoxicam là chất lưỡng tính trong khoảng pH 2 - 5 và ở dạng anion khi pH ≥ 6 Tồn tại ở dạng đồng phân hỗ biến keto-enol [42]

Bảng 1.1 Độ tan của lornoxicam trong các môi trường pH khác nhau

Phân bố

Thể tích phân bố của LNX sử dụng theo đường uống và đường tiêm tĩnhmạch trong khoảng 5-10L, xấp xỉ thể tích huyết tương và gần giống với cácoxicam khác LNX liên kết mạnh với protein huyết tương, chủ yếu là albumin(99%) Dễ dàng thâm nhập vào các tổ chức bao khớp, đặc biệt là hoạt dịch khớp

Chuyển hóa

Lornoxicam bị chuyển hóa phần lớn qua gan Giống như cácNSAIDS khác, enzym cytochrome P450 2C9 đóng một vai trò quan trọngtrong quá trình chuyển hóa của LNX

- Giảm đau trước và sau phẫu thuật phụ khoa, phẫu thuật chỉnh hình,phẫu thuật răng miệng

1.1.5 Tác dụng không mong muốn

- Lornoxicam có tác dụng không mong muốn tương tự như cácNSAIDS khác, thường là nhẹ như rối loạn tiêu hóa, buồn nôn, tiêu chảy,đau đầu, đau dạ dày Hiếm gặp các phản ứng chảy máu, co thắt khí quản vàrất hiếm gặp hội chứng Steven - Johnson [47], [69], [70]

1.1.6 Một số chế phẩm lornoxicam trên thị trường

Bảng 1.2 Một số chế phẩm chứa lornoxicam trên thị trường

Vocfor Công ty CP dược phẩm Me Di Sun - 4; 8

Việt NamArbuntec 4 Công ty CP dược phẩm Me Di Sun - 4

Việt Nam

Usarichpharm - Việt Namquy ước

Larfix Kusum Healthcare Private Limited 4

Lorna Adcock Ingram Healthcare Pvt Ltd

- Ấn Độ

1.1.7 Phương pháp định lượng lornoxicam trong chế phẩm và trong dịch

sinh học

1.1.7.1 Phương pháp định lượng lornoxicam trong chế phẩm

a Phương pháp đo quang

Phương pháp quang phổ tử ngoại thường được áp dụng để định lượnglornoxicam trong nguyên liệu và chế phẩm Dược chất được kiềm hóa, sau đótạo phức màu và đo phổ hấp phụ ở bước sóng 460nm hoặc oxy hóa dược chất vàtạo phức màu với thuốc thử, đo phổ hấp thụ UV- Vis tại bước sóng 530 - 650nm

Phương pháp quang phổ tử ngoại cũng được áp dụng để đánh giá độhòa tan của lornoxicam trong môi trường dịch vị nhân tạo (dung dịch acidhydrocloric 0,1N pH 1,2), môi trường dịch ruột nhân tạo (dung dịch đệmphosphat pH 6,8) [16], [80], [97], [106]

Sahoo S K và cộng sự (2012) đã định lượng lornoxicam trongHPTR bằng phương pháp đo quang phổ tử ngoại ở bước sóng 377 nm, môitrường kiềm [82].`

c Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC)

Trong phương pháp này LNX thường được hòa tan vào các dung môi như: natri hydroxyd, methanol trước khi hòa tan vào pha động để tiêm vào sắc ký.

Mahesh Attimarad (2010) đã định lượng LNX trong viên nén bằngphương pháp HPLC sử dụng cột Zorbax eclipse XBD C18 (150 mm x 4,6

mm, 5 μm), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;m), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;tt/tt), tốc độ dòng 0,8 ml/phút, detector UV ở bước sóng 381 nm, thể tíchtiêm mẫu 20 μm), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;l Giới hạn phát hiện và giới hạn định lượng của phươngpháp là 0,013 µg/ml và 0,416 µg/ml, thời gian lưu là 2,63 ± 0,08 phút [58]

Zhang J và cộng sự (2012) đã nghiên cứu định lượng LNX trong chếphẩm tiêm bằng phương pháp HPLC sử dụng cột Shimadzu ODS (15cm x4,6mm, 5μm), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;m), pha động natri acetat (0,05 mol/l, pH 5,8) : methanol (55 :45), tốc độ dòng 1 ml/phút, detector UV ở bước sóng 290 nm Kết quảthẩm định giới hạn phát hiện và giới hạn định lượng của phương pháp là0,010 µg/ml và 0,350 µg/ml [113]

Sharma M C (2011) đã định lượng đồng thời LNX và paracetamoltrong viên nén kết hợp 2 thành phần bằng phương pháp HPLC, sử dụng cộtPhenomenex Luna C18 pha đảo (250 mm x 4,6 mm, 5 μm), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;m), pha động ethylacetat: methanol: nước (2,5: 70 : 28,5), tốc độ dòng 1 ml/phút, detector UV

ở bước sóng 234 nm [92]

Patil K R và cộng sự (2009) đã nghiên cứu định lượng LNX trongchế phẩm bằng phương pháp HPLC sử dụng cột Zorbax SB C18 (75mm x4,6 mm, 3,5 μm), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;m), tốc độ dòng 1 ml/phút, pha động là dung dịch acidtrifluoroacetic (0,05%; tt/tt) : acetonitril tỷ lệ 70 : 30, thể tích tiêm mẫu 10μm), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;l, detector UV bước sóng 295 nm Kết quả thẩm định cho thấy giới hạnphát hiện và giới hạn định lượng của phương pháp là 0,012 µg/ml và 0,380µg/ml, thời gian lưu 4,9 phút [73]

1.1.7.2 Phương pháp định lượng lornoxicam trong dịch sinh học

Quá trình thực hiện đề tài luận án cần phải định lượng nồng độ LNXtrong huyết tương sau khi cho động vật thí nghiệm uống viên nghiên cứu Do

dạng bào chế viên LNX 12 mg kiểm soát giải phóng lần đầu tiên đượcnghiên cứu ở Việt Nam Vì thế, việc xây dựng và thẩm định quy trình địnhlượng LNX trong huyết tương là yêu cầu bắt buộc Để định lượng LNXtrong huyết tương, phương pháp HPLC đã được khá nhiều các tác giảnghiên cứu Một số nghiên cứu định lượng LNX trong huyết tương bằngphương pháp HPLC được trình bày tóm tắt ở bảng sau:

Bảng 1.3 Một số phương pháp định lượng lornoxicam trong huyết tương

pháp định xử lý mẫu Dung môi Chuẩn nội LOD, LOQ lượng

Sắc ký lỏng Phương pháp Ethyl acetat Meloxicam 5,130

cao detector môi hữu cơ

khối phổ

Phương pháp Dichloromethan Tenoxicam [109]

chiết qua cộttrao đổi ion C18

Ethyl acetat Thiocolchic 48 ng/ml,

cao detector chiết bằng dung Diethyl ether Piroxicam 40 ng/ml,

động kali monophosphat - acetonitril (60 : 40), giới hạn phát hiện và giớihạn định lượng của phương pháp là 40 ng/ml và 50 ng/ml [101].

Yehia S A và cộng sự (2017) đã xây dựng và thẩm định phươngpháp định lượng LNX trong huyết tương bằng phương pháp HPLC,detector UV ở bước sóng 385 nm, xử lý mẫu bằng phương pháp chiết lỏng

- lỏng với dung môi dichloromethan và chất chuẩn nội tenoxicam Pha dungmôi hữu cơ được bốc hơi trong dòng khí nitơ ở 35oC Hòa tan cắn bằng 0,2

ml acetonitril, định lượng với cột SupelcosilTM LC-18-TY (150 mm × 4,6

mm, 3 µm), pha động là dung dịch natri dihydro phosphat 0,1 M : methanol

tỷ lệ 50 : 50, tốc độ dòng 1,5 ml/phút [110]

Kiran B A và cộng sự (2014) đã định lượng LNX trong huyết tươngbằng phương pháp HPLC, detector PDA ở bước sóng 290 nm, sử dụng cộtHypersil BDS C18 (250mm x 4,6mm, 5 μm), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;m), xử lý mẫu bằng phương pháp kếttủa protein với ethyl acetat Pha động gồm kali dihydrophosphat pH 6 :acetonitril (70: 30) và chất chuẩn nội thiocolchicosid Pha dung môi hữu cơ đượcbốc hơi, hòa tan cắn bằng 500 μm), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;l dung dịch pha động, thể tích tiêm mẫu 20 μm), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;l,tốc độ dòng 1 ml/phút Thời gian phân tích 14,52 phút, giới hạn phát hiện và giớihạn định lượng dưới của phương pháp là 48 ng/ml và 62 ng/ml [53]

Zaid N Z và cộng sự (2017) đã định lượng LNX trong huyết tươngbằng phương pháp sắc khí khối phổ LC-MS/MS, cường độ dòng ion m/z =371,930 /121,000 đối với LNX và m/z = 351,999/115,000 đối vớimeloxicam Sử dụng cột ThermoHypurity C18 (150 mm × 2,1 mm, 5 μm), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;m),

xử lý mẫu bằng phương pháp chiết lỏng - lỏng với dung môi ethyl acetat.Pha động gồm nước : methanol : acetonitril tỷ lệ 30 : 20 : 50, chất chuẩnnội meloxicam Lắc xoáy và ly tâm, pha dung môi hữu cơ được bốc hơi,hòa tan cắn bằng 500 μm), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;l dung dịch pha động, thể tích tiêm mẫu 10 μm), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;l Giớihạn định lượng dưới của phương pháp là 5,130 ng/ml [111]

Moutasin M Y và cộng sự (2017) đã xây dựng phương pháp địnhlượng LNX trong huyết tương bằng phương pháp HPLC, xử lý mẫu bằngphương pháp chiết lỏng - lỏng, chất chuẩn nội Torsemid Lắc xoáy và lytâm, pha dung môi hữu cơ được bốc hơi chân không ở 60o C đến khô Hòatan cắn bằng 500 μm), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;l dung dịch pha động, định lượng với cột ShimadzuC18, tốc độ dòng 0,7 ml/phút, pha động gồm methanol: nước: acid formic(tỷ lệ 80 : 20 : 0,5), thể tích tiêm mẫu 20 μm), pha động methanol : 0,1% acid formic trong nước (80 : 20;l, giới hạn định lượng dưới 10ng/ml, khoảng tuyến tính 10 - 400 ng/ml [67].

Đối với các nghiên cứu ở trên, để định lượng LNX trong huyết tương,thường sử dụng chuẩn nội là các chất có công thức hóa học gần giống vớidược chất như: ternoxicam, meloxicam, piroxicam… Phương pháp địnhlượng là HPLC detector UV với ưu điểm thiết bị sẵn có và phổ biến, độ chínhxác cao Tuy nhiên, so với phương pháp HPLC MS/MS thì phương phápHPLC detector UV có giới hạn định lượng dưới cao hơn, thời gian phân tíchmẫu dài hơn Do hàm lượng của LNX trong viên thấp, thường chỉ 4 mg hoặc

12 mg nên yêu cầu phương pháp định lượng LNX trong huyết tương phải xácđịnh được LNX ở nồng độ rất thấp và phải có độ chính xác, độ nhạy cao Do

đó, Phương pháp HPLC MS/MS có ưu điểm là có độ chính xác cao, giới hạnđịnh lượng dưới thấp, thời gian phân tích ngắn đã được lựa chọn trong đề tài

để định lượng LNX trong huyết tương chó thí nghiệm

1.2 MỘT SỐ KỸ THUẬT VÀ CÔNG NGHỆ BÀO CHẾ ĐƯỢC ÁP DỤNG TRONG NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN DẠNG THUỐC VỚI LORNOXICAM

Để làm tăng độ tan và tốc độ hòa tan của LNX, các công trình nghiên cứuthường đề cập đến các phương pháp cải thiện bằng cách tác động vào bản thândược chất Điều này có thể được thực hiện bằng cách thay đổi tính chất vật lýcủa dược chất như: giảm kích thước tiểu phân để tăng diện tích tiếp xúc, sửdụng chất diện hoạt để làm tăng tính thấm dược chất, bào chế hệ phân

tán rắn, bào chế hệ tiểu phân nano… hoặc thay đổi tính chất hóa học củadược chất như: sử dụng dạng tiền thuốc, dùng dạng muối thay thế.

1.2.1 Bào chế hệ phân tán rắn

Hệ phân tán rắn là hệ trong đó một hay nhiều dược chất được phântán hoặc hòa tan trong một hoặc hỗn hợp chất mang hay cốt (matrix) trơ vềmặt dược lý, được bào chế bằng phương pháp thích hợp

Hệ phân tán rắn làm tăng độ tan và tốc độ hoà tan của các dược chất

ít tan Nhờ đó, dược chất chế tạo dưới dạng hệ phân tán rắn có khả nănghoà tan tốt hơn so với nguyên liệu ban đầu Chế tạo hệ phân tán rắn đã vàđang được áp dụng để làm tăng độ tan của nhiều dược chất ít tan, đặc biệt

là dược chất nhóm giảm đau chống viêm, trên cơ sở đó làm tăng sinh khảdụng của thuốc [8], [16], [30], [115]

So với các phương pháp làm tăng độ tan khác như tạo muối, dùnghỗn hợp dung môi, giảm kích thước tiểu phân, hệ phân tán rắn có ưu điểm

là có thể chọn lựa công thức và quy trình đa dạng, cho phép thay đổi linhhoạt khi thiết kế các dạng bào chế dùng theo đường uống đối với các dượcchất ít tan trong nước [30], [96], [100]

Cơ chế làm tăng độ tan của hệ phân tán rắn

- Thay đổi trạng thái kết tinh của dược chất hoặc chuyển từ dạng kết tinh sang dạng vô định hình có khả năng hòa tan dược chất tốt hơn

- Giảm kích thước tiểu phân dược chất Dược chất được phân tán ở mức

độ rất mịn, thậm chí ở mức độ phân tử nếu hệ có cấu trúc dung dịch rắn

- Cải thiện tính thấm ướt môi trường hòa tan của dược chất

- Làm giảm năng lượng của sự hòa tan

- Tạo phức dễ tan

Theo quan điểm sinh dược học, độ tan của dược chất có ảnh hưởng quyếtđịnh tới mức độ và tốc độ hấp thu của dược chất LNX có độ tan kém, thấm tốt,quá trình hấp thu LNX ở đường tiêu hóa bị giới hạn bởi độ tan Bào chế

hệ phân tán rắn của LNX với những chất mang phù hợp là một trong nhữngbiện pháp cải thiện đáng kể độ tan của dược chất, do đó cải thiện sinh khảdụng Các chất mang thường dùng trong hệ phân tán rắn là: PVP K30,PEG 4000, PEG 6000, PEG 8000, Lutrol F-127, các cyclodextrin và dẫnchất [8], [30], [37], [105], [108], [109].

Hamza Y E và cộng sự (2010) đã nghiên cứu bào chế hệ phân tánrắn LNX với chất mang PVP K30 bằng phương pháp đông khô Hệ phântán rắn tạo thành được sử dụng để bào chế lớp bao giải phóng nhanh vớimục tiêu khi thuốc đến dạ dày, dược chất nhanh chóng được giải phóng

cung cấp liều giảm đau nhanh Kết quả đánh giá sinh khả dụng in vitro cho

thấy HPTR lornoxicam - PVP K30, tỷ lệ 1: 5 làm tăng độ tan dược chấttrong môi trường acid dạ dày [43]

Bramhane D M và cộng sự (2010) đã nghiên cứu bào chế HPTRlornoxicam - β-cyclodextrin, lựa chọn arginin một amino acid là thành phầnmới của hệ ba pha Chế tạo HPTR lornoxicam- β-cyclodextrin và HPTRlornoxicam - β-cyclodextrin kết hợp với arginin (hệ hai pha và ba pha) bằngphương pháp đông khô ở tỷ lệ khác nhau nhằm cải thiện độ tan và tốc độhòa tan của dược chất Đánh giá sự tạo thành phức lồng dạng rắn bằng phổhồng ngoại, phân tích nhiệt vi sai, phổ nhiễu xạ tia X; dạng lỏng xác địnhbởi phân tích pha hòa tan, đo phổ tử ngoại, sắc ký lỏng hiệu năng cao vàphổ cộng hưởng từ Định lượng và xác định mối liên quan giữa các chấtbằng phương pháp sắc ký hấp phụ pha đảo Kết quả cho thấy HPTRlornoxicam - β-cyclodextrin kết hợp với arginin cải thiện đáng kể độ tan sovới lornoxicam nguyên liệu [26]

1.2.2 Bào chế viên giải phóng nhanh

Viên nén giải phóng nhanh là dạng thuốc rắn phân liều có khả năng

rã và hoà tan dược chất trong một thời gian ngắn

Hầu hết các nghiên cứu viên giải phóng nhanh đều tập trung làm tăngtốc độ và mức độ hoà tan của các dược chất ít tan khi đưa vào cơ thể, đặc biệttận dụng quá trình rã và hoà tan dược chất ngay từ khoang miệng mà khôngcần nhai và không cần đến nước Quá trình hấp thu thuốc xảy ra ngay từkhoang miệng và phần trên của bộ máy tiêu hoá, trước khi xuống tới dạ dày.

Mặt khác, tốc độ hòa tan cũng có thể bị ảnh hưởng bởi thời gian rãcủa viên Viên nén rã nhanh, giải phóng nhanh dược chất trong vài giâydưới dạng hỗn dịch mịn, làm tăng diện tích bề mặt tiếp xúc với môi trườnghòa tan Do đó, thời gian tác dụng và sinh khả dụng của thuốc được cảithiện rõ rệt so với viên nén quy ước [19], [23]

Sheth S K và cộng sự (2010) đã nghiên cứu viên nén ít đắng rã trongmiệng chứa LNX theo phương pháp dập thẳng, sử dụng kỹ thuật tạo phức với

-cyclodextrin và dập viên với các tá dược siêu rã như natri starch glycolat,crospovidon và natri croscarmellose Viên nén sau khi bào chế được đánh giácác chỉ tiêu: hàm lượng, độ cứng, độ mài mòn, thời gian rã và khả năng hòatan Các công thức có thời gian rã trong khoảng từ 22 đến 58 giây Trong cáccông thức nghiên cứu, chọn được công thức tối ưu sử dụng LNX tạo phức với

-cyclodextrin kết hợp với tá dược siêu rã crospovidon 7,5%, thời gian rã 28giây, sau 8 phút giải phóng được 99,85% dược chất [93]

Kalakuntla D R và cộng sự (2010) đã nghiên cứu viên nén ít đắng, rãtrong miệng lornoxicam 8 mg theo phương pháp dập thẳng, sử dụng kỹ thuậttạo phức với Eudragit E 100 và dập viên với các tá dược siêu rã như natristarch glycolat, Indion 414 Viên nén sau khi bào chế được đánh giá các chỉtiêu như: hàm lượng, độ cứng, độ mài mòn, thời gian rã và độ hòa tan Kếtquả cho thấy Eudragit E 100 có khả năng che dấu vị đắng tốt, các công thức

có thời gian rã thay đổi trong khoảng từ 45 đến 80 giây Trong các công thứcnghiên cứu, chọn được công thức tối ưu sử dụng LNX tạo phức với Eudragit

E 100 kết hợp với 4% tá dược siêu rã Indion 414, viên có thời gian rã 45 giây, sau 60 phút giải phóng được trên 90% dược chất [50].

Metker V và cộng sự (2011) đã nghiên cứu bào chế viên nén rã trongmiệng lornoxicam bằng phương pháp tạo hạt ướt, sử dụng tá dược siêu rãKyron T-314 và tá dược thăng hoa menthol Các công thức nghiên cứu đượcbào chế với tỷ lệ menthol, Kyron T-314 khác nhau Kết quả cho thấy tá dượcthăng hoa không ảnh hưởng đến độ cứng và làm tăng độ xốp của viên Hàmlượng LNX trong các công thức nghiên cứu từ 98,4 - 99,5% Công thức tối

ưu giải phóng 78,37 ± 1,5% dược chất sau 5 phút và giải phóng 97,25 ± 1,3%dược chất sau 30 phút Tá dược siêu rã Kyron T-314 trương nở rất nhanh khithấm nước làm cho viên rã nhanh Ngoài ra, tá dược thăng hoa menthol làmtăng độ xốp của viên, giúp dược chất giải phóng nhanh hơn [60]

1.2.3 Bào chế viên giải phóng kéo dài

Thuốc giải phóng kéo dài là những chế phẩm có khả năng kéo dàiquá trình giải phóng và hấp thu dược chất từ dạng thuốc, nhằm duy trì nồng

độ dược chất trong máu trong vùng điều trị một thời gian dài, với mục đíchkéo dài thời gian tác dụng, giảm số lần dùng thuốc, giảm tác dụng khôngmong muốn, nâng cao hiệu quả điều trị của thuốc [1], [2], [6] Bào chế viêngiải phóng kéo dài thích hợp với dược chất có thời gian bán thải ngắn nhưlornoxicam Ngoài ra, dạng thuốc GPKD còn làm giảm tác dụng khôngmong muốn kích ứng đường tiêu hóa của lornoxicam, do dược chất đượcgiải phóng từ từ, tránh tập trung một lượng lớn dược chất tại đường tiêuhóa như uống viên nén quy ước [39], [41], [67], [80], [81], [90], [102]

Ulla S N và cộng sự (2010) đã nghiên cứu bào chế viên LNX giảiphóng kéo dài bằng phương pháp dập thẳng, sử dụng tá dược tạo cốthydroxypropylmethyl cellulose, nhằm khắc phục nhược điểm thời gian bánthải ngắn của dược chất, duy trì nồng độ dược chất trong máu trong thời giandài, giảm số lần dùng thuốc, tránh bỏ thuốc, quên thuốc Công thức nghiên

cứu gồm tá dược tạo cốt HPMC K4M, K15M, K100M, tá dược độn cellulose

vi tinh thể, magnesi stearat làm tá dược trơn Kết quả lựa chọn được côngthức tối ưu sử dụng tá dược tạo cốt HPMC K4M 15%, sau 12 giờ giảiphóng 98,19% dược chất [103]

Hamza Y E và cộng sự (2010) đã nghiên cứu bào chế viên LNX giảiphóng kéo dài tạo cốt với hydroxypropyl methylcellulose, phối hợp với tádược kiềm Công thức nghiên cứu có thành phần chính gồm tá dược tạocốt HPMC, tá dược kiềm natri bicarbonat và magnesi oxyd Kết quả chothấy công thức sử dụng HPMC K15M 15% kết hợp natri bicarbonat 10%

ổn định trước và sau khi bảo quản Đánh giá khả năng giải phóng dượcchất trong dịch ruột nhân tạo cho thấy, viên LNX nghiên cứu đã khắc phụcđược nhược điểm thời gian bán thải ngắn, ít tan trong môi trường acid dạdày của dược chất, tạo chế phẩm giải phóng, hòa tan dược chất nhanh tại

dạ dày, giúp giảm đau nhanh; tiếp tục giải phóng dược chất kéo dài tại ruột,duy trì nồng độ dược chất trong máu trong thời gian dài Tá dược HPMCtrương nở trong nước có vai trò tạo cốt kéo dài giải phóng dược chất Hơnnữa, quá trình giải phóng dược chất từ viên nén có thể điều chỉnh dựa trêndược động học của thuốc và yêu cầu điều trị, bằng cách tạo ra môi trườngmicro pH xung quanh viên thuốc [42]

Phani K và cộng sự (2011) đã nghiên cứu bào chế viên LNX giảiphóng kéo dài sử dụng polysaccarid từ hạt me (Tamarindus indica) Mục tiêucủa nghiên cứu là bào chế viên kéo dài dạng cốt, nhằm duy trì nồng độ dượcchất trong máu hoặc trong dịch bao khớp trong một khoảng thời gian dài,giảm thiểu các tác dụng không mong muốn tại chỗ hoặc toàn thân Viên nénđược bào chế theo phương pháp tạo hạt ướt, sử dụng 10%, 20%, 30%, 40%polysaccarid từ hạt me Công thức tối ưu được so sánh với các công thức sửdụng tá dược khác như HPMC K4M, Na CMC, gôm Guar Kết quả cho thấy,các công thức sử dụng nồng độ polyme cao sẽ có độ cứng cao và độ mài mòn

thấp Sau 24 giờ viên nén sử dụng 20% polysaccarid từ hạt me giải phóng99,45% LNX, trong khi công thức sử dụng 40% polysaccarid từ hạt me chỉgiải phóng được 62,55% dược chất Khi tăng nồng độ polysaccarid thì tốc độgiải phóng dược chất giảm, chứng tỏ mô hình giải phóng dược chất chủ yếuphụ thuộc vào nồng độ polysaccarid Trong các công thức nghiên cứu, côngthức sử dụng 20%, 40% polysaccarid từ hạt me giải phóng dược chất theođộng học bậc 0, giải phóng dược chất chậm và hoàn toàn sau 24 giờ [75].

1.2.4 Bào chế viên giải phóng theo nhịp

Thuốc giải phóng theo nhịp là các chế phẩm khi sử dụng dược chấtđược giải phóng theo nhịp bùng phát của bệnh, chủ yếu dựa trên công nghệbào chế thuốc giải phóng chậm Cơ chế giải phóng dược chất từ các dạngthuốc này dựa trên các biến đổi về hằng số sinh lý của người bệnh như: huyết

áp, hàm lượng enzym trong máu (với thuốc tim mạch), hàm lượng đườnghuyết (với thuốc hạ đường huyết), chu kỳ tế bào (với thuốc chữa ung thư) kết hợp với kỹ thuật kiểm soát giải phóng dược chất Yêu cầu cơ bản nhấtcủa dạng thuốc giải phóng theo nhịp là phải bảo đảm được thời gian tiềmtàng của thuốc sau khi đưa vào cơ thể và phải giải phóng dược chất sauthời gian tiềm tàng để ngăn chặn nhịp bùng phát của bệnh [64], [65]

Với dược chất LNX, các nhà khoa học cũng đã nghiên cứu bào chế hệgiải phóng theo nhịp, giải phóng lornoxicam đúng vào thời điểm bùng phátcủa bệnh thấp khớp Tức là, sau khi uống thuốc, LNX phải giải phóng sau thờigian tiềm tàng tối thiểu 5 giờ (< 10% dược chất giải phóng) và giải phóng tối

đa hoạt chất trong khoảng thời gian 6 - 8 giờ Giả sử bệnh nhân uống thuốcvào 10 giờ buổi tối (trước khi đi ngủ), thuốc sẽ giải phóng dược chất vào lúc

3 giờ sáng và giải phóng tối đa vào khoảng thời gian 4 - 6 giờ sáng, đúng vàothời điểm bùng phát của bệnh thấp khớp theo bệnh học thời khắc

Ganesh N S và cộng sự (2010) đã nghiên cứu bào chế thuốc giảiphóng theo nhịp LNX Các vi cầu LNX được bào chế bằng phương pháp nhũ

hóa, polyme hóa hỗn dịch, nhũ hóa bốc hơi dung môi sử dụng các polyme nhưgelatin, Na CMC và chitosan Chín công thức được bào chế với tỷ lệ dược chất :polyme khác nhau, các công thức nghiên cứu được đo phổ hồng ngoại, chụpSEM xác định kích thước tiểu phân và phân bố kích thước tiểu phân, tính hiệu

suất, định lượng hàm lượng dược chất và thử hòa tan in vitro Kết quả phân tích

phổ hồng ngoại cho thấy: không có tương tác dược chất và polyme sử dụng.Hình ảnh qua kính hiển vi điện tử quét cho thấy vi cầu lornoxicam thu được cóhình cầu, hiệu suất tạo vi cầu bào chế từ các polyme gelatin, Na CMC vàchitosan lần lượt là 95,75%, 87,68% và 68,40% Khả năng kiểm soát giải phóngdược chất phụ thuộc vào nồng độ polyme sử dụng, mô hình giải phóng dượcchất sau giai đoạn tiềm tàng gần với dược động học bậc 0 Kết quả nghiên cứuchứng minh có thể sử dụng các polyme thiên nhiên để bào chế vi cầu lornoxicamgiải phóng theo nhịp điều trị bệnh viêm khớp [38]

Mohd A H và cộng sự (2013) đã nghiên cứu bào chế viên nén miniLNX đóng nang HPMC để điều trị bệnh viêm khớp dạng thấp Viên nén minilornoxicam bào chế bằng phương pháp dập thẳng, sử dụng polyme phân rãbởi enzym microsome và phụ thuộc pH, sau đó đóng vào nang HPMC Đophổ hồng ngoại, phân tích nhiệt vi sai đối với dược chất tinh khiết, tá dược vàhỗn hợp vật lý Các công thức nghiên cứu được đánh giá tính chất lý hóa, giải

phóng in vitro, dược động học giải phóng và độ ổn định Kết quả đo phổ hồng

ngoại và phân tích nhiệt vi sai cho thấy không có tương tác giữa dược chất vàpolyme sử dụng trong công thức Các đặc tính lý hóa của viên nén mini LNXđều nằm trong giới hạn cho phép Hàm lượng dược chất đạt được khoảng99,60 ± 0,07% Công thức tối ưu là công thức sử dụng kết hợp 10% EudragitL100 và 30% Eudragit S100, giải phóng dược chất tại đại tràng sau khoảngthời gian tiềm tàng là 5,02 ± 0,92 giờ, giải phóng 95,48 ± 0,65 % dược chấtsau 8 giờ và 99,90 ± 0,83 % dược chất sau 12 giờ Chế phẩm có độ ổn định

cao, công thức thiết kế đơn giản, không sử dụng dung môi hữu cơ, khôngcần đầu tư trang thiết bị đắt tiền, dễ dàng áp dụng trong sản xuất [66].

Mohd và cộng sự (2015) đã bào chế hệ Pulsincap chứa các viên nénmini LNX, nhằm kết hợp ưu điểm của viên nén mini với điều kiện giảiphóng tối ưu của hệ Pulsincap nhằm mục đích giải phóng dược chất tạiđích, điều trị bệnh viêm khớp theo nhịp bùng phát của bệnh Viên nén miniđược bào chế bằng phương pháp dập thẳng, sau đó đánh giá đặc tính lýhóa, độ tan và độ ổn định Kết quả phân tích phổ hồng ngoại và phân tíchnhiệt vi sai cho thấy không có tương kỵ giữa dược chất và polyme sửdụng Đối với các viên nén mini nghiên cứu, các thông số lý hóa đều nằmtrong giới hạn cho phép Viên nén mini được đóng vào thân nang khôngtan trong nước, nắp được hàn kín bởi một nút polyme, viên nang sau đóđược bao tan ở ruột Các nồng độ polyme khác nhau được sử dụng làm nútnhằm tìm ra một polyme phù hợp nhất, có thể giải phóng dược chất sauthời gian tiềm tàng 5 giờ khi kết hợp với 5% CAP Kết quả cho thấy HPMCK100M 30% và natri alginat 40% là polyme phù hợp để làm nút kiểm soátgiải phóng Sau thời gian 5 giờ viên thuốc giải phóng 99,97 ± 0,43 % hoạtchất và giải phóng 99,69 ± 0,37% sau thời gian 8 giờ Hệ pulsincap bào chếbằng cách đóng các viên nén mini vào thân nang, nút bởi một nút polymeHPMC K100M 30%, hàn kín và bao màng bao tan ở ruột 5% CAP có thểgiải phóng tối đa LNX tại đại tràng, để điều trị bệnh thấp khớp [65]

1.2.5 Bào chế viên lưu tại dạ dày

Hệ giải phóng thuốc lưu tại dạ dày là một hệ khi uống, thuốc có khả nănglưu lại trong dạ dày trong một khoảng thời gian nhất định, tránh những cản trởsinh lý của dạ dày, kiểm soát được sự giải phóng hoạt chất tại dạ dày và dễ dàngchuyển hóa trong cơ thể Hệ giải phóng thuốc lưu tại dạ dày thường áp dụng đốivới các dược chất điều trị bệnh dạ dày và các dược chất hấp thu chủ yếu ở phầnđầu ruột non Ưu điểm của hệ giải phóng thuốc lưu tại

dạ dày là giải phóng dược chất liên tục, kéo dài trước khi tới vị trí hấp thu, vìvậy có thể đạt SKD tối ưu Hệ giải phóng thuốc này làm cho viên thuốc có thểlưu lại trong dạ dày nhờ sự kết dính niêm mạc, nổi, sa lắng, trương nở, thay đổihình dạng Ngoài ra, thời gian lưu thuốc ở dạ dày còn phụ thuộc vào

nhiều yếu tố khác như: kích thước, tỷ trọng của thuốc và tình trạng đầy hayrỗng của dạ dày [85]

Tadros M I và cộng sự (2014) đã nghiên cứu bào chế viên 3 lớp LNXkiểm soát giải phóng dựa trên cơ chế trương nở lưu tại dạ dày Sử dụngchitosan (CH)-chondrotin sulfat (CS) tạo thành hệ giải phóng dược chất tỷtrọng thấp lưu tại dạ dày Viên 3 lớp dạng cốt có khả năng trương nở và nổitrong một thời gian dài tại dạ dày Dung dịch 3% chitosan - chondroitin sulfatđược chuẩn bị và phối hợp với dược chất theo tỷ lệ khác nhau, tiến hành đôngkhô, bao bằng một lớp tá dược magnesi stearat và nén Phức hợp giữa cácpolyme - dược chất được đánh giá: phổ hồng ngoại, phân tích nhiệt vi sai vàphổ nhiễu xạ tia X Viên nén được đánh giá về hình thức, cấu trúc, độ xốp,đường kính lỗ xốp, tỷ trọng, thời gian thấm ướt, đặc tính nổi và lượng dượcchất giải phóng Kết quả cho thấy giữa chitosan (thêm một proton vào nhómamino) và chondroitin sulfat (anion carboxylat/nhóm sulfat) tạo thành tươngtác bên trong polyme Kết quả phân tích nhiệt vi sai và phổ nhiễu xạ tia X chothấy sự mất cấu trúc tinh thể của dược chất LNX Bên trong cấu trúc mạnglưới lỗ xốp là các bọt khí Độ xốp, đường kính trung bình, tỷ trọng khối đođược lần lượt là 11,79%, 25,4 mm và 0,670 g/ml Thời gian thấm ướt khoảngmột giây, giải phóng LNX kéo dài tới 12 giờ Kết quả chụp cộng hưởng từcho thấy khối xốp lưu tại dạ dày trong ít nhất 5 giờ [99]

Để duy trì nồng độ dược chất có hiệu quả điều trị viêm khớp, thấpkhớp, thuốc phải được uống với liều hàng ngày là 12 mg chia 2 - 3 lần Việcdùng liều lớn, uống nhiều lần trên ngày có thể gây ra kích ứng hoặc loét dạdày do sự tiếp xúc kéo dài của các tiểu phân dược chất không tan với thành dạ

dày Để khắc phục nhược điểm trên, dạng thuốc lưu tại dạ dày đượcnghiên cứu phát triển và đã đạt được mục tiêu nghiên cứu Thuốc giảiphóng kéo dài do khả năng kiểm soát giải phóng dược chất của cốt tạothành giữa CH - CS, giảm thời gian tiếp xúc của LNX với thành dạ dày,phát huy tác dụng bảo vệ dạ dày, làm lành vết loét của chitosan vàchondroitin sulfat, tăng hấp thu tại vùng hấp thu tối ưu trong đường tiêuhóa, do đó làm tăng tác dụng giảm đau, chống viêm của dược chất.

1.2.6 Bào chế viên kiểm soát giải phóng hệ đa đơn vị liều

Lornoxicam là một NSAID thuộc phân lớp oxicam có tác dụng hạ sốt,giảm đau, chống viêm mạnh Theo bảng phân loại sinh dược học bào chế (BCS)LNX thuộc nhóm II có độ tan thấp, tính thấm cao Tuy nhiên, lornoxicam có thờigian bán thải ngắn (chỉ từ 3-5 giờ) nên phải uống nhiều lần trong ngày mới đạtđược nồng độ có tác dụng điều trị trong máu Hơn nữa, LNX rất ít tan trongnước, độ tan phụ thuộc vào pH và đặc biệt rất ít tan trong môi trường pH thấp tại

dạ dày, có thể làm chậm tác dụng giảm đau, tăng tác dụng gây kích ứng, gây loét

dạ dày do thời gian tiếp xúc kéo dài của các phân tử dược chất với thành dạ dày.Bào chế viên kiểm soát giải phóng, kết hợp giải phóng nhanh - kéo dài sẽ khắcphục được hai nhược điểm chính của LNX là thời gian bán thải ngắn và ít tantrong môi trường acid [30], [43], [64]

Hamza Y E và cộng sự (2010) đã nghiên cứu bào chế viên nén LNX 8

mg giải phóng nhanh - kéo dài, kết hợp ưu điểm của hệ đa đơn vị liều và ưuđiểm chi phí sản xuất thấp của viên nén Viên gồm lớp giải phóng nhanh chứa

hệ phân tán rắn lornoxicam và PVP K-30 bào chế theo phương pháp đôngkhô Lớp giải phóng kéo dài là các vi cầu lornoxicam và chitosan alginat bàochế bằng phương pháp phun đông tụ, được bao bằng tá dược Eudragit RS.Các vi cầu giải phóng kéo dài phối hợp với lớp giải phóng nhanh theo tỷ lệsao cho hàm lượng LNX trong mỗi lớp là 4mg Dập viên sử dụng Avicel PH

102 làm tá dược độn, Ac-Di-Sol làm tá dược rã Kết quả đánh giá khả nănggiải phóng dược chất trong môi trường dịch dạ dày và dịch ruột nhân tạo chothấy viên nén LNX 8 mg (4 mg LNX trong các vi cầu GPKD và 4 mg LNX

trong hệ phân tán rắn GPN) sau 30 phút đã giải phóng > 30% LNX trongmôi trường pH 1,2 và giải phóng 32,78%, 68,15% và 89,64% LNX sau 2, 4

và 8 giờ tương ứng tromg dung dịch đệm phosphat pH 6,8 [41]

Trong nghiên cứu này, sử dụng các polyme thiên nhiên như chitosan,alginat làm tá dược, có ưu điểm là tương hợp sinh học, phân rã sinh học và

an toàn cho người sử dụng Viên nghiên cứu giải phóng nhanh dược chất

từ lớp GPN để tạo ra tác dụng giảm đau nhanh, sau đó giải phóng kéo dàiLNX từ lớp GPKD, giảm số lần dùng thuốc, thuận tiện cho người bệnh.Hơn nữa, hệ đa đơn vị liều còn giảm thiểu tác dụng kích ứng đường tiêuhóa liên quan đến sử dụng lornoxicam theo đường uống, do ngăn ngừa tiếpxúc trực tiếp của dược chất với thành dạ dày, do LNX được lồng vào bêntrong các phân tử chitosan- alginat hoặc chuyển thành hệ phân tán rắn vôđịnh hình tan trong nước tại lớp giải phóng nhanh

1.2.7 Bào chế viên kiểm soát giải phóng hệ viên nén nhiều lớp

1.2.7.1 Một vài nét về viên nén nhiều lớp

Khái niệm viên nhiều lớp được đưa ra vào đầu những năm 50, viênnén hai hoặc nhiều lớp được biết đến như một hệ điều trị mới mang những

ưu điểm của viên nén quy ước, đồng thời khắc phục được tương kỵ vật lý,hóa học và đặc biệt là có thể tạo ra một hệ giải phóng thuốc với các cơ chếkhác nhau trong cùng một viên, phù hợp với đặc điểm hấp thu của từngvùng trong đường tiêu hóa [24], [28], [38], [49]

+ Viên nén nhiều lớp chứa một dược chất: lớp thứ nhất bào chế dạngviên quy ước hoặc giải phóng nhanh và lớp thứ hai bào chế dưới dạng giảiphóng kéo dài Viên nén bao gồm các lớp dược chất giải phóng theo tỷ lệkhác nhau, cung cấp mô hình giải phóng dược chất phong phú, đặc biệt làcác chế phẩm được thiết kế vừa giải phóng dược chất nhanh vừa giảiphóng dược chất kéo dài [40], [43], [87]

+ Viên nén nhiều lớp gồm nhiều dược chất, mỗi lớp sẽ chứa một dượcchất khác nhau [72] Do đó, có thể tạo ra trong một viên với nhiều tác dụng

dược lý hoặc tạo ra viên có tác dụng hiệp đồng của hai dược chất nhằmtăng hiệu quả điều trị, giảm liều dùng, giảm tác dụng phụ, đặc biệt là cácdược chất tương kỵ Ví dụ: viên Alaxan có hai lớp, chứa hai dược chất làibuprofen 200 mg và paracetamol 325 mg.

Viên nén nhiều lớp có thể gồm hai hay nhiều lớp riêng biệt

- Viên nén nhiều lớp chứa hai hoặc ba lớp song song: thường sửdụng trong trường hợp viên chứa hai dược chất giải phóng đồng thời nhằmtăng hiệu quả điều trị hoặc viên chứa hai dược chất, dược chất ở lớp thứnhất giải phóng nhanh, dược chất tại lớp thứ hai giải phóng kéo dài và lớpngăn cách giữa hai dược chất nhằm tránh tương kỵ Cấu tạo thường gồmcác loại hạt khác nhau được nén thành một viên nén đặc biệt có hai hoặc balớp, mỗi lớp có một màu khác nhau

Hình 1.2 Hình ảnh viên nén nhiều lớp - Viên nén bao nhiều lớp:

* Viên nén trong viên nén: thường gặp trong trường hợp viên chứamột dược chất được thiết kế vừa giải phóng nhanh vừa giải phóng kéo dài,hoặc viên chứa dược chất giải phóng tại đại tràng Cấu tạo viên gồm hailớp: viên nhân bên trong được bao một lớp bao bên ngoài