ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ TÀI CHÍNH (FINTECH) TRONG HOẠT ĐỘNG TÀI CHÍNH VI MÔ HƯỚNG TỚI PHỔ CẬP TÀI CHÍNH TẠI VIỆT NAM

Chúng tôi kỳ vọng những thông tin, phân tích, đánh giá và những kiến nghị đề xuất của Báo cáo nghiên cứu có thể tạo ra một bức tranh tổng thể, phản ánh thực trạng môi trường cơ chế, chín

ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ TÀI CHÍNH (FINTECH)

TRONG HOẠT ĐỘNG TÀI CHÍNH VI MÔ

Nhóm Công tác Tài chính vi mô Việt Nam (VMFWG)

Ths Hà Hải An ThS Nguyễn Thị Tuyết Mai

HÀ NỘI, 2018

GIỚI THIỆU6

LỜI CẢM ƠN ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������8 LỜI MỞ ĐẦU ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������9 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT �����������������������������������������������������������������������������������������������12 DANH MỤC BẢNG �������������������������������������������������������������������������������������������������������14 DANH MỤC BIỂU ĐỒ ���������������������������������������������������������������������������������������������������14 DANH MỤC HÌNH ���������������������������������������������������������������������������������������������������������14 DANH MỤC HỘP ����������������������������������������������������������������������������������������������������������15 PHẦN 1� CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ FINTECH VÀ ỨNG DỤNG FINTECH TRONG HOẠT ĐỘNG TCVM PHỤC VỤ PHỔ CẬP TÀI CHÍNH ������������������������������������16 1�1� Khái niệm và ý nghĩa của việc ứng dụng

Fintech trong hoạt động TCVM ���������������������������������������������������������������������������������16

1.1.1 Khái niệm về ứng dụng công nghệ trong dịch vụ tài chính 16

1.1.2 Ý nghĩa của việc ứng dụng công nghệ tài chính trong hoạt động TCVM 21

1.1.3.Những rủi ro, hạn chế của công nghệ tài chính 24

1�2� Phổ cập tài chính và vai trò của TCVM trong việc phổ cập tài chính �����������27 1.2.1 Khái niệm về phổ cập tài chính 27

1.2.2 Vai trò của phổ cập tài chính 32

1.2.3 Các mục tiêu của chính sách phổ cập tài chính 34

1.2.4 Vai trò của hoạt động TCVM phục vụ phổ cập tài chính 40

1.2.4.1 Khái niệm về TCVM 40

1.2.4.2 Khái niệm về các tổ chức tham gia vào hoạt động TCVM 40

1.2.4.3 Phân loại các tổ chức tham gia hoạt động TCVM 41

1.2.4.4 Phân biệt TCTCVM và các tổ chức tài chính khác 42

1.2.4.5 Các hoạt động TCVM 43

1.2.4.6 Vai trò của TCVM trong việc thúc đẩy phổ cập tài chính 44

1�3� Xu hướng và kinh nghiệm quốc tế về ứng dụng Fintech trong

hoạt động TCVM phục vụ phổ cập tài chính ����������������������������������������������������������47

1.3.1 Xu thế ứng dụng công nghệ trong hoạt động

TCVM trên thế giới 47 1.3.2 Mô hình ứng dụng Fintech trong hoạt động TCVM thành

công tại một số nước trên thế giới 48

1.3.2.1 Các bên tham gia ứng dụng Fintech trong hoạt động TCVM 49 1.3.2.2 Các sản phẩm, dịch vụ và kênh phân phối hiệu quả

khi ứng dụng Fintech trong hoạt động TCVM 50

1.3.3 Bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam 58

PHẦN 2� THỰC TRẠNG ỨNG DỤNG FINTECH VÀ NHU CẦU, KHẢ NĂNG

ỨNG DỤNG FINTECH ĐỐI VỚI CÁC TCTCVM TẠI VIỆT NAM ������������������������������������60 2�1� Thực trạng các sản phẩm, dịch vụ của các TCTCVM tại Việt Nam ��������������60

2.1.1 Tín dụng vi mô 60 2.1.2 Tiền gửi (tiền gửi bắt buộc và tiền gửi tự nguyện) 60 2.1.3 Bảo hiểm vi mô 62

2�2� Thực trạng ứng dụng Fintech của các TCTCVM tại Việt Nam �����������������������63

2.2.1 Khái quát về tiếp cận dịch vụ tài chính hiện nay tại Việt Nam 63

2.2.1.1 Các đặc điểm dân số, kinh tế, xã hội có ảnh hưởng

đến khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính 63 2.2.1.2 Tiếp cận dịch vụ tài chính tại Việt Nam 63 2.2.1.3 Những thành tựu, hạn chế, rào cản đối với tiếp cận dịch vụ

tài chính tại Việt Nam 72

2.2.2 Thực trạng ứng dụng Fintech của các TCTCVM tại Việt Nam 74

2.2.2.1 Hiện trạng chính sách về phát triển tài chính vi mô và

liên quan đến ứng dụng Fintech ở Việt Nam 74 2.2.2.2 Đánh giá thực trạng cơ chế chính sách về ứng dụng

Fintech trong lĩnh vực thanh toán đối với các TCTCVM Việt Nam 78

2�3� Nhu cầu và khả năng ứng dụng Fintech của các TCTCVM

phục vụ phổ cập tài chính tại Việt Nam �������������������������������������������������������������������������� 80

2.3.1 Nhu cầu và tiềm năng phát triển các sản phẩm, dịch vụ tài chính ứng dụng Fintech đối với các TCTCVM Việt Nam 80 2.3.2 Khả năng ứng dụng Fintech phục vụ phổ cập tài chính

đối với các TCTCVM Việt Nam 85

2.3.2.1 Về cơ sở hạ tầng và dịch vụ thuê ngoài/liên kết trong ứng dụng công nghệ trong hoạt động TCVM 85 2.3.2.2 Đo lường và đánh giá tác động của ứng dụng Fintech

trong hoạt động TCVM thúc đẩy phổ cập tài chính 94

2.3.3 Đánh giá về khả năng phục vụ phổ cập tài chính của các TCTCVM 95

2.3.3.1 Đối với hoạt động TCVM nói chung 95 2.3.3.2 Đối với từng loại hình sản phẩm, dịch vụ TCVM, đánh giá

khả năng phối hợp giữa các TCTCVM và TCTD/Fintech 102

PHẦN 3 GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY ỨNG DỤNG FINTECH TRONG HOẠT ĐỘNG

CỦA CÁC TCTCVM PHỤC VỤ PHỔ CẬP TÀI CHÍNH TẠI VIỆT NAM 108

3�1� Định hướng ứng dụng Fintech trong TCVM tại Việt Nam ��������������������������������� 108 3�2� Giải pháp thúc đẩy ứng dụng Fintech đối với các TCTCVM

phục vụ phổ cập tài chính tại Việt Nam ����������������������������������������������������������������������� 109

3.2.1 Đề xuất mô hình ứng dụng Fintech đối với các TCTCVM

phục vụ phổ cập tài chính tại Việt Nam 109 3.2.2 Giải pháp đối với cơ chế, chính sách 110 3.2.3 Giải pháp đối với các bên liên quan khác 112

3�3� Khuyến nghị �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 118 TÀI LIỆU THAM KHẢO ������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 120 PHỤ LỤC ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ 122

GIỚI THIỆU

Báo cáo này thuộc bản quyền của Trung tâm Tư vấn Nguốn lực Tài chính vi mô Doanh nghiệp Nhỏ và Vừa (tiền thân là Nhóm Công tác Tài chính vi mô Việt Nam-VMFWG) Việc sao chép một phần hoặc tái bản Báo cáo nghiên cứu này chỉ được thực hiện khi có sự đồng ý chính thức bằng văn bản của Trung tâm

Tư vấn Nguốn lực Tài chính vi mô Doanh nghiệp Nhỏ và Vừa (VMFWG) trước khi thực hiện sao chép hoặc tái bản Báo cáo nghiên cứu này được hoàn thành bởi sự hợp tác của Nhóm tác giả nghiên cứu gồm PGS.TS Nguyễn Kim Anh, Ths Phạm Tiến Dũng, TS Phí Trọng Hiển, TS Phan Cử Nhân, TS Trần Trí Mạnh, Ths Ng-hiêm Thanh Sơn, Ths Hà Hải An và ThS Nguyễn Thị Tuyết Mai với nguồn hỗ trợ tài chính của Quỹ Citi – Ngân hàng Citi và tổ chức ADA Các ý kiến trong Báo cáo nghiên cứu mang tính chất độc lập, không phản ánh quan điểm của VMFWG

Quỹ Citi

Quỹ Citi - Ngân hàng Citi hỗ trợ trao quyền kinh tế và tài chính cho người nghèo, người có thu nhập thấp trong cộng đồng tại nơi mà Citi đang hoạt động Quỹ Citi cộng tác với một số đối tác để thiết kế và thử nghiệm các sáng kiến dành cho người nghèo với đạt được quy mô, hỗ trợ hoạt động xây dựng kiến thức và năng lực lãnh đạo Thông qua phương pháp tiếp cận “Hơn cả nhân đạo”, Quỹ đặt sức mạnh của các nguồn lực kinh doanh của Citi và mọi người cùng làm việc để tăng cường đầu tư nhân đạo và cải thiện cộng đồng Để biết thêm thông tin xin truy cập trang web:

http://www.citigroup.com/citi/foundation/index.htm

Tổ chức quốc tế ADA

ADA là một tổ chức phi chính phủ đến từ Luxembourg hoạt động để thúc đẩy tài chính cho người nghèo trên toàn thế giới ADA tin rằng tiếp cận các dịch vụ tài chính cho người nghèo có thể mang lại một sự cải thiện lâu dài cho điều kiện sống của dân cư nghèo Vì vậy, ADA hỗ trợ các chuyên gia về tài chính cho người nghèo nhằm giúp đỡ khoảng 2,5 triệu người trưởng thành không nằm trong hệ thống tài chính thông thường nhằm mục đích tự cung cấp và đáp ứng tương xứng cho các nhu cầu cuộc sống của chính mình Tổ chức đã và đang phát triển các dịch vụ và sản phẩm tài chính hiệu quả với mục tiêu chống lại đói nghèo suốt 20 năm qua Trong đó nghiên cứu và cải tiến là các thành tố chính ADA ưu tiên hỗ trợ và đào tạo các đơn vị tham gia lĩnh vực tài chính cho người nghèo ở các nước đang phát triển hơn là giúp đỡ Điều này có ý nghĩa

tôn trọng quyền tự chủ của họ và mang đến những công cụ cần thiết mà họ cần để xây dựng tương lai của chính họ ADA nỗ lực tạo ra một ngành tài chính cho người nghèo hiệu quả, bền vững và mang tính xã hội cao Tất cả các sáng kiến của tổ chức đều nhằm thúc đẩy tính minh bạch và sự chặt chẽ trong lĩnh vực này ADA hỗ trợ việc thực hiện các công cụ/phương thức đo lường hiệu quả xã hội và tính minh bạch cũng như ngăn chặn việc quá nợ ADA phấn đấu trở thành một đối tác đáng tin cậy để hỗ trợ sự phát triển mang tính tự chủ của những người bị loại trừ khỏi các dịch vụ tài chính thông thường Để biết thêm thông tin xin truy cập trang web: https://www.ada-microfinance.org

Nhóm Công tác Tài chính vi mô Việt Nam (VMFWG)

Nhóm Công tác Tài chính vi mô Việt Nam được thành lập như một diễn đàn dành cho các nhà thực hành tài chính vi

mô chia sẻ kinh nghiệm, giải quyết các vấn đề khó khăn và đưa tiếng nói của ngành tài chính vi mô đến với các nhà hoạch định chính sách Ra đời năm 2004 với tư cách là một

tổ chức phi chính thức trực thuộc Trung tâm Nguồn lực các tổ chức Phi chính phủ - VUFO Đến tháng 09 năm 2011, VMFWG đã chính thức trở thành Trung tâm trực thuộc Hiệp hội Doanh nghiệp Nhỏ và Vừa Việt Nam (VINASME)

Nhóm công tác Tài chính vi mô Việt Nam (VMFWG)

Tầng 3&4, Toong Coworking Space, số 8 Tràng Thi, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội, Việt Nam

Điện thoại: +84 946 042 093

Email: event@microfinance.vn

Website: http://www.microfinance.vn/

LỜI CẢM ƠN

Chúng tôi xin chân thành cảm ơn tinh thần hợp tác, sự hỗ trợ chia sẻ thông tin

và thời gian quý báu của các tổ chức và cá nhân đã dành cho chúng tôi trong quá trình thực hiện Báo cáo nghiên cứu

Chúng tôi kỳ vọng những thông tin, phân tích, đánh giá và những kiến nghị đề xuất của Báo cáo nghiên cứu có thể tạo ra một bức tranh tổng thể, phản ánh thực trạng môi trường cơ chế, chính sách liên quan đến việc ứng dụng công nghệ tài chính (Fintech) đối với các tổ chức tài chính vi mô phục vụ phổ cập tài chính, cũng như đưa ra những phân tích, đánh giá, nhận định về cơ hội, tiềm năng và khó khăn/thách thức trong việc ứng dụng Fintech đối với các tổ chức tài chính vi mô tại Việt Nam, từ đó gợi mở những giải pháp hữu hiệu, hành động thiết thực cải thiện cơ chế chính sách và sự quan tâm thích đáng của các bên liên quan nhằm thúc đẩy ứng dụng Fintech trong hoạt động của các tổ chức tài chính vi mô phục vụ phổ cập tài chính tại Việt Nam với mục tiêu hướng tới người nghèo/ người thu nhập thấp – là những đối tượng hưởng lợi sau cùng từ kết quả cải thiện môi trường hoạt động tài chính vi mô tại Việt Nam

Chúng tôi trân trọng gửi lời cảm ơn tới Tiến sĩ Cấn Văn Lực - Cố vấn cấp cao Chủ tịch HĐQT (Hàm Phó TGĐ) BIDV & Giám đốc Trường Đào tạo BIDV, bà Nguyễn Tuyết Dương, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế (NHNN) và ông Đinh Xuân Hà, Trưởng phòng, Viện Chiến lược (NHNN) đã tham gia góp ý trong quá trình hoàn thiện Báo cáo nghiên cứu Những gợi ý, nội dung phản biện hữu ích đã được Nhóm nghiên cứu sử dụng để nâng cao chất lượng báo cáo và những kiến nghị trở nên thực tiễn hơn Báo cáo này được hoàn thành cũng có sự đóng góp tích cực của các thành viên Nhóm Công tác Tài chính Vi mô Việt Nam bao gồm Trần Việt Anh, Lê Mai Linh, Trịnh Thị Huyền

Cuối cùng, chúng tôi bày tỏ sự cảm ơn tới các đơn vị tài trợ, gồm: Quỹ Citi – Ngân hàng Citibank Việt Nam và tổ chức ADA đã khuyến khích, hỗ trợ tài chính

để Nhóm nghiên cứu khởi động ý tưởng và hoàn thiện Báo cáo nghiên cứu

Thay mặt Nhóm nghiên cứu

Chủ biên

PGS�TS� Nguyễn Kim Anh

LỜI MỞ ĐẦU

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Hoạt động tài chính vi mô (TCVM) đã hình thành từ lâu - được biết đến là một bộ phận cấu thành quan trọng của hệ thống tài chính tại các quốc gia và là một công

cụ xóa đói giảm nghèo hữu hiệu Thông qua hoạt động TCVM, nhóm thu nhập thấp, nhóm người yếu thế và dễ bị tổn thương trong xã hội đã tiếp cận được với các sản phẩm và dịch vụ tài chính Trong quá trình hình thành và phát triển, hoạt động và mục tiêu của TCVM ngày càng gần với mục tiêu của phổ cập tài chính Chính vì vậy, hiện nay TCVM đã trở thành một bộ phận quan trọng để thúc đẩy phổ cập tài chính ở các nước

Mục tiêu của phổ cập tài chính là giúp mọi người dân và doanh nghiệp được tiếp cận và sử dụng các sản phẩm, dịch vụ tài chính cơ bản bao gồm: thanh toán, chuyển tiền, tiết kiệm, tín dụng, bảo hiểm một cách thuận tiện, phù hợp với nhu cầu và với chi phí hợp lý, được cung cấp một cách có trách nhiệm và bền vững

Do đó, tùy thuộc vào trình độ phát triển về kinh tế, văn hóa, cơ sở hạ tầng tài chính của từng quốc gia mà TCVM có thể có những đóng góp nhất định trong việc thúc đẩy phổ cập tài chính Nói cách khác, phát triển TCVM là tiền đề cho phổ cập tài chính bởi TCVM tập trung phục vụ bộ phận đông đảo dân số không có khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính, những dịch vụ mà trước đây chỉ có các ngân hàng được độc quyền cung cấp cho các nhóm khách hàng có thu nhập cao

Vài năm trở lại đây, với sự phát triển nhanh chóng về công nghệ, nhất là công nghệ tài chính (hay còn gọi là Fintech), lĩnh vực TCVM đã có sự chuyển biến mạnh

mẽ Bản thân các tổ chức TCVM (TCTCVM) cũng phát triển sản phẩm, dịch vụ theo những cách thức mới sáng tạo hơn Công nghệ đóng vai trò là nhân tố chủ đạo trong việc đưa dịch vụ tài chính đến với những khu vực hẻo lánh, vùng sâu, vùng xa của một quốc gia - nơi người dân không thể hoặc khó tiếp cận các dịch

vụ ngân hàng - tài chính truyền thống Với sự cải thiện rõ rệt về hạ tầng công nghệ (như sự phổ biến của Internet, mạng điện thoại di động…) khách hàng giờ đây có thể thực hiện giao dịch mà không cần phải tiếp xúc trực tiếp với TCTVCM như thường thấy trước kia Nhờ đó, chi phí giao dịch đã giảm mạnh và khoảng cách tới điểm giao dịch giờ đây không còn là lý do thuyết phục cho việc các đối tượng yếu thế không thể tiếp cận dịch vụ tài chính Các giải pháp ứng dụng công nghệ tài chính (Fintech) đang biến đổi mạnh mẽ mô hình hoạt động của các tổ chức cung ứng dịch vụ tài chính, Nhờ việc ứng dụng công nghệ và

giải pháp kỹ thuật số, các TCTCVM có thể mở rộng phạm vi tiếp cận về mặt địa lý, tăng cường cung ứng sản phẩm, có được hiểu biết sâu sắc hơn về khách hàng

và nâng cao hiệu suất hoạt động của lực lượng tiếp thị sản phẩm/dịch vụ Do đó việc sử dụng các công nghệ và giải pháp ứng dụng công nghệ kỹ thuật số giúp các TCTCVM không chỉ đạt được các mục tiêu tăng trưởng nhờ mở rộng phạm vi tiếp cận và cải thiện tính linh hoạt mà còn giảm được chi phí hành chính, quản trị

tổ chức vốn khá tốn kém

Trong bối cảnh Fintech phát triển và xu hướng thúc đẩy phổ cập tài chính đang diễn ra mạnh mẽ, Chính phủ và các cơ quan quản lý nhà nước - trước hết là Ngân hàng Nhà nước (NHNN) - đã rất nỗ lực và đóng một vai trò quan trọng trong việc thiết lập một hệ sinh thái với khuôn khổ pháp lý phù hợp, tạo điều kiện cho các TCTCVM từng bước hội nhập vào hệ thống ngân hàng - tài chính Tuy nhiên, những

nỗ lực này chưa bắt kịp tiềm năng, nhu cầu thực tiễn và tốc độ phát triển ứng dụng Fintech đối với các TCTCVM Thực tế cho thấy, khuôn khổ pháp lý cho hoạt động TCVM ứng dụng Fintech về cơ bản mới chỉ ở giai đoạn đầu Mặt khác, năng lực tài chính, sự am hiểu và quản trị công nghệ thông tin, công nghệ kỹ thuật số của bản thân các TCTCVM còn ở mức rất hạn chế, và chính những điều này đang tạo ra một rào cản lớn trong việc áp dụng Fintech để tiếp cận, gia nhập thị trường của các TCTCVM

Từ những bất cập trên, Báo cáo này tập trung vào nghiên cứu thực trạng ứng dụng Fintech trong hoạt động của các TCTCVM, qua đó đề xuất một số giải pháp và kiến nghị cụ thể, thiết thực với hy vọng tạo được “cú huých” nhằm thúc đẩy khả năng ứng dụng Fintech đối với các TCTCVM phục vụ phổ cập tài chính tại Việt Nam trong thời gian tới

Mục tiêu nghiên cứu

Báo cáo nghiên cứu nhằm mục tiêu:

- Trình bày về vai trò của việc ứng dụng Fintech trong hoạt động của các TCTCVM;

- Làm sáng tỏ xu thế ứng dụng Fintech trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng và TCVM trên thế giới và bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam;

- Làm sáng tỏ cơ hội, thách thức đối với việc ứng dụng Fintech đối với các

TCTCVM trong quá trình thúc đẩy phổ cập tài chính tại Việt Nam;

- Đề xuất giải pháp thúc đẩy ứng dụng Fintech trong hoạt động của các TCTCVM phục vụ phổ cập tài chính tại Việt Nam

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu:

Nghiên cứu về ứng dụng Fintech trong hoạt động của các TCTCVM phục vụ phổ cập tài chính tại Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu:

Nghiên cứu thực trạng và đánh giá cơ hội, tiềm năng cũng như thách thức, khó khăn trong việc ứng dụng Fintech đối với các TCTCVM phục vụ phổ cập tài chính tại Việt Nam Trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp thúc đẩy ứng dụng Fintech trong hoạt động của các TCTCVM phục vụ phổ cập tài chính tại Việt Nam trong giai đoạn tới

Nội dung nghiên cứu:

- Trình bày những lý luận cơ bản về ứng dụng công nghệ trong dịch vụ tài chính;

- Làm sáng tỏ ý nghĩa, vai trò của việc ứng dụng Fintech trong hoạt động TCVM phục vụ phổ cập tài chính;

- Trình bày những nội dung cơ bản về phổ cập tài chính; Làm sáng tỏ mối liên

hệ giữa hoạt động TCVM và mục tiêu phổ cập tài chính;

- Xác định các bên liên quan tham gia ứng dụng Fintech trong hoạt động TCVM phục vụ phổ cập tài chính;

- Làm sáng tỏ các sản phẩm, dịch vụ và kênh phân phối hiệu quả khi ứng dụng Fintech trong hoạt động TCVM thúc đẩy phổ cập tài chính;

- Trình bày một số mô hình thành công khi ứng dụng Fintech trong hoạt động TCVM trên thế giới; làm sáng tỏ xu hướng ứng dụng trong các sản phẩm, dịch vụ TCVM; kinh nghiệm quốc tế về ứng dụng Fintech trong hoạt động TCVM;

- Trình bày thực trạng cơ chế, chính sách liên quan đến việc ứng dụng tech đối với các TCTCVM phục vụ phổ cập tài chính;

Fin Đánh giá cơ hội, tiềm năng và khó khăn/thách thức trong việc ứng dụng Fintech đối với các TCTCVM tại Việt Nam;

- Đánh giá khả năng phối hợp giữa các TCTCVM với các TCTD, các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán nhằm phát triển các sản phẩm, dịch vụ tài chính trên cơ sở ứng dụng Fintech phục vụ đối tượng tại khu vực nông nghiệp/nông thôn, vùng sâu/vùng xa;

- Đề xuất các giải pháp hữu hiệu nhằm thúc đẩy ứng dụng Fintech trong hoạt động của các TCTCVM phục vụ phổ cập tài chính tại Việt Nam

Quy mô nghiên cứu

- 02 tổ chức/mô hình trong khu vực có ứng dụng Fintech trong hoạt động TCVM thúc đẩy phổ cập tài chính;

- 02 TCTCVM tại Việt Nam;

- 300 khách hàng TCVM đã, đang và có nhu cầu sử dụng sản phẩm TCVM ứng dụng Fintech phục vụ phổ cập tài chính

NHNN Ngân hàng Nhà nước

APEC Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương

BIS Ngân hàng Thanh toán Quốc tế

ADB Ngân hàng Phát triển châu Á

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

MFS Kênh cung ứng dịch vụ tài chính di động

mPOS Thiết bị POS di động

Agribank Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam

BIDV Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam

MB Ngân hàng TMCP Quân đội

TYM Tổ chức tài chính quy mô nhỏ trách nhiệm hữu hạn một thành viên Tình Thương CFRC Trung tâm Hỗ trợ phát triển nguồn lực tài chính cộng đồng

Bảng 01 Các đơn vị cung cấp dịch vụ TCVM

quầy giao dịch truyền thống

và lợi ích đối với người dân và doanh nghiệp

Hình 01 Quan điểm về phổ cập tài chính của một số NHTW

theo khu vực và thu nhập (7/2016)

(triệu người) và số lượng tài khoản Facebook tại nông thôn và thành thị

1�1� Khái niệm và ý nghĩa của việc ứng dụng Fintech trong hoạt động TCVM

1.1.1 Khái niệm về ứng dụng công nghệ trong dịch vụ tài chính

Công nghệ tài chính trong tiếng Anh là Fintech, một từ ghép bởi “Financial” và

“Technology” “Financial” có nghĩa là thuộc về lĩnh vực tài chính hay trong lĩnh vực tài chính; “Technology” có nghĩa là công nghệ; ghép 2 từ này lại thì ta được

từ Fintech, dịch là công nghệ tài chính.

Cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về công nghệ tài chính được đưa ra, tuy nhiên, có một cách hiểu thống nhất và phổ biến trên thế giới

về công nghệ tài chính đó là việc áp dụng công nghệ vào trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng nhằm mang tới những dịch vụ tài chính, ngân hàng an toàn, tiện lợi với chi phí thấp hơn so với các dịch vụ tài chính, ngân hàng truyền thống

Kể từ khi diễn ra cuộc cách mạng số, trong đó có Internet và công nghệ di động, công nghệ tài chính đã không ngừng phát triển và bùng nổ Cụm từ

“Fintech” ban đầu chỉ được dùng để nói về khía cạnh kĩ thuật hay công nghệ máy tính mà một tổ chức tài chính, ngân hàng ứng dụng trong quá trình cung ứng dịch vụ của mình Nhưng sau đó, từ cuối thập niên đầu tiên của thế kỷ 21,

ý nghĩa cụm từ này được mở rộng ra cho tất cả những tiến bộ về công nghệ trong lĩnh vực tài chính, bao gồm cả những đổi mới trong hiểu biết và giáo dục tài chính, ngân hàng bán lẻ, đầu tư và tiền mã hóa…

Vài năm trở lại đây, Fintech đã và đang trở thành trào lưu phát triển mạnh mẽ trên toàn thế giới khi chứng kiến sự xâm nhập thị trường tài chính, ngân hàng của các công ty công nghệ không phải ngân hàng Lúc này Fintech được biết đến và hiểu như hoạt động kinh doanh của các công ty công nghệ vốn có lợi thế về trình độ công nghệ, đã nghiên cứu và phát triển các giải pháp phần mềm để hỗ trợ hoặc cung ứng trực tiếp các dịch vụ tài chính thay thế dịch vụ ngân hàng truyền thống với tôn chỉ tiện lợi, nhanh chóng và chi phí thấp

Thế hệ công dân được sinh ra trong khoảng từ đầu những năm 80 đến cuối những năm 90 và các thế hệ sau (thế hệ millennials) vốn tiếp xúc với môi trường Internet, điện thoại ngay từ khi sinh ra, đa phần dễ thích nghi với những công nghệ mới, có xu hướng ưa thích các dịch vụ ngân hàng điện tử mang lại trải

PHẦN 1: CÁC VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ CÔNG NGHỆ TÀI CHÍNH (FINTECH) VÀ ỨNG DỤNG FINTECH TRONG HOẠT ĐỘNG TCVM PHỤC VỤ PHỔ CẬP TÀI CHÍNH

Như vậy, theo nghĩa hẹp hơn, Fintech được hiểu là ngành công nghiệp bao gồm các tổ chức không phải ngân hàng trong đó có các tổ chức khởi nghiệp (startup) sử dụng công nghệ để hỗ trợ hoạt động cung ứng các dịch vụ tài chính hiệu quả hơn Fintech là những ứng dụng, quy trình, sản phẩm hay mô hình kinh doanh trong lĩnh vực tài chính nhằm mục tiêu cạnh tranh với những phương thức cung cấp dịch vụ tài chính truyền thống.

Trong quá trình hình thành, tồn tại và phát triển, Fintech đã tạo dựng một hệ sinh thái vận động xung quanh bao gồm 3 nhân tố chính hoạt động tương hỗ là Chính phủ, tổ chức tài chính và các công ty Fintech Các nhân tố này cùng tạo lập nên hệ sinh thái Fintech, cùng đóng góp thế mạnh riêng của mình vào hệ sinh thái và đồng thời hưởng các lợi ích mà hệ sinh thái mang lại

Chính phủ là tổ chức nòng cốt tạo dựng môi trường hoạt động, thiết lập khuôn khổ pháp lý cho sự hình thành và phát triển của các Công ty Fintech, xây dựng các vườn ươm cũng như cơ chế hỗ trợ, thúc đẩy cho sự phát triển của các doanh nghiệp khởi nghiệp trong lĩnh vực Fintech (Fintech Startup) Đồng thời Chính phủ cũng sẽ hưởng lợi từ những giải pháp mà các Công ty Fintech mang lại không chỉ cho hoạt động thường nhật của Chính phủ với tư cách của một tổ chức cung ứng dịch vụ công tới công chúng mà còn hỗ trợ Chính phủ để đạt được các mục tiêu về kinh tế - xã hội nhất là trong lĩnh vực phổ cập tài chính, xóa đói giảm nghèo

Các tổ chức tài chính đóng một vai trò quan trọng trong sự thành công của các mô

Công ty Fintech bao gồm các tổ chức có kiến thức và kinh nghiệm về lĩnh vực công nghệ; trực tiếp nghiên cứu, phát triển các giải pháp công nghệ với mục đích ứng dụng vào lĩnh vực tài chính, ngân hàng Tham vọng ban đầu và to lớn của các công ty Fintech là được thâm nhập thị trường tài chính, ngân hàng, trở thành đối thủ cạnh tranh trực tiếp của các ngân hàng, tổ chức tài chính và dần đưa các dịch vụ Fintech thay thế các dịch vụ tài chính, ngân truyền thống Tuy nhiên, trở ngại lớn nhất của các công ty Fintech chính là thiếu kinh nghiệm và kiến thức về quản trị trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng; cũng như thiếu một tập khách hàng lớn là thế mạnh của các công ty tài chính mà các công ty Fintech không dễ gì bắt kịp Do đó, sự hợp tác cộng sinh giữa các tổ chức tài chính và công ty Fintech để tạo nên hệ sinh thái Fintech bền vững là xu thế chủ đạo và tất yếu trong giai đoạn hiện nay cũng như trong tương lai

Các công ty Fintech hoạt động trên nhiều phân khúc, lĩnh vực khác nhau dựa trên các nền tảng giải pháp thế mạnh của mình tuy nhiên các hoạt động này đều theo hai hướng chính đó là: (i) dựa vào các lĩnh vực dịch vụ tài chính, ngân hàng nòng cốt đã được định hình; (ii) phục vụ cho mục đích tăng cường hàm lượng công nghệ trong quá trình xử lý thông tin, giao dịch khách hàng của các ngân hàng, tổ chức tài chính

Các lĩnh vực hoạt động chính của Fintech trong hệ thống tài chính, ngân hàng

có thể được phân chia thành:

vụ thanh toán này có thể được xây dựng dựa trên các nền tảng của hệ thống điện thoại di động hay mạng Internet như Tiền điện tử (E-money), thanh toán

di động (Mobile payment), thanh toán qua QR code hay chuyển tiền dựa trên mạng ngang hàng (Peer to peer payment)…

Đây đều là những giải pháp thanh toán nhanh chóng, thuận tiện, an toàn và mang nhiều tiện ích cho khách hàng mà không đòi hỏi một nền tảng xử lý quá tốn kém như một hệ thống thanh toán qua ngân hàng truyền thống, góp phần đáng kể trong việc thay đổi thói quen thanh toán bằng tiền mặt của người dân

và toàn xã hội

+ Lĩnh vực Tiết kiệm, đầu tư và kế hoạch tài chính, quản lý tài sản

Trong lĩnh vực này, các công ty Fintech chủ yếu cung cấp các giải pháp Robot tư

vấn (Robo-Adviser) nhằm mục đích cung cấp các lời khuyên, tư vấn cho khách

hàng, nhà đầu tư về phương án đầu tư tài chính với mức phí phù hợp và rẻ hơn so với các nhà tư vấn tài chính và quản lý đầu tư truyền thống dựa trên các thuật toán

(algorithms) qua mạng Internet; các giải pháp Quản lý tài sản (wealth

management) giúp khách hàng xây dựng các kế hoạch quản lý tài chính cá

nhân thông qua các ứng dụng phần mềm qua điện thoại thông minh, cho phép khách hàng quản lý được các khoản tiền gửi hoặc khoản vay tại các ngân hàng, tổ chức khác nhau trên cùng một ứng dụng; hay các công cụ tiết kiệm tự động qua đó sử dụng các thuật toán để phân tích hành vi tiêu dùng của khách hàng từ đó đưa ra các giải pháp tiết kiệm phù hợp…

+ Lĩnh vực Blockchain và các ứng dụng

Công nghệ Blockchain được biết nhiều và phổ biến rộng rãi qua đồng tiền ảo

dù Bitcoin với tiếng xấu của mình đang khiến cho nhiều quốc gia, tổ chức và

cá nhân dè chừng thậm chí tẩy chay thì công nghệ Blockchain của Bitcoin đã

và đang trở thành nguồn cảm hứng cho rất nhiều các ứng dụng khác đặc biệt trong lĩnh vực tài chính ngân hàng

Ưu điểm của công nghệ này là tính bảo mật cao hơn khi dữ liệu được ghi trên một sổ cái kỹ thuật số đã được mã hóa, không thể bị can thiệp, giúp thông tin giao dịch được bảo mật, giảm nguy cơ lừa đảo; Thời gian thực hiện giao dịch nhanh hơn khi không cần trung gian và xử lý thủ công như với các giao dịch thông thường; Minh bạch hơn với việc loại bỏ trung gian thanh toán, sự dịch chuyển của dòng tiền giữa người gửi và người nhận sẽ dễ theo dõi hơn; Bản chất phân tán của sổ cái Blockchain sẽ loại bỏ nhu cầu trung gian và xử lý thủ công, từ đó làm giảm chi phí

Hiện nay công nghệ Blockchain bắt đầu được các tổ chức tài chính, ngân hàng, bảo hiểm bắt đầu ứng dụng trong một số phạm vi hoạt động như dịch

vụ thanh toán, chuyển tiền, tài trợ thương mại hay xác thực, nhận biết khách hàng (KYC)…

+ Lĩnh vực tín dụng, cho vay ngang hàng (P2P Lending)

Công nghệ cho vay ngang hàng (P2P Lending) là một trong những giải pháp đột phá của các công ty Fintech nhắm thẳng vào lĩnh vực tín dụng vốn là địa hạt hoạt động chính của các ngân hàng Khác với hoạt động cho vay truyền thống, P2P Lending được thiết kế trên một nền tảng trực tuyến để kết nối giữa người đi vay và người cho vay với mục tiêu giảm bớt các chi phí cho người đi vay và tăng lợi suất cho người cho vay Thị trường cho vay ngang hàng hướng tới mục tiêu là những khách hàng chưa được phục vụ hoặc không được phục

vụ đầy đủ bởi hệ thống ngân hàng truyền thống như các khoản vay tiêu dùng

+ Lĩnh vực bảo hiểm

Các giải pháp hiện nay do các công ty Fintech ứng dụng trong lĩnh vực bảo hiểm tập trung vào việc thúc đẩy khả năng tìm kiếm các loại hình bảo hiểm phù hợp và mang lại những giải pháp tốt hơn cho khách hàng Một trong những ứng dụng mà Fintech mang lại cho ngành bảo hiểm đó là bảo hiểm ngang hàng (P2P insurance) Mục tiêu của bảo hiểm ngang hàng là giúp giảm bớt chi phí, nâng cao tính minh bạch, đặc biệt giảm bớt các mâu thuẫn giữa công ty bảo hiểm và người mua bảo hiểm trong thời gian thực hiện bồi thường bảo hiểm

+ Lĩnh vực phân tích dữ liệu và công nghệ khác

Bên cạnh việc cung ứng các giải pháp công nghệ nhằm hướng tới việc thay thế các sản phẩm, dịch vụ tài chính truyền thống, các công ty Fintech cũng nghiên cứu phát triển công nghệ hay công cụ tiên tiến và hiện đại hỗ trợ hoạt động của ngành tài chính, ngân hàng như: công cụ bảo mật và quản lý rủi ro, công cụ quản lý và phân tích hành vi khách hàng, công cụ chấm điểm/ xếp hạng tín dụng, công cụ báo cáo phòng chống rửa tiền và tài trợ khủng bố (AML/CFT) được vận hành dựa trên các giải pháp phân tích dữ liệu lớn (Big Data) hay ứng dụng giao diện mở (Open API)

Big Data được dùng để chỉ một tập hợp dữ liệu rất lớn và rất phức tạp đến nỗi những công cụ, ứng dụng xử lí dữ liệu truyền thống không thể thực hiện được

mà cần phải có một giải pháp phân tích đặc biệt; tuy nhiên, nó lại chứa trong mình rất nhiều thông tin quý giá nếu trích xuất thành công sẽ giúp ích rất nhiều cho việc các công việc kinh doanh, nghiên cứu khoa học và dự đoán Chính

vì thế, việc phân tích những dữ liệu này phải được thực hiện theo một phương thức khác so với bình thường và công nghệ phân tích Big Data đã giải quyết được vấn đề này

Hiện nay, xu thế hợp tác giữa các công ty Fintech và ngân hàng đang trở thành

xu thế nổi trội trên toàn cầu, là mô hình tối ưu “hợp tác cùng có lợi” Mô hình

vì vậy, để giải quyết vấn đề này các công ty Fintech đã nghiên cứu áp dụng giải pháp Open API trong quá trình hợp tác với các ngân hàng Theo đó Open API sẽ thiết lập một giao diện tương tác cho các Công ty Fintech dựa trên các thông tin được trích xuất từ corebanking của các ngân hàng mà không cần phải kết nối trực tiếp Giải pháp này sẽ đảm bảo hài hòa được yêu cầu của hai bên khi ngân hàng vẫn đảm bảo được quyền quản lý toàn vẹn thông tin khách hàng đồng thời các công ty Fintech vẫn có đầy đủ thông tin để thực hiện xử lý giao dịch cho khách hàng của ngân hàng.

Việc cung ứng các giải pháp hỗ trợ như phân tích Big Data hay Open API của các Công ty Fintech đã góp phần làm cho các thông tin tài chính minh bạch và chi tiết hơn, qua đó giảm bớt tính bất cân xứng thông tin trong nhiều lĩnh vực tài chính, cho phép các tổ chức tài chính có thể đánh giá và định lượng các rủi ro chính xác hơn và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của luật pháp

1.1.2 Ý nghĩa của việc ứng dụng công nghệ tài chính trong hoạt động TCVM

Sự ra đời và xâm nhập mạnh mẽ vào thị trường tài chính trên toàn cầu của các

tổ chức phi ngân hàng, cung cấp các giải pháp Fintech bắt đầu từng bước ảnh hưởng trực tiếp tới các hệ thống tài chính khác nhau nhờ các giải pháp công nghệ thay thế đơn giản, hiệu quả và minh bạch hơn so với hệ thống ngân hàng truyền thống Do được phát triển trên nền tảng hệ thống công nghệ thông tin và viễn thông, không cần mạng lưới chi nhánh và phòng giao dịch mà Fintech đã và đang thu hút được một lượng lớn khách hàng đặc biệt là người dân sống ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa và hải đảo vốn không có tài khoản ngân hàng, là những đối tượng khách hàng mà các ngân hàng, tổ chức tài chính truyền thống không hướng tới Với những diễn biến trong giai đoạn vừa qua, Fintech được nhận định sẽ là xu hướng phát triển tất yếu trong hoạt động tài chính ngân hàng trên toàn cầu trong những năm tiếp theo.Khả năng tối ưu

hóa tiện ích cho người sử dụng, chất lượng cao và phí sử dụng thấp là những

ưu điểm nổi bật của Fintech được dự báo sẽ mang đến không ít thách thức cho chính các tổ chức tài chính truyền thống với tư cách là những đối thủ cạnh tranh tiềm tàng

Tuy nhiên, xu thế chủ đạo trong thời gian qua vẫn là mô hình kết hợp giữa các công ty Fintech với ngân hàng, tổ chức tài chính, bởi mặc dù có lợi thế về giải pháp công nghệ nhưng các công ty Fintech lại chưa đủ kiến thức sâu về dịch

vụ tài chính ngân hàng nói chung, kinh nghiệm quản trị hoạt động ngân hàng

và đặc biệt là chưa thể ngày một ngày hai tạo dựng được niềm tin đối với khách hàng vốn đã quen thuộc với các dịch vụ ngân hàng truyền thống

Sự bùng nổ các giải pháp Fintech đã có một tác động đáng kể không chỉ đối với hoạt động tài chính thông thường mà còn cả lĩnh vực tài chính vi mô, thể hiện ý nghĩa và vai trò tích cực đối với hoạt động của các tổ chức tài chính vi

mô Hoạt động Fintech cho thấy có sự tương đồng về mục tiêu hoạt động với các tổ chức tài chính vi mô trong việc thúc đẩy mở rộng tiếp cận tài chính

Theo báo cáo Chỉ số toàn cầu (Global Index Report) hiện nay vẫn có khoảng

2 tỷ người trên toàn thế giới không có cơ hội tiếp cận và sở hữu một tài khoản thanh toán và hơn 200 triệu doanh nghiệp vừa và nhỏ và siêu nhỏ (SME) cũng không được tiếp cận với nguồn tài chính đầy đủ Những con số này cho thấy được thực trạng phổ cập tài chính còn thấp bất chấp các nỗ lực của hệ thống tài chính, ngân hàng trong thúc đẩy và thu hút những đối tượng khách hàng chưa có cơ hội tiếp cận dịch vụ tham gia vào hệ thống tài chính chính thức

Trong những năm qua, nhiều nghiên cứu đã chứng minh công nghệ nói chung chính là cuộc cách mạng mạnh mẽ nhất để mở ra khả năng tiếp cận nhanh chóng, giá rẻ và an toàn đối với các dịch vụ tài chính, ngân hàng Ở khía cạnh hẹp hơn, Fintech đã và đang thể hiện vai trò quan trọng của mình trong việc đẩy mạnh phổ cập tài chính cho người dân, đặc biệt là người dân sống ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa; đây cũng chính là mục tiêu hoạt động chủ đạo của các tổ chức tài chính vi mô Thực tế cho thấy, mặc dù với thu nhập rất thấp (ở ngưỡng vài đô la Mỹ/ngày) nhưng ngày càng có nhiều người trong nhóm thu nhập này có cơ hội tiếp cận và truy cập dịch vụ Internet hay điện thoại di động thậm chí là điện thoại thông minh Đối với nhiều người trong số này, đặc biệt

Các tổ chức tổ chức tài chính vi mô đóng vai trò rất quan trọng trong việc mở rộng tiếp cận tài chính Do có cùng mục tiêu và đối tượng khách hàng, các giải pháp Fintech sẽ hỗ trợ tích cực cho hoạt động của các tổ chức vi mô nhằm đạt được mục tiêu chung trong việc mở rộng tiếp cận tài chính cho các nhóm đối tượng gặp khó khăn trong tiếp cận dịch vụ tài chính, ngân hàng do bị cản trở bởi các yếu tố địa lý và thu nhập.

Các giải pháp Fintech có tiềm năng thay đổi và tác động tới hoạt động của tổ chức tài chính vi mô theo ba cách Thứ nhất, Fintech có thể giảm chi phí của các tổ chức tài chính vi mô Thứ hai, Fintech có thể tăng cường phạm vi tiếp cận của các sản phẩm tài chính vi mô so với phương thức truyền thống như hiện nay khiến cho việc cung cấp sản phẩm tài chính vi mô cho người dân vùng sâu, vùng xa trở nên dễ dàng hơn Và thứ ba, các giải pháp Fintech có thể tạo điều kiện cho sự đổi mới trong thiết kế sản phẩm và dịch vụ của các tổ chức tài chính vi mô, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của khách hàng tài chính vi mô.

Thứ nhất, Fintech hỗ trợ cắt giảm chi phí quản lý hành chính và chi phí hoạt động đối với các tổ chức tài chính vi mô.

Fintech không chỉ giúp các tổ chức tài chính vi mô đạt được các mục tiêu mở rộng phạm vi cung ứng dịch vụ mà còn còn giúp các tổ chức này cắt giảm chi phí quản lý hành chính và chi phí hoạt động

Do đặc trưng hoạt động của mình mà các tổ chức tài chính vi mô vẫn cần phải dựa trên một đội ngũ nhân viên và cộng tác viên lớn, những người phải thường xuyên đến tận nhà khách hàng để tư vấn, thẩm định và ký kết hợp đồng sử dụng dịch vụ Đây là một trong những yếu tố chính khiến cho chi phí hoạt động

đi trong mắt của khách hàng.

Nhân viên của các tổ chức tài chính vi mô thường sử dụng tới 20% thời gian làm việc để gặp mặt khách hàng và 80% giao dịch tài chính vi mô được thực hiện tại địa điểm của khách hàng Với hệ thống thông tin thông minh và tự động hóa nhờ Fintech, các tổ chức tài chính vi mô có thể cắt giảm đáng kể nguồn nhân lực và thời gian tiếp xúc với khách hàng tại hiện trường qua đó giúp cắt giảm chi phí nhân công, giảm chi phí quản lý tiền mặt; có thể sắp xếp các quy trình dịch vụ, quy trình cho vay có tính khả thi về mặt kinh tế hơn đối với người vay và người cho vay

Các giải pháp của Fintech cũng giúp các tổ chức tài chính vi mô tăng cường khả năng phân tích, xử lý giao dịch đồng thời nâng cao chất lượng phân tích qua đó cắt giảm chi phí so với phương thức xử lý thủ công như hiện nay Việc

“số hóa” thông tin khách hàng, thông tin dịch vụ, quy trình giao dịch khách hàng hay giải ngân qua các phương thức thanh toán điện tử cũng góp phần đáng kể trong việc cắt giảm chi phí quản lý hoạt động của các tổ chức tài chính vi mô

Ngoài ra, các chi phí quản lý hành chính khác như thiết lập và quản lý văn phòng, chi nhánh, giấy tờ hành chính, truyền thông… cũng có thể được cắt giảm đáng kể nhờ các giải pháp công nghệ

Thứ hai, Fintech sẽ hỗ trợ các tổ chức tài chính vi mô mở rộng phạm vi cung ứng dịch vụ, tăng cường khả năng tiếp cận dịch vụ nhờ các giải pháp kết nối với khách hàng của tổ chức vi mô nhanh chóng và dễ dàng hơn khi không còn phụ thuộc vào yếu tố vị trí địa lý

Hầu hết các tổ chức tài chính vi mô đều hoạt động ở những khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa, nơi cơ sở hạ tầng công nghệ chưa đầy đủ và chất lượng không ổn định Các khu vực này thường xa trung tâm đô thị, điều kiện giao thông vận tải không thuận tiện và chi phí tốn kém Do đó, quá trình tiếp xúc, liên

Công nghệ nói chung và Fintech nói riêng có thể giải quyết được vấn đề kết nối khách hàng của các tổ chức tài chính vi mô thông qua việc bù đắp khoảng cách và giúp truyền thông trở nên dễ dàng hơn khi các dịch vụ tài chính vi mô

có thể được xử lý qua các thiết bị di động

Việc tiếp nhận và triển khai các ứng dụng Fintech sẽ tạo cơ hội quan trọng để các tổ chức tài chính vi mô mở rộng tập khách hàng với phạm vi địa lý rộng hơn, vươn tới phân khúc khách hàng có thu nhập thấp hơn ở những khu vực sâu và

xa hơn bằng việc cung cấp dịch vụ có giá cả phải chăng hơn

Thứ ba, Fintech hỗ trợ các tổ chức tài chính vi mô trong việc đa dạng hóa sản phẩm, dịch vụ cũng như nâng cao hiệu quả và chất lượng dịch vụ.

Thay vì dựa vào các quy trình thủ công để thiết kế sản phẩm, dịch vụ như hiện nay, nhờ sự hỗ trợ của Fintech, các tổ chức tài chính vi mô có thể thiết kế các sản phẩm đa dạng với chất lượng cao hơn, với chi phí thấp hơn

Bằng cách ứng dụng các giải pháp mới như thông qua điện thoại di động, khách hàng của các tổ chức vi mô có thể trả tiền vay dễ dàng mà không phải chịu thêm chi phí phát sinh trong quá trình di chuyển tới địa điểm giao dịch, thời gian cũng như những rủi ro, nguy cơ mất mát trên đường di chuyển

Việc ứng dụng các giải pháp mới còn giúp tăng cường chất lượng dịch vụ chăm sóc khách hàng bằng cách tận dụng các kênh liên lạc qua điện thoại di động để thông tin về sản phẩm, đồng thời cảnh báo khách hàng về những rủi

ro, gian lận mà họ có thể gặp phải trong quá trình sử dụng dịch vụ

Ngoài ra, bằng cách phân tích thông tin và hành vi của khách hàng dựa trên nền tảng công nghệ, các tổ chức tài chính vi mô có thể tối ưu hóa quá trình cung ứng dịch vụ, bán chéo sản phẩm như tiết kiệm và bảo hiểm vi mô mà không cần phải tìm hiểu khách hàng trực tiếp; đồng thời cung cấp thông tin, hỗ trợ khách hàng mở rộng cơ hội tiếp cận với các dịch vụ gia tăng khi có nhu cầu sử dụng sau này

1.1.3 Những rủi ro, hạn chế của công nghệ tài chính

Các tổ chức tài chính vi mô có mục tiêu hoạt động khá khác biệt so với các

tổ chức tài chính hoạt động vì lợi nhuận khác nên việc áp dụng các giải pháp Fintech có thể gặp phải những thách thức và hạn chế nhất định Việc chuyển đổi mô hình hoạt động từ mô hình truyền thống sử dụng con người là chính sang

mô hình hoạt động dựa trên công nghệ hay mạng Internet sẽ khiến các tổ chức tài chính vi mô gặp phải không ít thách thức trong vấn đề quản lý hoạt động, đặc biệt là sự không sẵn sàng của đội ngũ cán bộ vốn có trình độ công nghệ thấp và những rủi ro khi đối mặt với các vấn đề về đảm bảo an ninh, an toàn bảo mật thông tin khách hàng qua hệ thống mạng

Những thách thức và hạn chế nội tại mà các tổ chức tài chính vi mô có thể phải đối mặt khi tiến hành triển khai đầu tư, ứng dụng các giải pháp Fintech bao gồm thiếu vốn đầu tư, nguồn lực con người hay cơ sở hạ tầng kỹ thuật yếu kém, hạn chế…

Về nguồn vốn đầu tư công nghệ, Đa phần các tổ chức tài chính vi mô có quy

mô hoạt động vừa và nhỏ, nên việc huy động và thu xếp được nguồn vốn đầu

tư cần thiết vào công nghệ là việc khá khó khăn Trong khi đó, mục tiêu hoạt động của các tổ chức tài chính vi mô chủ yếu là xóa đói giảm nghèo, hoạt động không vì lợi nhuận nên vấn đề thu lợi nhuận mang tính chất thương mại để

bù đắp chi phí đầu tư vào công nghệ sẽ dẫn tới xung đột mục tiêu hoạt động

và do đó khó đem lại hiệu quả cao

Hơn nữa, địa bàn hoạt động của các tổ chức tài chính vi mô chủ yếu tập trung

ở khu vực nông thôn, vùng sâu, vùng xa, thường cách xa bán kính cung ứng

cơ sở hạ tầng quan trọng như điện và viễn thông Do đó, chi phí đầu tư vào Fintech cũng có thể sẽ cao hơn so với bình thường và theo đó gây áp lực lên nguồn vốn đầu tư vốn đã ít ỏi và khó khăn của các tổ chức này

Về nguồn lực con người, Các tổ chức tài chính vi mô có đội ngũ nhân lực đông

đảo và dồi dào tuy nhiên đa phần trong số đó có trình độ không cao Đội ngũ

tổ chức tài chính vi mô cũng khó khăn trong việc huy động đủ nhân sự để quản

lý và vận hành hệ thống, nhất là trong ngắn hạn

Việc đào tạo nhân viên trong quá trình triển khai các giải pháp Fintech cũng có thể là bài toán khó đối với các tổ chức tài chính vi mô do yếu tố trình độ chênh lệch hay vị trí địa lý cách xa

Về cơ sở vật chất, hạ tầng kỹ thuật: Cơ sở hạ tầng kỹ thuật của các tổ chức

tài chính vi mô về cơ bản là nghèo nàn, lạc hậu và hoạt động không ổn định Trên thực tế, hệ thống quản lý và xử lý giao dịch của các tổ chức tài chính vi mô vẫn dựa vào con người và xử lý thủ công là chính Hệ thống kỹ thuật của các

tổ chức tài chính vi mô nếu được đầu tư thì cũng đa phần là lạc hậu và không thường xuyên được cập nhật, nâng cấp Do đó, nếu thực hiện đầu tư các giải pháp Fintech hoặc kết nối với các công ty Fintech thì các yếu tố về hạ tầng kỹ thuật của các tổ chức tài chính vi mô sẽ không thể đảm bảo đáp ứng các tiêu chuẩn và điều kiện, do đó đòi hỏi các tổ chức này cần phải tiến hành những đầu tư lớn hơn về cơ sở hạ tầng kỹ thuật

Ngoài những thách thức và hạn chế trong nội tại kể trên của các tổ chức tài chính vi mô, nếu tiến hành đầu tư các giải pháp Fintech hoặc hợp tác với các

tổ chức Fintech trong việc cung ứng dịch vụ, các tổ chức tài chính vi mô còn phải đối mặt và gánh chịu nhiều rủi ro đến từ bên ngoài do Fintech hoặc các

đối tác thứ ba mang lại nếu không có các giải pháp kiểm soát phù hợp

Thứ nhất, các giải pháp Fintech được nghiên cứu và phát triển trên cơ sở sáng

tạo và đổi mới, do đó đa phần chúng đi trước và vượt ra ngoài các khuôn khổ quản lý và pháp lý của các quốc gia Đa số các lĩnh vực Fintech hiện chưa được quản lý bởi các cơ quản quản lý nhà nước nên thiếu sự kiểm soát, giám sát về mặt quy trình hoạt động (về yêu cầu kỹ thuật, yêu cầu về vốn và các rủi

ro khi hoạt động…) Chính vì vậy, nhằm hỗ trợ và thúc đẩy việc áp dụng các giải pháp Fintech vào cuộc sống, một số quốc gia đã xây dựng khuôn khổ pháp lý thử nghiệm “sandbox approach” theo đó cho phép các công ty Fintech hoặc ngân hàng, tổ chức tài chính được triển khai thí điểm cung ứng các dịch vụ tài

Như vậy, trong trường hợp tiến hành triển khai đầu tư các giải pháp Fintech hoặc phối hợp với các công ty Fintech để triển khai dịch vụ mà không tính đến các yếu tố rủi ro pháp lý có thể gây thiệt hại lớn về tài chính đối với các tổ chức tài chính vi mô

Thứ hai, hoạt động của các tổ chức tài chính nói chung và tổ chức tài chính vi

mô nói riêng dựa trên uy tín và niềm tin của khách hàng đối với dịch vụ do mình cung ứng Do đa phần các giải pháp Fintech đều mới nên khó tránh khỏi những rủi ro trong quá trình triển khai có thể gây nên những thiệt hại cho bản thân tổ chức và khách hàng, từ đó ảnh hưởng tới danh tiếng của các tổ chức tài chính

vi mô Các công Fintech đa phần đều là các công ty mới được thành lập, ở quy

mô nhỏ và hoạt động dựa vào việc đánh đổi giữa thành công với rủi ro Nhưng các công ty tài chính vi mô thì khác, họ có danh tiếng được gây dựng và phát triển suốt trong thời gian dài dựa trên sự tin tưởng của khách hàng, công chúng cũng như các quy định nghiêm ngặt của pháp luật Do đó, rủi ro về danh tiếng của các tổ chức tài chính vi mô có thể bị ảnh hưởng nếu không thể kiểm soát

và xử lý được rủi ro trong quá trình triển khai áp dụng các giải pháp Fintech, thậm chí có thể dẫn tới sự sụp đổ của tổ chức

Thứ ba, công ty tài chính vi mô cũng sẽ phải đối mặt với những rủi ro liên quan

tới an toàn, bảo mật thông tin khách hàng và rủi ro tấn công mạng Fintech đa phần hoạt động hoàn toàn dựa trên môi trường công nghệ và mạng Internet, nên khó tránh khỏi những rủi ro liên quan tới việc hệ thống bị tội phạm tấn công

ăn cắp dữ liệu khách hàng, giao dịch gian lận, giả mạo… Do đó, khi thực hiện đầu tư các giải pháp Fintech hoặc kết nối hệ thống với các đối tác thứ ba qua Internet rất dễ trở thành nơi bị “hacker” tấn công, gây rủi ro và thiệt hại cho cả bản thân công ty tài chính vi mô lẫn khách hàng

Các tổ chức tài chính vi mô vốn hoạt động chủ yếu dựa trên phương pháp xử

lý thủ công, thiếu kinh nghiệm trong việc thực thi các biện pháp đảm bảo an toàn, an ninh thông tin và giao dịch khách hàng đồng thời không có đội ngũ

Thứ tư, các tổ chức tài chính vi mô có thể cũng sẽ phải đối mặt với những rủi ro

vận hành và rủi ro thông tin trong quá trình hoạt động Fintech hoạt động dựa trên hệ thống công nghệ và máy tính do đó rủi ro vận hành vẫn có thể xẩy ra khi xuất hiện những sai sót về mặt kỹ thuật của hệ thống xử lý hay những sai sót trong quá trình vận hành của nhân viên… Ngoài ra, việc kết nối hệ thống

kỹ thuật và lệ thuộc vào bên thứ ba trong quá trình xử lý giao dịch có thể dẫn tới những rủi ro khi thông tin, dữ liệu của tổ chức tài chính vi mô bị bên thứ ba hoặc nhân viên của họ tiến hành đánh cắp để thực hiện các giao dịch bất hợp pháp

Những thách thức và rủi ro là hiện hữu khi tiến hành đầu tư hoặc phối hợp với các công ty Fintech để triển khai các giải pháp Fintech trong quá trình hoạt động, cung ứng dịch vụ của các tổ chức tài chính vi mô, đòi hỏi các tổ chức này phải xây dựng kế hoạch và khuôn khổ quản lý rủi ro phù hợp nhằm ngăn chặn kịp thời các rủi ro nếu có, giảm thiểu thiệt hại của mình cũng như của khách hàng

1�2� Phổ cập tài chính và vai trò của TCVM trong việc phổ cập tài chính

1.2.1 Khái niệm về phổ cập tài chính

Với tiềm năng đóng góp vào phát triển kinh tế - tài chính khi thúc đẩy tăng trưởng toàn diện hơn và bình đẳng hơn trong thu nhập, trong những năm gần đây, đặc biệt là kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế toàn cầu 2008 - 2009, phổ cập tài chính (financial inclusion), còn gọi là “tài chính toàn diện” hay “tài chính bao trùm”, đã nhận được ngày càng nhiều sự quan tâm của các tổ chức, diễn đàn quốc tế và trở thành tiêu điểm trong chiến lược phát triển của nhiều quốc gia

Nhóm các nền kinh tế lớn G20 coi phổ cập tài chính là một trong các trụ cột chính trong định hướng phát triển của mình tại Hội nghị thượng đỉnh Pittsburgh năm 2009, cam kết thúc đẩy phổ cập tài chính trên toàn cầu và tái khẳng định cam kết của tổ chức này về việc thực hiện các Nguyên tắc Cấp cao G20 đối với Phổ cập Tài chính kỹ thuật số Liên Hợp Quốc đã xác định phổ cập tài chính

là một giải pháp quan trọng để đạt 7 trong số 17 Mục tiêu Phát triển bền vững

2025 về hội nhập tài chính và đã thành lập Nhóm công tác về phổ cập tài chính (WC-FINC) để thúc đẩy lĩnh vực này trong khu vực

Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á – Thái Bình Dương (APEC) từ năm 2005 đã nhận thức vai trò quan trọng của phổ cập tài chính1 và từ năm 2011, Diễn đàn về phổ cập tài chính của APEC đã được tổ chức định kỳ hàng năm nhằm chia sẻ kinh nghiệm quản lý và các sáng kiến giải pháp chính sách tốt nhất nhằm thúc đẩy phổ cập tài chính ở các nước thành viên, hướng tới mục tiêu phát triển nền tài chính bền vững, qua đó thúc đẩy phát triển và xóa nghèo tại các nền kinh

tế thành viên APEC cũng không ngừng nghiên cứu phát triển một khuôn khổ chiến lược phổ cập tài chính để có thể áp dụng cho mỗi quốc gia thành viên APEC hoặc có thể làm cơ sở để các thành viên xây dựng chiến lược phổ cập tài chính của riêng mình2

Không chỉ vậy, phổ cập tài chính còn trở thành một trong những vấn đề ưu tiên của nhiều diễn đàn quốc tế như các Hội nghị thượng đỉnh G20, Tổ chức Đối tác Toàn cầu về Phổ Cập tài chính của G20 (GPFI), Diễn đàn Chính sách Toàn cầu (GPF) của Liên minh Phổ cập tài chính (AFI), Liên minh thanh toán không dùng tiền mặt (BTCA), Lực lượng đặc nhiệm Tài chính (FATF), và Ủy ban Giám sát ngân hàng (BCBS) của Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS)

Tuy nhiên, đến nay, không có một định nghĩa chung về phổ cập tài chính Tùy thuộc cách tiếp cận của từng quốc gia, tổ chức mà phổ cập tài chính được hiểu theo những cách khác nhau và bản thân khái niệm này cũng có những điều chỉnh, thay đổi qua từng thời kỳ

theo đó phổ cập tài chính còn được gọi là tiếp cận dịch vụ tài chính mở rộng

và được hiểu là việc loại bỏ rào cản phí và chi phí trong việc sử dụng dịch vụ tài chính Đến năm 2014, trong báo cáo phát triển tài chính toàn cầu năm 2014,

WB thay đổi khái niệm và cho rằng phổ cập tài chính là tỷ lệ cá nhân và doanh

nghiệp sử dụng dịch vụ tài chính Mới đây nhất, năm 2017, trên trang điện tử của

mình, WB một lần nữa thay đổi khái niệm phổ cập tài chính với nội hàm rõ ràng

hơn, theo đó, phổ cập tài chính là việc cá nhân và doanh nghiệp tiếp cận các

sản phẩm và dịch vụ tài chính hữu ích như chuyển tiền, thanh toán, tiết kiệm, tín dụng và bảo hiểm với chi phí hợp lý mà đáp ứng nhu cầu của họ và các sản phẩm dịch vụ này được cung cấp một cách có trách nhiệm và bền vững 3

Theo IMF, phổ cập tài chính là việc hộ gia đình và doanh nghiệp có thể tiếp cận

và sử dụng các dịch vụ tài chính chính thức nhằm nâng cao sinh kế, giảm đói nghèo và phát triển kinh tế ở trình độ cao.4

Trong khi đó, ADB cho rằng phổ cập tài chính được hiểu là cơ hội cho các nhóm người có thu nhập thấp tiếp cận và có khả năng chi trả cho các dịch vụ tài chính cơ bản Hệ thống tài chính phổ cập rất quan trọng vì chúng góp phần giảm nghèo và thúc đẩy phát triển kinh tế rộng hơn.5

UNCDF xác định phổ cập tài chính là việc các cá nhân và doanh nghiệp có thể tiếp cận và sử dụng một loạt các dịch vụ tài chính phù hợp và được cung ứng một cách có trách nhiệm trong một môi trường được quản lý tốt Ngày càng

có nhiều bằng chứng về việc mức độ ngày càng tăng của phổ cập tài chính thông qua mở rộng các dịch vụ tiết kiệm, tín dụng, bảo hiểm và thanh toán đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế bền vững

Theo cách tiếp cận của G20, phổ cập tài chính là việc tăng cường tiếp cận

dịch vụ tài chính cho người nghèo thông qua việc áp dụng các cách tiếp cận mới an toàn và lành mạnh, là cơ sở để tăng cơ hội sinh kế cho người nghèo do

nó giúp họ hoạt động kinh doanh, phát triển tài sản, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng

và quản lý rủi ro Phổ cập tài chính không tồn tại đơn lẻ mà đòi hỏi cần phải kết hợp với các chính sách về ổn định tài chính và hội nhập tài chính.6

Tổ chức Đối tác toàn cầu về Phổ cập tài chính (GPFI)7 thì cho rằng phổ cập

tài chính nghĩa là tất cả người trưởng thành trong độ tuổi lao động (người trên

15 tuổi) đều tiếp cận và sử dụng hiệu quả và chất lượng các dịch vụ tài chính được cung cấp bởi các tổ chức chính thức (bao gồm: tín dụng, tiết kiệm, thanh toán, bảo hiểm và đầu tư) ở mức chi phí hợp lý đối với người sử dụng và được cung cấp một cách bền vững Theo tổ chức này, “tiếp cận hiệu quả” liên quan đến việc cung cấp các dịch vụ một cách thuận tiện và có trách nhiệm đáp ứng nhu cầu của các khách hàng bị loại trừ hoặc không được phục vụ đầy đủ (underserved) các dịch vụ tài chính, ở mức chi phí hợp lý đối với người sử dụng

và được cung cấp một cách bền vững Biểu hiện của tiếp cận hiệu quả là việc

sử dụng dịch vụ Trên thực tế, việc một khách hàng có thể tiếp cận các dịch

vụ cung ứng bởi nhà cung cấp dịch vụ chính thức không có nghĩa là người đó được phổ cập các dịch vụ tài chính Điều này có thể thấy trong trường hợp các dịch vụ tài chính có thể được tiếp cận nhưngviệc sử dụng hạn chế hoặc không được sử dụng bởi các khách hàng bị loại trừ hoặc không được phục vụ đầy đủ các dịch vụ này.8 “Cung cấp có trách nhiệm” liên quan đến việc các nhà cung

cấp tham gia vào thị trường một cách có trách nhiệm và giám sát bảo vệ người tiêu dùng tài chính hiệu quả “Các tổ chức tài chính chính thức” là những nhà cung cấp dịch vụ mà được thừa nhận về mặt pháp lý, bao gồm các thực thể

có các thuộc tính pháp lý thay đổi lớn, phụ thuộc vào mức độ và loại hình giám sát khác nhau Việc tập trung vào nhóm người trưởng thành trong độ tuổi lao động không nhằm bỏ qua nhu cầu dịch vụ tài chính nổi bật của những người trẻ, người già, các doanh nghiệp nhỏ và vừa.9

Theo Liên minh Phổ cập tài chính (AFI) thì định nghĩa về phổ cập tài chính rộng hơn và đa chiều hơn, nhấn mạnh đến cả khía cạnh chất lượng sử dụng dịch

vụ Theo đó, phổ cập tài chính là việc cung cấp cho người sử dụng các dịch vụ

tài chính sẵn có với mức chi phí hợp lý; làm cho khách hàng sử dụng dịch vụ tài chính một cách thường xuyên; đưa ra những dịch vụ tài chính được thiết kế phù hợp với nhu cầu của người sử dụng 10

Ngoài ra, theo một điều tra về phổ cập tài chính của Ủy ban Irving Fisher về thống kê NHTW của BIS (IFC) tiến hành năm 2015, hầu như không có một khái

1 Giai đoạn đầu APEC mới chỉ chú trọng vào việc giảm loại trừ tài chính (financial exclusion), hướng tới các giải pháp phát triển tài chính vi mô, ngân hàng vi mô và doanh nghiệp vi

mô, tuy nhiên từ 2010, tổ chức này đã mở rộng phạm vi của phổ cập tài chính ra khỏi giới hạn của tài chính vi mô

Hình 01� Quan điểm về phổ cập tài chính của một số NHTW

Sự sẵn có/cung các dịch vụ tài chính

Sự tiếp cận các dịch vụ tài chính Cầu dịch vụ tài chính Việc sử dụng hiệu quả các dịch vụ tài chính

Chất lượng dịch vụ tài chính Nhận thức về tài chính Tài trợ cho DNNVV Chất lượng CSHT (pháp lý, tài chính, viễn thông…)

Khác

Có Không

%

0 20 40 60 80 100

Nguồn: IFC/BIS, Measures of financial inclusion – a central bank perspective, tháng 6/2016

Như vậy, mặc dù có một số điểm khác nhau giữa các khái niệm, nhưng nhìn chung phổ cập tài chính bao gồm 4 yếu tố cơ bản, đó là: (i) Tiếp cận: thể hiện qua mức độ bao phủ của mạng lưới cung ứng dịch vụ, mức độ sẵn sàng của dịch vụ; (ii) Chất lượng: thể hiện qua việc các dịch vụ sản phẩm tài chính có các đặc tính đáp ứng các nhu cầu của khách hàng, việc phát triển các sản phẩm phải tính đến nhu cầu của khách hàng, với chi phí hợp

lý và được cung ứng một cách có trách nhiệm tới những người tiêu dùng

và được bảo vệ bằng pháp luật; (iii) Sử dụng: thể hiện qua tính thường xuyên, tần suất và thời gian sử dụng dịch vụ tài chính; và (iv) Lợi ích: thông qua tiếp cận tài chính, có thể làm thay đổi, biến chuyển về đời sống của người sử dụng như gia tăng phúc lợi, cải thiện cuộc sống, tăng năng suất, cải thiện bình đẳng giới…(Hình 02)

2 Lê Phương Lan, Nguyễn Thị Hương Thanh (2017), Chiến lược quốc gia về tài chính toàn diện ở Việt Nam – Ý nghĩa và sự cần thiết, http://khoahocnganhang.org.vn, 12/10/2017

•Việc phát triển sản phẩm có tính đến nhu cầu của khách hàng

2.Chất lượng (Quality) 3.Sử dụng (Usage)

4.Lợi ích (Welfare)

FI c

Nguồn: WB

Trên cơ sở đó, để đảm bảo tiếp cận vấn đề phổ cập tài chính một cách toàn diện, từ cả phía cung và phía cầu, và không loại trừ bất kỳ thành phần hay đối tượng nào trong xã hội đối với các dịch vụ tài chính, trong khuôn khổ nghiên

cứu này, “phổ cập tài chính được hiểu là việc mọi người dân và doanh nghiệp

được tiếp cận và sử dụng các sản phẩm, dịch vụ tài chính chính thức - bao gồm thanh toán, chuyển tiền, tiết kiệm, tín dụng, bảo hiểm - một cách thuận tiện, phù hợp với nhu cầu và với chi phí hợp lý được cung cấp bởi các tổ chức tài chính chính thức theo một cách có trách nhiệm và bền vững” Khái niệm phổ

cập tài chính như nêu trên:

- Đảm bảo đối tượng được hướng đến trong phổ cập tài chính là mọi người dân và doanh nghiệp, chứ không giới hạn ở những người trưởng thành trong độ tuổi lao động hay không bị hạn chế về loại hình doanh

3 Nguyễn Kim Anh, Hà Hải An, Phạm Thùy Dương (2017), Tài chính toàn diện và phát triển bền vững – Mục tiêu, định hướng thúc đẩy tài chính toàn diện tại Việt Nam, Tạp chí ngân hàng, Số chuyên đề đặc biệt năm 2017 về “Tài chính toàn diện với công cuộc xóa đói, giảm nghèo và phát triển kinh tế bền vững”

4 IMF (2015), Financial inclusion – Can it meet multiple macroeconomic goals? 09/2015

5 ADB (2016), Improving financial inclusion in Asia and the Pacific – Constraints, applicability, and lesson from digital financial services, Sustainable Development Working Paper Series, No.46, 09/2016

6 G20 (2010), G20 Principles for Innovative Financial Inclusion

- Đảm bảo tiếp cận từ cả phía cung và phía cầu: các dịch vụ được cung ứng phải phù hợp với nhu cầu và túi tiền (chi phí hợp lý) của người dân

và doanh nghiệp và được cung ứng một cách có trách nhiệm và bền vững bởi các tổ chức tài chính chính thức, trong đó người tiêu dùng được bảo vệ quyền lợi

Như vậy, phổ cập tài chính không chỉ giới hạn trong việc cải thiện khả năng tiếp cận tín dụng mà bao gồm cả nâng cao hiểu biết về tài chính cho người dân

và bảo vệ người tiêu dùng Phổ cập tài chính cũng được hiểu theo nghĩa rộng hơn so với tiếp cận tài chính (financial access) Trên thực tế, một số người dân

và doanh nghiệp có khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính nhưng họ có thể không lựa chọn hay không muốn sử dụng các dịch vụ này do: (i) chi phí dịch

vụ quá cao so với khả năng chi trả của họ; và/hoặc (ii) các dịch vụ không sẵn

có (bởi các rào cản về pháp lý, thị trường…), không thuận tiện, không phù hợp

về văn hóa, v.v…, trong trường hợp này mục tiêu của phổ cập tài chính chưa đạt được.11

Bên cạnh đó, cũng cần nhấn mạnh rằng, phổ cập tài chính không có nghĩa là tài trợ cho tất cả mọi người ở mọi mức chi phí Phổ cập tài chính được đo lường dựa trên 03 khía cạnh đó là: (i) mức độ bao phủ của các tổ chức tín dụng, (ii) mức độ sử dụng các sản phẩm và dịch vụ tài chính; và (iii) chất lượng sản phẩm dịch vụ tài chính

1.1.2 Vai trò của phổ cập tài chính

Một nghiên cứu của WB năm 2014 đã chỉ ra một nửa số người trưởng thành trên thế giới, ước tính là 2,5 tỷ người, không có tài khoản tại một tổ chức tài chính chính thức Trong số những người có tài khoản, chỉ có 9% đi vay được ở ngân hàng và 22% có tiền tiết kiệm gửi ở ngân hàng Những trở ngại chủ yếu dẫn đến

7 GPFI là một nền tảng về phổ cập tài chính cho các nước G20 và các nước khác, được thành lập bởi các nước G20 tại Hội nghị Thượng đỉnh G20 năm 2010

8 GPFI (2017), 2017 Financial inclusion action plan

9 GPFI (2016, White Paper Global Standard-Setting Bodies and Financial Inclusion The Evolving Landscape

Phổ cập tài chính được coi là một trong những trụ cột quan trọng trong phát triển bền vững của một quốc gia bởi nó góp phần tạo cơ hội sinh kế, xóa đói giảm nghèo, giảm bất bình đẳng trong thu nhập, luân chuyển dòng vốn đầu tư

và tiết kiệm trong xã hội, thúc đẩy tăng trưởng và phát triển toàn diện và bền vững Do vậy, phổ cập tài chính đã trở thành tầm nhìn chung của toàn thế giới trong sứ mệnh xóa đói, giảm nghèo, hướng tới một xã hội ổn định, công bằng

và thịnh vượng, nơi mọi người đều được thụ hưởng những thành quả do phát triển kinh tế đem lại

Nhiều nghiên cứu của các tổ chức quốc tế và các quốc gia (đặc biệt là các nước mới nổi hoặc đang phát triển) đã chứng minh rằng phổ cập tài chính mang lại những lợi ích không nhỏ về mặt kinh tế – xã hội nói chung và đối với mỗi thành viên trong xã hội nói riêng Vai trò của phổ cập tài chính đối với sự phát triển kinh tế xã hội được thể hiện qua một số mặt cụ thể là:

Thứ nhất, phổ cập tài chính góp phần đảm bảo an sinh xã hội thông qua việc

giúp cho những đối tượng dễ bị tổn thương trong xã hội có điều kiện bảo vệ mình trước những cú sốc hay rủi ro trong cuộc sống như ốm đau, bệnh tật, mất mùa, thiên tai và tạo cơ hội sinh kế cho họ cũng như giúp họ tiếp cận dễ dàng hơn đến các dịch vụ khác như bảo hiểm, y tế, Không chỉ vậy, phổ cập tài chính giúp còn Chính phủ giảm bớt chi phí an sinh xã hội, nâng cao tính minh bạch và chống thất thoát cho các chương trình trợ cấp an sinh xã hội thông qua việc chi trả, phân phối những khoản trợ cấp và phúc lợi của Chính phủ qua tài khoản ngân hàng

Thứ hai, phổ cập tài chính cung cấp một nền tảng thúc đẩy giáo dục tài chính,

tạo thói quen tiết kiệm, đặc biệt là đối với những người có thu nhập thấp, luôn

10 Viện Chiến lược ngân hang (2017), Sơ lược về tài chính toàn diện

Thứ ba, phổ cập tài chính góp phần thúc đẩy thị trường tài chính phát triển lành

mạnh, hạn chế và giảm thiểu rủi ro từ các hoạt động tài chính phi chính thức Điều này được hiểu là phổ cập tài chính tạo điều kiện phát triển tín dụng lành mạnh tới những nhóm đối tượng trước đó bị phụ thuộc vào những nguồn tiền vay khác như từ gia đình, bạn bè hay tín dụng đen; tạo ra các kênh thanh toán, chuyển tiền mới tới những đối tượng chưa có tài khoản ngân hàng và phải sử dụng các loại hình chuyển tiền phi chính thức tốn kém và rủi ro khác

Thứ tư, phổ cập tài chính tạo ra những tác động tích cực thúc đẩy quá trình

tăng trưởng kinh tế Bởi lẽ, phổ cập tài chính giúp cho những cá nhân và doanh nghiệp đặc biệt là những doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, nông dân, người nghèo, những người ở vùng sâu vùng xa… - những đối tượng mà khó tiếp cận hoặc dễ bị loại trừ khỏi các dịch vụ tài chính chính thức – nâng cao hiểu biết về các sản phẩm và dịch vụ tài chính, dễ dàng tiếp cận các dịch vụ tài chính có chất lượng một cách thuận tiện, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng, tiết kiệm, đầu tư của họ Nhờ đó, phổ cập tài chính tạo niềm tin và giúp mở ra nhiều cơ hội đầu

tư, sản xuất kinh doanh, cải thiện năng suất lao động cho các doanh nghiệp nhỏ/siêu nhỏ, hộ sản xuất kinh doanh cá thể, đặc biệt tại các vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa, qua đó, thúc đẩy quá trình tăng trưởng kinh tế và góp phần đảm bảo an sinh xã hội

Không chỉ vậy, phổ cập tài chính còn được coi là động lực cho tăng trưởng Phổ cập tài chính sẽ tạo môi trường định hướng tốt hơn cho các doanh nghiệp mới tham gia thị trường, phát huy đổi mới sáng tạo và tăng trưởng13 Các doanh nghiệp nhỏ sẽ hưởng lợi nhiều nhất từ phát triển tài chính và tăng cường tiếp cận, cả về mức độ tham gia thị trường lẫn giải quyết các rào cản về tăng trưởng của doanh nghiệp Vì vậy, phổ cập tài chính sẽ giúp hình thành doanh nghiệp và tạo ra cạnh tranh trong hệ thống Bên cạnh các lợi ích trực tiếp của việc tiếp cận tài chính, các doanh nghiệp nhỏ và hộ nghèo cũng có thể hưởng lợi từ hiệu ứng của phát triển tài chính Thực vậy, người nghèo có thể hưởng lợi từ công ăn việc làm và tiền công cao hơn do hệ thống tài chính phát triển tốt hơn sẽ tăng cường hiệu quả tổng thể và thúc đẩy tăng trưởng và việc làm Tương tự như vậy, doanh nghiệp nhỏ có cơ hội mở rộng kinh doanh khi tài chính