MỤC TIÊU CẦN ĐẠT - Qua nghệ thuật tạo cảnh huống nêu tình cảm của bài thơ Nôm đường luật với ngôn ngữ bình dị, mộc mạc, chân quê, học sinh thấy được tình cảm bạn bè hồn nhiên, chân thật,
Trang 1BÀI 8 BẠN ĐẾN CHƠI NHÀ
Nguyễn Khuyến
-A MỤC TIÊU CẦN ĐẠT
- Qua nghệ thuật tạo cảnh huống nêu tình cảm của bài thơ Nôm đường luật với ngôn ngữ bình dị, mộc mạc, chân quê, học sinh thấy được tình cảm bạn bè hồn nhiên, chân thật, đậm đà của Nguyễn Khuyến
- Rèn luyện kỹ năng đọc diễn cảm và phân tích thất ngôn bát cú theo bố cục
- Giáo dục tình cảm bạn bè với học sinh.Giúp học sinh hiểu rõ tình bạn trong sáng để ứng dụng vào cuộc sống hàng ngày
Tự nhận thức và xác định được tình cảm chân thành, đậm đà, cảm động đối với bạn
Giao tiếp, phản hồi/ lắng nghe tích cực, trính bày suy nghĩ/ trên ý tưởng, cảm nhận
của bản thân về cách ứng xử đối với bạn
B CÁC PH ƯƠNG PHÁP/ KĨ THUẬT DẠY HỌC TÍCH CỰC
1 Động não: suy nghĩ về ý nghĩa và cách ứng xử thể hiện tình cảm đối với bạn
2 Thảo luận nhóm, kĩ thuật trình bày một phút về những giá trị nội dung nghệ thuật của văn bản
3 Cặp đôi chia sẻ suy nghĩ về tình cảm chân thành đối với bạn
- Giáo viên: nghiên cứu sách giáo khoa + tài liệu tham khảo để soạn bài
- Học sinh: đọc và trả lời câu hỏi trong sách giáo khoa
C TIẾN TRÌNH BÀI DẠY
1 Ổn định
2 Kiểm tra bài cũ:
Trang 2? Đọc thuộc lòng bài thơ “Qua Đèo Ngang” và cảm nhận chung của em về bài thơ đó?
? Về nội dung bài thơ “Qua Đèo Ngang” là bài thơ:
a Tả cảnh thiên nhiên
b Tả tình cảnh nhớ thương nước
c Tả cảnh ngụ tình
3.Kết nối:
I Giới thiệu tác giả, tác phẩm
? Em nêu vài nét về cuộc đời nhà thơ Nguyễn Khuyến?
1 Tác giả
- Nguyễn Khuyến (1835-1909) lúc nhỏ tên là Thắng, quê ở thôn Vị Hạ (làng Và) xã Uyên Đỗ nay thuộc xã Trung Lương, Bình Lục, Hà Nam
GV: thủa nhỏ nhà nghèo, thông minh, học giỏi sau đó đi thi, thi đỗ cả ba kỳ: Hương, Hội, Đình, do đó có tên là Tam Nguyên Yên Đỗ Nguyễn Khuyến làm quan khoảng 10 năm nhưng đến khi Thực dân Pháp chiếm xong Bắc Bộ, ông cáo quan về ở ẩn Nguyễn Khuyến
là nhà thơ lớn của dân tộc, thơ ông chủ yếu được sáng tác vào giai đoạn sau ngày cáo quan
về sống ở Yên Đỗ
2 Tác phẩm
? Hoàn cảnh ra đời của bài thơ?
- Bài thơ được viết khi Nguyễn Khuyến từ quan về sống ở quê nhà
II Đọc hiểu văn bản:
1 Đọc hiểu chú thích
- Giáo viên yêu cầu học sinh đọc: đọc diễn cảm, giọng chậm rãi, ung dung, hóm hỉnh nhưng thấp thoáng một nụ cười
- Giáo viên đọc mẫu
- Gọi học sinh đọc – học sinh khác nhận xét
? Bài thơ được viết theo thể thơ nào? vì sao?
- Thể thơ thất ngôn bát cú đường luật: nhịp 4/3, hoặc 2/2/3, đặc biệt câu 6: 4/1/2 Đối xứng câu thực và luận: Gieo vần câu 1,2,3,4,6,7
Trang 3- Giải thích từ khó:
+ Nước cả: nước đầy, nước lớn
+ Khôn: không thể, khó, e rằng khó
+ Rốn: cuống: cánh hoa bao bọc
2 Bố cục
? Theo em bài thơ chia làm mấy phần?
- Phần 1: một câu thơ đầu: cảm xúc khi bạn đến chơi nhà
- Phần 2: sáu câu giữa: cảm xúc về gia đình
- Phần 3: một câu cuối: cảm nghĩ về tình bạn
3 Phân tích
a, Cảm xúc khi bạn đến chơi nhà
? Gọi học sinh đọc câu thơ thứ nhất?
? Trong lời thông báo bạn đến chơi nhà có hai chi tiết chính đáng chú ý:
- một chi tiết nhắc đến thời gian
- một chi tiết dùng để xưng hô
- Quan sát dòng thơ đầu để chỉ ra hai chi tiết đó?
+ Đã bấy lâu nay
+ Bác
? Thời gian “Đã bấy lâu nay” được chủ nhà nhắc tới có ý nghĩa nhắc nhở thời gian hay
bày tỏ niềm chờ đợi bạn đến chơi nhà từ lâu?
- Tỏ niềm chờ đợi bạn đến chơi nhà đã từ lâu
? Gọi bạn là “Bác”, cách xưng hô này có ý nghĩa gì?
- Thân tình, gần gũi, tôn trọng tình cảm bạn bè
? Qua những biểu hiện đó cho thấy quan hệ tình cảm bạn bè ở đây như thế nào?
- Bền chặt, thân thiết, thuỷ chung
? Từ đó em hãy hình dung tâm trạng chủ nhân khi có bạn đến chơi nhà?
Trang 4- Hồ hởi, vui vẻ, thoả lòng.
? Nhận xét gì về bài thơ?
- Lời thơ giản dị, gần gũi càng thể hiện tình cảm thân mật, gắn bó của nhà thơ với người bạn
- Giáo viên: Như vậy qua câu thơ đầu tiên cho biết hai người ít gặp nhau “Đã bấy lâu nay” ở đây Nguyễn Khuyến gọi bạn là “bác” – phong tục làng quê, anh em ruột của bố thì được gọi là bác, còn người ngoài gọi là bác nghĩa là người đó được tôn xưng thân mật Cách xưng hô ấy của nhà thơ với bạn cho thấy sự vui mừng, tỉnh cảm yêu mến, chân trọng như tình anh em, ruột thịt gần gũi Câu thơ toát lên tình cảm chân thành của tác giả khi có bạn đến thăm
b, Cảm xúc về gia cảnh
? Gọi học sinh đọc 5 câu tiếp theo?
? Theo nội dung câu thứ nhất, đúng ra Nguyễn Khuyến phải tiếp đãi bạn như thế nào khi
bạn đến chơi?
- Theo nội dung câu thứ nhất “đã bây lâu … nhà” thì Nguyễn Khuyến phải tiếp đón bạn chu đáo, hậu hĩnh để tỏ tấm lòng của mình đối với bạn
? Lẽ thường là như vậy nhưng hoàn cảnh lúc bấy giờ có cho phép ông đón tiếp bạn như
mong muốn không?
Nguyễn Khuyến đã tiếp đón bạn như thế nào?
- Có chợ nhưng chợ ở xa không có trẻ ở nhà để hầu hạ, tiếp khách
- Có cá béo, gà ngon – nhưng cá dưới ao sâu lại nước đầy – gà chạy nhảy lung tung ngoài vườn, vườn rộng lại rào thưa làm sao bắt được
- Có cải, có bầu, có mướp Nhưng thứ thì chưa ra cây, thứ thì mới có hoa, mới có nụ, làm thế nào ăn được
- Đến miếng trầu là đầu câu chuyện – Lễ nghi tiếp khách tối thiểu cũng không có
? Vậy Nguyễn Khuyến có gì để tiếp bạn không? – Không có một thứ gì, tất cả là không
? Có ý kiến cho rằng: Nên hiểu câu thứ 7 là “riêng trầu không thì có” ý kiến của em thế
nào?
(có thể cho học sinh thảo luận)
Trang 5- Học sinh: Không thể hiểu như vậy vì không đúng với mạch lạc của tứ thơ Mặc dù
“trầu không” là tên đầy đủ của thứ lá này nhưng xét trong mạch thơ thì chỉ có thể hiểu là trầu không cũng không có nốt Có như vậy thì mới làm nổi bật cái thanh đạm, nghèo túng của ông quan thanh liêm về ở ẩn, mới làm nổi bật được cái tinh thần cao quý hơn tất cả, cái không có tất cả, chỉ có một thứ là có tất sẽ được chốt ở câu cuối cùng
? Nghệ thuật nổi bật ở hai câu thực và luận là gì?
- Nghệ thuật đối rất chỉnh:{
{
? Nghệ thuật đối có ý nghĩa gì?
- Làm nổi bật cái có mà không của tác giả
? ở đây cách nói lấp lửng có thể tạo ra hai cách hiểu?
- Đó là sự thật của hoàn cảnh
- Đó là cách nói cho vui về cái sự không có gì
Em hiểu theo cách gì?
- Học sinh: có thể hiểu hai cách đó
? Nếu hiểu theo hoàn cảnh thật thì qua cách nói đó ta có thể hiểu chủ nhân là một người
như thế nào? Tình cảm của ông với bạn ra sao?
- Thật thà, chất phác Tình cảm với bạn chân thực, không khách sáo
? Nếu hiểu đây là cách nói cho vui về cái sự không có gì để thiết bạn ta sẽ hiểu như thế
nào về hoàn cảnh của chủ nhân? Tính cách của ông? Tình cảm của ông dành cho bạn?
- Học sinh: hoàn cảnh gia đình nghèo khó Tính cánh hài hước, hóm hỉnh, yêu đời, yêu bạn bằng tình cảm dân dã, chất phác
? Cái “không” được đẩy lên đến tận cùng là “trầu không có” nghĩa là không có đến cả cái tối
thiểu cho nghi lễ tiếp khách Để nói thẳng, nói vui như thế, chủ nhân phải là người như thế nào?
- Chủ nhân là người trọng tình nghĩa hơn vật chất, là người tin ở sự cao cả của tình bạn
+ Ao sâu – nước cả - khôn trài cá.
+ Vườn rộng – rào thưa – khó đuổi gà.
+ Cải chửa ra cây cà mới mọc.
+ Bầu vừa rụng rốn mướp đương hoa
Trang 6? Tình bạn của họ ra sao?
- Tình bạn của họ sâu sắc, trong sáng vì nó được xây cất trên các nhu cầu về tinh thần
? Qua những câu thơ trên giúp em hiểu gì về cuộc sống của Nguyễn Khuyến và tâm hồn của
ông?
- Cuộc sống của ông bình dị, thanh bạch, một tâm hồn thanh cao của nhà Nho, coi trọng tình nghĩa
- Giáo viên: Đọc sáu câu thơ ta có cảm giác Nguyễn Khuyến đang tủm tỉm cười mà dãi bày với ông bạn già, mong bạn thông cảm mà bằng lòng với cuộc hội ngộ chỉ có duy nhất một tấm lòng ở đây chúng ta thấy nhà thơ không có ý định than nghèo vì các thứ đều có nhưng không lấy được hoặc chưa thấy được chứ không phải là không có Sự việc không có trầu: “đầu trò tiếp khách trầu không có” chỉ là chìa khoá cho thấy sự không may kia là nói cho vui, nói quá nên để rồi nếu thực tế có thiếu, có không được như ý thì bạn cũng thông cảm Đó là cách thể hiện sự quý mến bạn hiền Qua đây ta cảm nhận được đằng sau giọng vui đùa hóm hỉnh ấy là một tấm lòng thanh cao, thanh bạch coi trọng tình nghĩa, quý mến bạn bè Tình cảm chân thành không khách sáo
c, Tình cảm với bạn bè
? Gọi học sinh đọc diễn cảm câu thơ cuối?
? Chi tiết ngôn ngữ nào đáng chú ý?
- Từ: bác, ta với ta
? Lần thứ hai chữ “bác” lại xuất hiện trong bài thơ thể hiện điều gì?
- Một sự chìu mến, kính trọng, thân thiết
? Quan hệ từ “với” liên kết hai đại từ “ta” Đó là những cái ta nào? có ý nghĩa như thế
nào?
Ta: tác giả (chủ nhân)
Ta: khách (người bạn)
? Quan hệ từ “với” nối hai đại từ có quan hệ gần gũi không tách rời
? Qua đó giúp em hiểu gì về tình bạn giữa họ?
Trang 7- Đó là tình cảm gắn bó, thân thiết không thể tách rời giữa Nguyễn Khuyến và một người bạn
- Giáo viên: Ta với ta là chỉ hai người đó là Nguyễn Khuyến và người bạn rất gắn bó, thân thiết, gần gũi Đại từ “ta – ta” cùng quan hệ từ “với” chỉ tình bạn bền chặt như hoà trộn vào nhau, hiểu nhau và đồng cảm với nhau và cùng có chung niềm vui gặp gỡ
? Tại sao khi gặp bạn nhà thơ lại cố tình tạo ra một tình huống oái ăm đặc biệt: đó là liên
tiếp nhắc đến những thứ không có?
- Học sinh: Tác giả nhắc đến mọi thứ vật chất từ lớn đến nhỏ đều không có để rồi khảng định cái “có” lớn lao cao đẹp đó là tình bạn chân thành
- Giáo viên: Đến câu thơ cuối cùng chúng ta mới vỡ nhẽ ra rằng: Tất cả những thứ không có gì ở những câu thơ trên là để tập trung khảng định cái có ở câu thơ cuối Như vậy có thể xem đây là cái đòn bẩy nghệ thuật vừa tài tình vừa hóm hỉnh để bảy cao lên cái tình bạn cao đẹp ở câu thơ cuối Mọi của cải vật chất không còn ý nghĩa gì nữa “bác đến chơi đây ta với ta” chỉ có “ta với ta” tôi với bác là đủ, là điều cần nhất, khát khao trông chờ nhất Tình bạn ấy đã là bữa tiệc tinh thần sự sang trọng ngon lành
? Vậy qua đó em hiểu gì về tình cảm bạn bè của nhà thơ?
- Ghi: Tình bạn cao đẹp, trong sáng, đậm đà, thắm thiết
- Giáo viên: Đó là một tình bạn đẹp của những con người lấy sự hiểu nhau cảm thông với nhau làm điều quý giá nhất hơn tất cả mọi phẩm vật trên đời Đến đây ta thực
sự thấm thía cái tình bạn vô cùng quý giá và sâu sắc của nhà thơ
? Các em đã học bài thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan, em hãy so sánh
cụm từ “ta với ta” trong bài Qua Đèo Ngang với “ta với ta” trong Bạn Đến Chơi Nhà?
- Học sinh: - Về ngôn ngữ hai bài thơ này hoàn toàn giống nhau nhưng việc thể hiện cảm xúc của chủ thể chữ tình lại khác nhau
+ Trong bài Qua Đèo Ngang: Hai đại từ “ta với ta” nhưng chỉ một người một tâm trạng đó là Bà Huyện với cái bóng của bà với nỗi cô đơn thăm thẳm không biêt chia sẻ cùng ai, chỉ một mình mình biết, một mình mình hay
+ Trong bài Bạn đến chơi nhà: Hai đại từ “ta với ta” hai người đó là Nguyễn Khuyến
và người bạn có cùng chung tâm trạng, niềm vui của bạn bè lâu không gặp
- Giáo viên: Với cụm từ “ta với ta” trong bài Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan là nỗi buồn cô đơn của khách ly hương khi đứng trên đỉnh Đèo Ngang lúc hoàng
Trang 8hôn Còn ở đây trong bài thơ của Nguyễn Khuyến lại ấm áp tình đời và sâu lặng tình bạn Qua hai bài thơ ta cảm nhận được phần nào tính cá thể hoá của ngôn ngữ và sắc điệu trữ tình tạo nên giá trị văn chương trong mỗi bài thơ cổ
- Giáo viên hướng dẫn phần tổng kết ghi nhớ
III Tổng kết, ghi nhớ
? Sự thành công về nghệ thuật của bài thơ này là gì?
- Nghệ thuật trào phúng nhẹ nhàng hóm hỉnh
- Lời thơ giản dị, mộc mạc mà đúng luật thơ Đường
- Sử dụng nghệ thuật đối rất tài tình
- Giáo viên: Tự nhiên về ngôn ngữ nhưng rất đúng luật, đối nhau rất chỉnh rất hay (4 câu thực và luận) Ngôn ngữ tự nhiên nhưng giàu sức biểu cảm, ý tứ sâu xa thâm trầm Cấu trúc thơ và sử dụng đại từ rất thành công Qua đây ta thấy tài năng bậc thầy của nhà thơ khiến thơ Đường luật ngày càng dân tộc hoá đại chúng hoá
? Bài thơ đã để lại trong em điều gì?
- Bài thơ vui tươi hóm hỉnh để lại một tình bạn đậm đà thắm thiết
- Giáo viên: Thơ Nguyễn Khuyến ít có bài thơ nào tươi tắn đến thế Bài thơ tươi ở nụ cười, không nhuộm vẻ u hoài thời thế, tươi ở tình người cao khiết vượt lên trên mọi lề thói thông thường Và những bài thơ như thế cũng không dễ thấy trong kho tàng văn thơ trung đại Việt Nam
- Giáo viên: Đó là nội dung phần ghi nhớ SGK
IV Luyện tập
1 Bài tập 1: ? Yêu cầu học sinh đọc:
a, Ngôn ngữ trong bài SPCL là ngôn ngữ cổ điển, bác học
- Ngôn ngữ trong bài Bạn đến chơi nhà là ngôn ngữ mộc mạc, giản dị như lời ăn tiếng nói thông thường
- Giáo viên: Một bài là ngôn ngữ đối thường, một bài là ngôn ngữ bác học nhưng cả hai bài thơ đều đạt ⇒ độ kết tinh hấp dẫn
- SPCL là những đợt sóng tình cảm, là nỗi sầu cô đơn buồn khổ trước cảnh chia ly ⇒ tình cảm vợ chồng thắm thiết thuỷ chung
Trang 9- Bạn đến chơi nhà là đỉnh cao của tình bạn cao đẹp trong sáng không ai có được
D Củng cố- Dặn dò
? Đọc diễn cảm bài thơ?
Học thuộc bài, làm bài tập 1 phần B
E.Rút kinh nghiệm: