Nghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội (Luận án tiến sĩ)

Nghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà NộiNghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà NộiNghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà NộiNghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà NộiNghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà NộiNghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà NộiNghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà NộiNghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà NộiNghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà NộiNghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà NộiNghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà NộiNghề làm giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội

VIỆN HÀN LÂM

KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác Những luận điểm mà luận án kế thừa của các tác giả đi trước đều được ghi rõ xuất xứ

Hà Nội, ngày 16 tháng 4 năm 2019

Nghiên cứu sinh

Nguyễn Văn Ngự

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện Luận án tiến sĩ Nhân học với đề tài “Nghề làm

giầy da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội”, tôi nhận được sự giúp đỡ của các cơ quan, tập thể, cá nhân

Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành tới:

- Học viện Khoa học xã hội, Khoa Dân tộc học - Nhân học thuộc Học viện đã tạo điều kiện để tôi hoàn thành chương trình học tập, nghiên cứu, bảo vệ luận án

- Huyện ủy Phú Xuyên, Đảng ủy, HĐND, UBND xã Minh Tân - nơi tôi đang công tác đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi được theo học, hoàn thành chương trình nghiên cứu sinh khóa 2014 - 2018

- Lãnh đạo Đảng ủy, Ủy ban nhân dân và cán bộ các bộ phận giúp việc xã Phú Yên, nhân dân hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ đã tạo điều kiện thuận lợi để tôi tiếp cận, khai thác các nguồn tư liệu cho luận án trong các đợt điền dã từ 2014- 2018

- Gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã khích lệ, động viên, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình thực hiện luận án

- Đặc biệt, tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến Thầy Bùi Xuân Đính, đã tận tình chỉ bảo tôi trong việc định hướng đề tài, tiếp cận các phương pháp, các kinh nghiệm nghiên cứu, thu thập, xử lý tư liệu, thực hiện các ý tưởng khoa học,

để tôi hoàn thành tốt luận án này

Hà Nội, ngày 16 tháng 4 năm 2018

Nghiên cứu sinh

Nguyễn Văn Ngự

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu, nguồn tư liệu

của luận án

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

7 Kết cấu của luận án

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU,

CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ GIỚI THIỆU ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

9

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.2 Cơ sở lý thuyết của luận án

1.3 Giới thiệu địa bàn nghiên cứu

2.1 Nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ trong bối cảnh

sản xuất giầy da của Việt Nam

2.2 Nghề làm giày da truyền thống ở hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ

2

3.1 Sự hồi phục nghề làm giày da và sự phát triển của nghề

3.2 Đại lý nguyên vật liệu, phụ kiện và sự chuyển biến trong tổ chức

Chương 4 TÁC ĐỘNG CỦA NGHỀ LÀM GIÀY DA VỚI CÁC KHÍA CẠNH

VĂN HÓA, XÃ HỘI, NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VỚI NGHỀ HIỆN NAY

110

4.1 Tác động của nghề làm giầy da đối với đời sống kinh tế - xã hội

4.2 Tác động của nghề tới giáo dục, văn hóa

4.3 Những vấn đề đặt ra về cơ hội phát triển của làng nghề giày da Giẽ

Thượng, Giẽ Hạ hiện nay

4.4 Một số đề xuất, khuyến nghị từ nghiên cứu nghề làm giày da ở

hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ

Phụ lục 3 Điều lệ Hội Da - Giầy Phú Yên (theo y bản chính) 174

Phụ lục 3 Một số hình ảnh làng nghề Giẽ Thượng, Giẽ Hạ 184

3

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ, HỘP PHỎNG VẤN

1 Bảng 3.1 Các loại hộ sản xuất,

kinh doanh của các thôn (năm 2017)

71

2 Bảng 3.2 So sánh sự giống nhau và khác nhau về nghề truyền

thống và nghề hiện nay của hai làng Giẽ

106

3 Bảng 3.3 So sánh sự giống nhau và khác nhau của làng nghề

Giẽ Thượng, Giẽ Hạ với một số làng nghề tiêu biểu vùng châu

7 Hộp 3 1 Về quan hệ không tốt trong làm ăn với người trong họ 85

8 Hộp 3 2:.Về sự hình thành cơ sở sản xuất mới nhờ sự giúp đỡ

của chủ cơ sở sản xuất ở làng Giẽ

88

9 Hộp 4.1 Lúng túng trong việc mở rộng quy mô xưởng sản xuất 133

10 Hộp 4.2 Khó khăn về tư duy sản xuất 133

11 Hộp 4.3 Về việc không muốn xây dựng thương hiệu giầy da 139

12 Hộp 4 4 Khó khăn trong việc xây dựng thương hiệu 140

13 Hộp 4.5 Về nguyên nhân muốn chuyển sang kinh doanh

nguyên vật liệu, phụ kiện nghề giày da

142

14 Hộp 4.6 Về sự lưỡng lự trong mở rộng nghề hiện nay 144

Từ hòa bình lập lại, chính sách phát triển kinh tế của Nhà nước Việt Nam giúp cho nghề làm giày da có những phát triển nhất định Tại nhiều địa phương đã xuất hiện các hợp tác xã thủ công nghiệp hoặc các tổ sản xuất giày

da, chủ yếu làm gia công cho các nhà máy, xí nghiệp; sản phẩm chủ yếu để phân phối cho cán bộ và quân đội Đại bộ phận cư dân nông thôn do điều kiện kinh tế khó khăn và do chế độ phân phối, bao cấp không sử dụng sản phẩm này

Nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ (xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội) bắt đầu hình thành từ năm 1918, do một số người làng học được nghề ở phố Tràng Tiền (Hà Nội), sau đó cùng con cháu làm nghề ở nhiều nơi, lập được các cửa hàng cửa hiệu lớn, rồi đưa người của hai làng ra làm nghề ở các đô thị suốt những năm thời Pháp thuộc

Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, trong kháng chiến chống Pháp và sau hòa bình lập lại, nghề làm giày da của người hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ không có điều kiện phát triển, do chiến tranh, đời sống khó khăn Một số thợ

5

tiếp tục bám trụ ở các đô thị để mưu sinh, một số trở về quê sinh sống Sản phẩm giày da chủ yếu phục vụ một bộ phận những người có thu nhập trong xã hội; công chức, nhà buôn, người có điều kiện kinh tế ở đô thị, vì thế nghề làm giầy da không phát triển

Đến năm 1965, Hợp tác xã Giày da Phú Yên được thành lập, gồm các thợ giày cũ và mới là người trong, ngoài xã; chủ yếu làm gia công cho Tổng Công ty giày da xuất khẩu Hà Nội Đến năm 1985, do khủng hoảng kinh tế, hợp tác xã phải giải thể Hầu hết những người thợ giầy hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ phải bỏ nghề, trong sự xót xa, tiếc nuối

Từ năm 1990, những thành tựu bước đầu của công cuộc đổi mới đã tác động đến nghề làm giày da Đời sống nhân dân được cải thiện Số người sử dụng giày da tăng lên mạnh mẽ, kể cả ở nông thôn Đó là điều kiện để nghề làm giày da phát triển về nông thôn, làm hình thành các làng chuyên làm giày

da Tại nhiều địa phương, từ một làng nghề phát triển thành xã nghề Một trong những làng nghề - xã nghề làm giày da phải kể đến là làng nghề Giẽ Thượng và Giẽ Hạ Những người thợ giầy hai làng tập hợp lại, khôi phục, mở mang nghề giầy truyền thống của quê hương Nhiều lớp thanh niên đi các nơi học nghề, tiếp thu kinh nghiệm, tiếp nối, phát huy truyền thống tài hoa của cha ông, phát triển nghề làm giày thành nghề tạo ra kinh tế mũi nhọn của địa phương Đến năm 2017, hai làng có 03 công ty, gần 400 cơ sở hộ gia đình sản xuất, kinh doanh nghề da - giày, thường xuyên thu hút khoảng 2.000 lao động (khoảng 80% lao động trong xã) và trên 1.000 lao động từ các nơi khác về học nghề, làm nghề Nghề sản xuất giày da truyền thống của hai giữ vai tròlớn trong việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thu nhập của cả xã Phú Yên Năm

2017, giá trị thu nhập từ ngành nghề của xã ước đạt trên 90 tỷ đồng, chiếm 60% cơ cấu kinh tế của xã Nghề làm giày da giúp hai làng cũng như cả xã Phú Yên từ một vùng đất chiêm trũng nghèo, trở nên trù phú và hiện được xác

6

định là ngành kinh tế chủ lực của địa phương trong tương lai Đặc biệt từ năm

2006, từ hai làng Giẽ, nghề làm giày da được mở rộng sang địa bàn các xã lân cận và khu vực, tạo ra các xã nghề và vùng nghề

Nghiên cứu nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ về mặt khoa học làm rõ sự hình thành và phát triển của một loại hình nghề lâu nay chưa được quan tâm, góp phần vào việc nghiên cứu nghề thủ công và làng

nghề nói chung; nhất là làm sáng tỏ quy luật hình thành, phát triển từ làng nghề đến xã nghề - vùng nghề Về mặt thực tiễn, tìm hiểu nghề làm giầy da ở

hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, xã Phú Yên tạo cơ sở khoa học để ngành

công nghiệp và các ngành có liên quan huyện Phú Xuyên, cấp ủy và chính quyền xã Phú Yên đề ra các giải pháp để nghề tiếp tục được mở rộng, các làng nghề phát triển theo hướng bền vững

Với những lý do trên, tôi chọn đề tài “Nghề làm giầy da ở hai làng Giẽ

Thượng và Giẽ Hạ xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội” 1làm

luận án tiến sĩ Nhân học

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2 1 Mục đích nghiên cứu

- Làm rõ các khía cạnh cơ bản của nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ (các yếu tố tác động đến nghề, quy trình làm nghề và tổ chức làm nghề, sản phẩm nghề, vị trí của nghề trong đời sống, các khía cạnh nổi bật về xã hội và văn hóa liên quan đến nghề làm giày da hiện nay) dưới góc

độ Nhân học

1 Quyết định đề tài luận án của Học viện Khoa học xã hội ghi là “Nghề làm giầy da ở hai

làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên, thành phố Hà Nội” Tuy

nhiên, để phù hợp với cách viết chính tả, trong luận án, nghiên cứu sinh dùng từ “giày da” Cách dùng này không làm thay đổi mục đích và nội dung được trình bày của luận án

7

- Chỉ ra thực trạng phát triển, những vấn đề đang đặt ra đối với nghề và làng nghề làm giày da, tạo cơ sở khoa học cho việc đề ra các giải pháp góp phần phát triển bền vững cho làng nghề

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Thu thập các nguồn tài liệu thứ cấp (các tài liệu lưu trữ về hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ, các công trình nghiên cứu về các khía cạnh của nội dung luận án), tổng quan các nguồn tài liệu để có cái nhìn ban đầu về nghề, làng nghề và hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ

- Tiến hành điền dã tại thực địa để thu thập các nguồn tài liệu liên quan đến các khía cạnh của nội dung luận án

- Tổng hợp tư liệu và phân tích, giải mã các hiện tượng, nhằm làm rõ các nội dung đề ra của luận án, trong đó, tập trung làm nổi bật các khía cạnh của nghề giày da trước đây và sự biến chuyển trong điều kiện hiện nay,

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là những khía cạnh nổi bật nhất của nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ trong giai đoạn hiện nay từ

tư liệu khảo sát thực tế Nội dung về “Những khía cạnh bật nhất của nghề làm giày da” và khái niệm “Giai đoạn hiện nay” sẽ được làm rõ ở phần sau

Luận án được nghiên cứu trên cơ sở các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về kinh tế nông thôn, về nghề thủ công và làng nghề, đặc biệt coi nghề thủ công là một di sản văn hóa

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp thu thập, phân tích kế thừa các tài liệu nghiên cứu đi trước, để thấy rõ các khía cạnh về nghề và làng nghề đã được

nghiên cứu, các khía cạnh còn bỏ ngỏ, từ đó, đặt ra các vấn đề cần nghiên cứu cho luận án

Để có được nguồn tư liệu cho luận án, nghiên cứu sinh sử dụng phương

pháp điền dã Dân tộc học Mỗi lần điền dã tại địa bàn, ngoài các thao tác

quan sát, quan sát - tham dự, nghiên cứu sinh chú trọng sử dụng các thao tác

cơ bản dưới đây:

- Phỏng vấn: nghiên cứu sinh thực hiện nhiều cuộc phỏng vấn (phỏng vấn có định trước và phỏng vấn ngẫu nhiên) với 57 người, đối tượng phỏng vấn là các bậc cao niên am hiểu, các chủ cơ sở sản xuất (chủ gia đình gia

9

công, các chủ sản xuất giầy, chủ công ty, doanh nghiệp), các công nhân làm thuê, các cán bộ lãnh đạo của xã, thôn…, để thu thập các thông tin, tư liệu về nghề và làng nghề hiện nay

- Điều tra hồi cố: thao tác áp dụng với các bậc cao niên am hiểu để thu thập các thông tin về các khía cạnh của làng truyền thống, về nghề cổ truyền (sự du nhập nghề và tổ chức làm nghề) Trong điều tra hồi cố, nghiên cứu sinh sử dụng phương pháp tìm hiểu lịch sử kinh tế gia đình để thấy được con đường đi lên từ làm nghề của một số cơ sở sản xuất tiêu biểu của hai làng

- Trao đổi nhóm: nghiên cứu sinh tiến hành một số cuộc trao đổi nhóm với các đối tượng là các bậc cao niên của các làng, ban quản lý các thôn làng, một số chủ cơ sở sản xuất để thu thập tư liệu, các ý kiến tập thể về nghề và làng nghề hiện nay

Sau khi có tương đối đầy đủ thông tin tư liệu đã được thẩm định, nghiên cứu sinh sử dụng các phương pháp:

- Phương pháp phân tích và diễn giải: là phương pháp thường dùng trong các công trình nghiên cứu Dân tộc học, để lý giải các hiện tượng mà nguồn tư liệu phản ánh

- Phương pháp thống kê: là việc lập các bảng thống kê các sự kiện, hiện tượng, phục vụ cho việc phân tích, diễn giải và so sánh

- Phương pháp so sánh: nhằm làm rõ sự khác biệt giữa nghề làm giầy

da truyền thống với nghề làm giày da hiện nay; so sánh một số điểm tương đồng và khác biệt giữa nghề làm giày da ở hai làng Giẽ Thượng, Giẽ Hạ với các làng nghề có tiếng trên vùng châu thổ Bắc Bộ hiện nay, như Triều Khúc (huyện Thanh Trì, Hà Nội), Phương La (huyện Hưng Hà, Thái Bình), Đại Tự (huyện Hoài Đức, Hà Nội) để thấy được tính đa dạng của việc làm nghề của

cư dân các làng trên vùng châu thổ Bắc Bộ

10

- Phương pháp hệ thống (hay phương pháp tổng thể), đặt hiện tượng được nghiên cứu với các yếu tố khác Trong trường hợp đang bàn, phương pháp hệ thống đặt làng nghề Giẽ Thượng, Giẽ Hạ trong mối quan hệ với yếu

tố vùng (vùng chiêm trũng, tiểu vùng văn hóa Xứ Nam), đặt nghề làm giày da trong một quan hệ với các yếu tố điều kiện tự nhiên, con người, cơ cấu tổ chức làng xã, các yếu tố chính sách, xã hội, văn hóa …

Trong quá trình điều tra tư liệu và viết luận án, nghiên cứu sinh sử dụng phương pháp tham khảo ý kiến chuyên gia để có thêm các ý tưởng khoa học cho nội dung luận án

4.3 Nguồn tư liệu của luận án

Nguồn tư liệu chính của luận án là tư liệu điền dã, được thu thập từ các cuộc khảo sát tại hai làng Giẽ Thượng và Giẽ Hạ, gồm tư liệu phỏng vấn, thảo luận nhóm và tư liệu thành văn (các báo cáo của cấp ủy, chính quyền địa phương, Hội Da giày Phú Yên)

Luận án kế thừa các tư liệu, các kết quả nghiên cứu về làng Việt, về nghề thủ công và làng nghề của các công trình đã công bố từ trước đến nay

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Luận án là công trình đầu tiên nghiên cứu về nghề làm giày da ở hai làng cụ thể dưới góc độ Nhân học, góp phần làm sáng tỏ một trong những đặc điểm văn hóa nổi bật của người Việt về tiếp thu, vận dụng, phát triển nghề trong vùng châu thổ sông Hồng

- Luận án tạo cơ sở khoa học cho các nhà hoạch định chính sách, các nhà quản lý đề ra các chính sách, các giải pháp giúp địa phương phát huy các tiềm năng, thế mạnh, những đức tính và truyền thống tốt đẹp của của nhân dân trong xã để phát triển kinh tế và văn hóa bền vững

7 Kết cấu của luận án

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung luận án

được chia làm bốn chương:

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ GIỚI THIỆU ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

Chương 2: NGHỀ LÀM GIÀY DA Ở HAI LÀNG GIẼ THƯỢNG, GIẼ HẠ TRƯỚC NĂM 1992

Chương 3: NGHỀ LÀM GIÀY DA Ở HAI LÀNG GIẼ THƯỢNG, GIẼ HẠ TỪ NĂM

1992 ĐẾN NAY

Chương 4: TÁC ĐỘNG CỦA NGHỀ LÀM GIÀY DA VỚI CÁC KHÍA CẠNH VĂN HÓA, XÃ HỘI, NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA

Luận án đầy đủ ở file: Luận án Full