Giáo án Ngữ văn 6 bài 5: Từ nhiều nghĩa và hiện tượng chuyển nghĩa của từ

Tiết 19 : TỪ NHIỀU NGHĨA VÀ HIỆN TƯỢNG CHUYỂN NGHĨA CỦA TỪ.. - Hiện tượng chuyển nghĩa của từ.. Bài mới: Giới thiệu bài:Khi mới x.hiện thường từ chỉ được dùng với 1 nghĩa nhất định.Xã h

Tiết 19 :

TỪ NHIỀU NGHĨA VÀ HIỆN TƯỢNG CHUYỂN

NGHĨA CỦA TỪ.

A MỤC TIÊU BÀI HỌC:

- Giúp học sinh nắm được từ nhiều nghĩa

- Hiện tượng chuyển nghĩa của từ Nguồn gốc và nghĩa chuyển của từ

B CHUẨN BỊ: - GV: Đọc sách - Tư liệu - Giáo án

- HS: Đọc SGK - Trả lời câu hỏi

C TIẾN TRÌNH BÀI DẠY:

HĐ1: Khởi động

I Tổ chức: Sĩ số 6A

6B……

6C…

II Kiểm tra: - Bài cũ: Nghĩa của từ là gì? Có mấy cách giải nghĩa từ?

-Giải nghĩa từ: Trung niên, trung bình

- Sự chuẩn bị: SGK, vở ghi, vở soạn

III Bài mới:

Giới thiệu bài:Khi mới x.hiện thường từ chỉ được dùng với 1 nghĩa nhất định.Xã hội phát triển ,nhận thức của con người p.triển nảy sinh nhiều k.niệm mới Do vậy mà có h.tượng một từ nay mang thêm nghĩa mới, một từ có nhiều nghĩa.Vậy thế nào là từ nhiều nghĩa và h.tượng c.nghĩa của từ?

HĐ2: Bài mới

a NL1: Đọc bài thơ “Những cái

chân ”

?Từ “chân” trong bài thơ nghĩa có

giống nhau không? Hãy giải

nghĩa?

?Nghĩa chung của các từ “mắt”

trong các VD trên?

I/Từ nhiều nghĩa:

1/ Ngữ liệu Đọc bài thơ” Những cái

chân”-T55

2/ Nhận xét

a/+Chân1: Bộ phận dưới cùng của cơ thể

người hay đồ vật dùng để đi, đứng: Chân người, chân bò…

+Chân2: Bộ phận dưới cùng của 1 số đồ vật

có tác dụng đỡ cho các bộ phận khác: Chân bàn, chân kiềng

+Chân 3: Bộ phận dưới cùng của 1 số đồ vật

tiếp giáp và bám chặt vào nền: Chân núi, chân răng

VD: Mắt:

1, Cơ quan để nhìn của người hay vật: Mắt cô

ấy rất đen

2, Bộ phận giống hình con mắt ở 1 số quả: mắt dứa, mắt na.(Quả na đã bắt đầu mở mắt.)

3, Chỗ lồi lõm giống hình con mắt mang chồi

ở cây:mắt sắn, mắt khoai.( Gốc bàng có những mắt to hơn cái gáo dừa)

4, Lỗ hở đều đặn ở các đồ đan: Mắt võng,mắt lưới, mắt sàng

*Nghĩa chung: BP của cơ thể (quả, cây chỗ

lồi lõm hình tròn hoặc hình thoi) 3/ Kết luận.* Từ nhiều nghĩa: Từ có thể có 1

?Cách giải nghĩa từ “Chân” ở VD

trên dựa vào đâu? (Kniệm) Từ

VD trên ta rút ra KL gì? VD?

?Hãy tìm những VD từ chỉ có 1

nghĩa? Bút, bàn là, rau cải, rau

muống

-Từ có nhiều nghĩa là nhờ có kq

của hiện tượng chuyển nghĩa

Chuyển nghĩa là gì?

?Nhìn vào ngữ liệu hãy tìm ra

mqh giữa các nghĩa của từ

“Chân”?

- Ba từ “chân” cùng chung nét

nghĩa là bp dưới cùng (Nghĩa

chung đó là nghĩa thông thường

nhất xuất hiện từ đầu làm cơ sở

hình thành nghĩa khác)

?Thế nào là nghĩa gốc, nghĩa

chuyển?

nghĩa hay nhiều nghĩa

II, Hiện tượng chuyển nghĩa của từ:

1/ Nhận xét

a/-Chuyển nghĩa: Là hiện tượng thay đổi

nghĩa của từ tạo ra những từ nhiều nghĩa (VD

từ chân trong bài thơ có 3 nghĩa)

-Nghĩa chung (gọi là nghĩa gốc hay nghĩa chính): Nơi tiếp xúc với đất

-Nghĩa khác: Dùng đỡ bàn ;Com pa quay-> (nghĩa chuyển)

*Nghĩa gốc: Là nghĩa xuất hiện từ đầu làm

cơ sở hình thành các nghĩa khác

*Nghĩa chuyển: Là nghĩa được hình thành

trên cơ sở nghĩa gốc

?Tìm VD rồi xđ nghĩa gốc, nghĩa

chuyển?

-VD: Em bé reo lên: Kêu lên tỏ sự

vui mừng, phấn khởi

- Cây dừa reo trước gió:

?Từ VD trên em thấy trong 1 câu

từ thường được dùng với mấy

nghĩa?

?Từ “chân” trong bài thơ

“Những cái chân” hiểu theo

nghĩa nào?

(Hiểu theo 2 nghĩa: gốc và

chuyển)

*Bài tập nhanh.

- Răng lợi: Phần thịt bao xung

quanh chân răng

- Hám lợi: Lợi ích con người thu

được nhiều hơn những gì phải bỏ

ra

?Có tìm được cơ sở nghĩa chung

nào trong VD trên (từ Lợi)

không? (Không tìm được)

b/ Thông thường trong câu từ chỉ có 1 nghĩa

nhất định:

c/Trong 1 số trường hợp từ có thể được thể

hiểu theo cả nghĩa gốc lẫn nghĩa chuyển

-Nghĩa chuyển - nhưng hiểu theo nghĩa gốc nên có sự liên tưởng thú vị: “Cái kiềng có 3 chân nhưng chẳng bao giờ đi

-Cái võng không có chân “đi khắp nước”

* Chú ý: Phân biệt Từ nhiều nghĩa - Từ đồng

âm

- Từ nhiều nghĩa: Hiện tượng chuyển nghĩa

có thể tìm ra 1 cơ sở ngữ nghĩa chung (từ ngữ gốc)

- Từ đồng âm: Giống nhau về mặt âm - nghĩa

không có mqh nào (không tìm được cơ sở chung)

2/ Kết luận:

*Ghi nhớ: SGK (56)

III Luyện tập:

-Tìm từ chỉ bp cơ thể người, chỉ

ra hiện tượng chuyển nghĩa?

-Kể ra trường hợp c.nghĩa bộ

phận cây cối dùng chỉ người?

Tìm VD minh họa?

T/g nêu mấy nghĩa của từ bụng?

1 Bài tập 1(56):

Tai: tai ấm, tai chén

Đầu: Đầu làng, đầu dây,đầu nhà

Lưỡi: Lưỡi dao, lưỡi kéo,lưỡi liềm

2 Bài tập 2(56):

+ Lá: (Bộ phận của cây-> Bộ phận của ng):

Lá phổi, lá gan

+ Quả: Tim, thận

3 Bài tập 3(57):

a Chỉ s.vật chuyển thành chỉ h.động:

Cái cuốc-> cuốc đất.Cái bừa -> bừa ruộng

b Chỉ h.động chuyển thành chỉ đ.vị:

Đang bó lúa-> gánh 3 bó lúa Cuộn bức tranh-> 3 cuộn tranh Đang nắm cơm-> 3 nắm cơm

4 Bài tập 4 (57):

a, Tác giả nêu 2 nghĩa của từ bụng:

- Bộ phận cơ thể người hoặc ĐV chứa

Giải nghĩa từ bụng trong các

trường hợp sau?

dạ dày

- Ý nghĩa sâu kín không bộc lộ ra

- Thiếu 1 nghĩa: Phần phình to ở giữa của 1 số sự vật: bụng chân

b, Ấm bụng: Nghĩa 1 (bp cơ thể )

-Tốt bụng: Nghĩa 2 (biểu tượng ý nghĩa sâu kín )

-Bụng chân: Nghĩa 3 (phần phình to )

HĐ3: V/ Củng cố Hướng dẫn về nhà:

IV Củng cố: - Khắc sâu ND bài

- Đọc ghi nhớ

V HD về nhà: - Học bài + BT5 SBTNV (trang 23)

- Đọc: Chữa lỗi dùng từ