Dạy học một số yếu tố hình học lớp 5 thông qua học tập trải nghiệm

Quan niệm về năng lực được trình bày trong chương trình giáo dục phổthông tổng thể [3, tr34] như là hạt nhân quan trọng nhất định hướng cho toàn bộ hoạt động của hệ thống giáo dục Việt N

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

TẠ THỊ MAI

DẠY HỌC MỘT SỐ YẾU TỐ HÌNH HỌC LỚP 5 THÔNG QUA HỌC TẬP TRẢI NGHIỆM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội - 2018

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

TẠ THỊ MAI

DẠY HỌC MỘT SỐ YẾU TỐ HÌNH HỌC LỚP 5 THÔNG QUA HỌC TẬP TRẢI NGHIỆM

Chuyên ngành: Giáo dục học (Tiểu học)

Mã số: 8 14 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤCNgười hướng dẫn khoa học: TS PHẠM THỊ DIỆU THÙY

Hà Nội - 2018

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin chân thành cảm ơn sự hướng dẫn, giúp đỡ của cácBan giám hiệu, đội ngũ cán bộ quản lí đào tạo sau Đại học giảng viên củatrường Đại học sư phạm Hà Nội 2 và toàn thể các giảng viên tại các đơn vị đãhết lòng giảng dạy, tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quátrình học tập và nghiên cứu đề tài

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS Phạm Thị Diệu Thùy

đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tận tình để tôi có thể hoàn thành luận văn này.Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu và các thầy cô giáo của TrườngTiểu học Hội Hợp B, thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc, những người thân

đã động viên khuyến khích, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi học tập, nghiên cứu

và hoàn thành luận văn

Trong khi thực hiện đề tài này, do thời gian và năng lực có hạn nênkhông tránh khỏi thiếu sót và hạn chế Vì vậy, tôi rất mong nhận được sựtham gia đóng góp ý kiến của thầy cô để đề tài của tôi được hoàn thiện và đầyhơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 10 năm 2018

Tác giả luận văn

Tạ Thị Mai

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu

và kết quả nghiên cứu trong luận văn này trung thực và không trùng lặp vớicác đề tài các Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiệnluận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đãđược chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, tháng 10 năm 2018

Tác giả luận văn

Tạ Thị Mai

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Giả thuyết khoa học 5

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

6 Phương pháp nghiên cứu 5

7 Dự kiến đóng góp của luận văn 6

8 Cấu trúc của luận văn 6

NỘI DUNG 8

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA HỌC TẬP TRẢI NGHIỆM 8

1.1 Quan niệm về dạy học bằng hoạt động trải nghiệm 8

1.2 Cơ sở triết học, tâm lí học, giáo dục học của dạy học bằng hoạt động trải nghiệm 15

1.3 Các bước của dạy học bằng hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán 18

1.4 Thực trạng vận dụng học tập bằng hoạt động trải nghiệm khi dạy hình học lớp 5 23

KẾT LUẬN CHƯƠNG I 26

CHƯƠNG II MỘT SỐ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC DẠY HỌC BẰNG HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM 28

2.1 Các nguyên tắc xây dựng biện pháp tổ chức dạy học bằng hoạt động trải nghiệm 28

2.2 Các biện pháp tổ chức dạy học bằng hoạt động trải nghiệm 33

KẾT LUẬN CHƯƠNG II 52

CHƯƠNG III THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 53

3.1 Mục đích thực nghiêm sư phạm 53

3.2 Nội dung thực nghiêm sư phạm 53

3.3 Tổ chức thực nghiêm sư phạm 53

3.4 Phân tích kết quả thực nghiêm sư phạm 55

KẾT LUẬN CHƯƠNG III 60

KẾT LUẬN 61

TÀI LIỆU THAM KHẢO 63

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Bảng phân phối tần số điểm kiểm tra môn toán trước thực

nghiệm của lớp TN và ĐC 55Bảng 3.2 Phân phối điểm kiểm tra lần 1 theo học lực 56Bảng 3.3 Phân phối tần số kết quả học tập lần 1 và lần 2 ở lớp TN và

ĐC đợt 1 57Bảng 3.4 Bảng phân phối kết quả kiểm tra lần 1 và 2 theo học lực của

lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 58

Đồ thị 3.2 Kết quả học tập của HS lớp đối chứng 58

và lớp thực nghiệm qua bài kiểm tra số 2 58

đó cho tới nay, giáo dục Việt Nam đã trải qua 3 cuộc cải cách lớn (năm 1946,

1951, 1981), và một lần đổi mới (1995 -2000) Các cuộc cải cách và đổi mớinày đã tạo ra những thay đổi quan trọng trong hệ thống giáo dục và từng bướcđưa giáo dục nước ta hội nhập với giáo dục thế giới

Mặc dù giáo dục nước ta đã đạt được những thành tựu và có tính ổnđịnh Tuy nhiên, xu thế toàn cầu hóa ở tất cả mọi lĩnh vực của đời sống xãhội, đặc biệt là những tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã đặt ramột nhiệm vụ quan trọng đối với giáo dục các nước: tạo ra được những côngdân toàn cầu và giáo dục hướng tới sự phát triển bền vững

Trong bối cảnh đó, giáo dục thế giới đã có những thay đổi mang tínhbản chất Dạy học phát triển phẩm chất và năng lực HS trở thành một địnhhướng quan trọng để giải quyết nhiệm vụ đào tạo chất lượng nguồn nhân lực

Ở Việt Nam, định hướng này được thể hiện chính thức trong hội nghị trungương 8 khóa XI, Nghị quyết số 29 về đổi mới căn bản, toàn diện hệ thốnggiáo dục ngày 04/11/2013 [1] Nội dung của Nghị quyết 88/2014/QH13 [2]một lần nữa khẳng định sự thay đổi quan trọng trong hệ thống giáo dục Việt

Nam, đó là “…góp phần chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng

lực…” Mục tiêu của giáo dục chuyển dịch từ chỗ người học biết, hiểu sang người học phải làm được, tức là vận dụng được những điều đã biết, hiểu để

giải quyết thành công các nhiệm vụ học tập và các tình huống của thực tiễnđời sống Một phong trào đổi mới toàn diện từ mục tiêu, nội dung, phươngpháp dạy học, các hình thức kiểm tra đánh giá được diễn ra mạnh mẽ ở tất cả

các cấp học, nói riêng là cấp tiểu học Để thực hiện thành công công cuộc đổimới lần này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ của tất cả các lực lượng trong xã hội:cán bộ quản lí giáo dục, đội ngũ giáo viên, HS, phụ huynh HS và các lựclượng đoàn thể khác.

Tuy nhiên, hai yếu tố đặc biệt quan trọng để làm nên sự thành công củađổi mới giáo dục: đội ngũ quản lí giữ vai trò đột phá, chất lượng của đội ngũgiáo viên giữ vai trò then chốt Có thể nói cốt lõi của công cuộc đổi mới giáodục lần này đó là đổi mới về phương pháp dạy học; làm thế nào để xây dựngđược đội ngũ giáo viên các cấp là những người chủ động, sáng tạo trong việc

sử dụng các phương pháp dạy học để phát triển phẩm chất và năng lực của HS

là vấn đề vẫn đang rất cần được quan tâm nghiên cứu sâu sắc

Kết quả của cuộc phỏng vấn đối với 120 giáo viên tiểu học tại tỉnh HàGiang, Hà Tĩnh, Long An tháng 10/2017 và tháng 3/2018 về những khó khănthầy cô gặp phải khi thực hiện dạy học theo định hướng phát triển phẩm chất,năng lực HS cho thấy: hầu hết giáo viên không biết, hoặc biết không rõ về các

kĩ thuật dạy học để phát triển năng lực HS, hoặc không có tiêu chí nào đểđánh giá việc dạy học của nh đã phát triển phẩm chất, năng lực HS haychưa Đây cũng chính là điểm mấu chốt cần giải quyết để thực hiện hóa mụctiêu của công cuộc đổi mới giáo dục lần này

Quan niệm về năng lực được trình bày trong chương trình giáo dục phổthông tổng thể [3, tr34] như là hạt nhân quan trọng nhất định hướng cho toàn

bộ hoạt động của hệ thống giáo dục Việt Nam “Năng lực là thuộc tính cá nhânđược hình thành và phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trình học tập, rènluyện cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và cácthuộc tính cá nhân khác như: hứng thú, niềm tin, ý chí để thực hiện thànhcông một loại hoạt động nhất định trong những điều kiện cụ thể” Như vậy,năng lực của HS không phải là sự cộng hợp một cách cơ học của kiến thức, kĩ

năng, thái độ Muốn có năng lực HS phải sử dụng các kiến thức, kĩ năng, thái

độ đó giải quyết thành công một hoạt động cụ thể Năng lực phải gắn vớihành động của người học; dạy học phát triển năng lực là dạy học phải thể hiện

được các hoạt động của người học, đặc biệt là các hoạt động có tính chất tìm tòi, khám phá và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

Trong bài phát biểu của GS Nguyễn Minh Thuyết – tổng chủ biênchương trình sách giáo khoa phổ thông giai đoạn sau năm 2019 tại trườngĐHSP Hà Nội 2 và bài nói chuyện của PGS Vũ Quốc Chung với giáo viêntiểu học tại thành phố Hà Nội năm 2018 cùng có chung một nhận định rằng:dạy học phát triển năng lực HS hiện nay có thể được thực hiện theo 3 hướng

cơ bản sau đây: dạy học theo chủ đề (dạy học tích hợp); dạy học phân hóa; dạy học thông qua hoạt động trải nghiệm.

Như vậy, đồng hành cùng người giáo viên trong tiến trình thực hiện đổimới giáo dục, điều quan trọng nhất là hỗ trợ họ các kĩ thuật để thực hiện được

3 định hướng nêu trên

Hoạt động trải nghiệm trong dạy học ở trường phổ thông đã được nhiềunhà khoa học nghiên cứu và triển khai ứng dụng tại nhiều quốc gia trên thếgiới, bắt đầu từ Hoa Kì từ những năm 20 của thế kỉ trước, tiêu biểu là mô hìnhdạy học trải nghiệm của David Kolb Xu hướng dạy học này đã nhanh chónglan rộng ra nhiều châu lục: Châu Âu, Châu Á Trong những năm gần đây đã

có một số công trình nghiên cứu của các nhà khoa học Việt Nam về dạy họctrải nghiệm, được ứng dụng ở một số trường phổ thông Đặc trưng nổi bật của

học tập trải nghiệm là HS tự mình hoạt động để chuyển hóa kinh nghiệm trong quá trình học tập Nhờ hoạt động trải nghiệm mà chúng ta có thể liên

kết được thế giới bên ngoài với chương trình nhà trường, HS được tập dượtgiống như một nhà khoa học tự kiến tạo tri thức cho mình; các kiến thức thu

được trở nên bền vững; HS tin tưởng vào những gì mà mình học trong nhà trường Trong quá trình đó, các phẩm chất và năng lực của HS được phát triển.Thấy rõ tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm đối với vấn đề pháttriển năng lực của HS, chương trình giáo dục tổng thể của Việt Nam đã xácđịnh hoạt động trải nghiệm như là một thành phần giáo dục bắt buộc và độclập với các môn học trong tất cả các lớp học từ lớp 1 đến lớp 12 với thờilượng 105 tiết/1 lớp [3] Tuy vậy, với đặc thù của từng môn học hoạt độngtrải nghiệm cũng có thể được thực hiện ngay trong quá trình chiếm lĩnh kiếnthức của môn học đó Với đặc trưng của mình, môn Toán chứa đựng nhiều cơhội để có thể tiến hành các hoạt động trải nghiệm Tư tưởng này cũng đã đượcthể hiện rất rõ trong bản dự thảo chương trình môn Toán của Việt Nam [4].Tuy nhiên, một vấn đề khó khăn hiện nay là tổ chức dạy học trải nghiệmtrong môn Toán như thế nào vẫn còn là một vấn đề mở cần tiếp tục đượcnghiên cứu, bổ sung và hoàn thiện.

Là giáo viên tiểu học, tôi cho rằng khi dạy học một số yếu tố hình họctrong môn Toán lớp 5 có một số những cơ hội để tiến hành các hoạt động trảinghiệm Vì vậy, tôi lựa chọn đề tài “Dạy học một số yếu tố hình học lớp 5thông qua học tập trải nghiệm” nhằm chia sẻ những ý tưởng cá nhân về cáchthức thiết kế và tổ chức các hoạt động trải nghiệm Với kinh nghiệm và kiếnthức còn hạn chế, tôi rất mong nhận được sự đóng góp của thầy cô và bạn bègóp phần hoàn thiện ý tưởng và giúp tôi có thể vận dụng được trong thực tiễndạy học của mình Tôi xin trân trọng cảm ơn thầy cô và các bạn đồng nghiệp!

2 Mục đích nghiên cứu

Các biện pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học một số yếu

tố hình học ở lớp 5 nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Toán ở trườngtiểu học

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

4 Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng các biện pháp đã đề xuất trong luận văn có thể giúp giáoviên tổ chức được các hoạt động trải nghiệm trong quá trình dạy học một sốyếu tố hình học của môn Toán lớp 5, từ đó góp phần nâng cao chất lượng họctập của HS lớp 5

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận, thực tiễn của định hướng phát triển năng lực

và phương pháp dạy học trải nghiệm

- Đánh giá thực trạng sử dụng dạy học bằng hoạt động trải nghiệm trongkhi dạy một số yếu tố hình học lớp 5

- Đề xuất các biện pháp để tổ chức dạy học bằng hoạt động trải nghiệmkhi dạy học một số yếu tố hình học lớp 5

- Thực nghiệm sư phạm để xác nhận tính khả thi của các biện pháp đã đề xuất

6 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lí luận: Phân tích, tổng hợp các nghiên cứu trong và ngoài

nước; các văn bản của Bộ GD và ĐT liên quan đến vấn đề dạy học phát triểnnăng lực người học và tổ chức các hoạt động trải nghiệm trong môn học

- Điều tra, quan sát:

Lấy thông tin qua phiếu điều tra, phỏng vấn, trao đổi, thảo luận với GV ởtrường Tiểu học có kinh nghiệm về dạy hình học bằng hoạt động trải nghiệm

- Phương pháp chuyên gia: Tham khảo ý kiến của các chuyên gia giáo

dục về những biện pháp được đề xuất của liên quan đến đề tài

- Thực nghiệm sư phạm: Dự kiến thử nghiệm một số biện pháp đã đề

xuất tại một số trường thuộc thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc để xác địnhtính khả thi, tính hiệu quả của một sồ biện pháp được đề xuất

7 Dự kiến đóng góp của luận văn

8 Cấu trúc của luận văn

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌCBẰNG HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM

1.1 Quan niệm về dạy học bằng hoạt động trải nghiệm

1.2 Cơ sở tâm lí học, giáo dục học của dạy học bằng hoạt động trải

NỘI DUNG CHƯƠNG I CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

CỦA HỌC TẬP TRẢI NGHIỆM

1.1 Quan niệm về dạy học bằng hoạt động trải nghiệm

Trong lịch sử giáo dục của hơn 2000 năm trước, Khổng Tử (551-497) đã

cho rằng: “Những gì tôi nghe, tôi sẽ quên Những gì tôi thấy, tôi sẽ nhớ Những gì tôi làm, tôi sẽ hiểu”, tư tưởng này thể hiện tinh thần chú trọng học

tập từ trải nghiệm và việc làm Cùng thời điểm đó, ở phương Tây, nhà Triếthọc Hy Lạp Xô-crat (470-399 TCN) cũng nêu quan điểm: Người ta phải họcbằng cách làm một việc gì đó Với những điều bạn nghĩ, bạn sẽ thấy khôngchắc chắn cho đến khi làm nó [21] Những biểu hiện của dạy học thông quahoạt động trải nghiệm đã có từ thời xa xưa, bắt đầu cùng với sự tồn tại pháttriển của loài người khi con người thông qua những hoạt động thực tế để rút

ra kinh nghiệm của bản thân Những tư tưởng đó được coi là nguồn gốc đầutiên của “Giáo dục trải nghiệm”

Hiện nay, quan điểm “Học đi đôi với hành, lí luận gắn liền với thực tiễn,giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” đã trởthành nguyên lí giáo dục cho hệ thống giáo dục nước ta Chương trình giáodục phổ thông giai đoạn sau năm 2018 [3] cũng đã nêu rõ: “Chương trình giáodục phổ thông bảo đảm phát triển phẩm chất và năng lực người học thông quanội dung giáo dục với những kiến thức cơ bản, thiết thực, hiện đại; hài hòađức, trí, thể, mỹ; chú trọng thực hành, vận dụng kiến thức để giải quyết vấn

đề trong học tập và đời sống” Những tư tưởng đó chính là nguồn gốc thúcđẩy một cuộc đổi mới mạnh mẽ về phương pháp dạy học trong nhà trườngtheo hướng gắn với hoạt động trải nghiệm của người học

Để thực hiện được định hướng đó, chúng ta sẽ bắt đầu từ câu hỏi trải nghiệm là gì?

Theo [22] “trải” là từng biết, từng sống qua; “nghiệm” là ngẫm, suy,chứng thực, nghiệm lại Như vậy, “trải nghiệm” được hiểu theo nghĩa đơngiản nhất là những gì con người đã từng trải qua thực tế, từng biết, từng chịuđựng Tác giả Соловьев В.С [23] cho rằng trải nghiệm là kiến thức kinhnghiệm thực tế, là thể thống nhất bao gồm kiến thức và kĩ năng Trải nghiệm

là kết quả của sự tương tác giữa con người và thế giới, được truyền từ thế hệnày sang thế hệ khác Cũng trong nghiên cứu [24], trải nghiệm được xem xétnhư là sự tích lũy của hiểu biết và năng lực (cá nhân, nhóm) hình thành trongquá trình hoạt động, đào tạo và giáo dục, trong đó tổng hợp những kiến thức,

kĩ năng, khả năng Như vậy, qua những quan điểm đưa ra ở trên, ta có thể

hiểu ngắn gọn: Trải nghiệm là sự tương tác giữa con người với thế giới khách quan, đem lại cho con người những bài học, kinh nghiệm quý giá.

Theo [21], hoạt động giáo dục trải nghiệm được đưa vào trong nhàtrường bắt đầu ở nước Anh (năm 1907) dưới hình thức một cuộc cắm trại đầutiên Hoạt động này sau phát triển thành phong trào Hướng đạo sinh phát triểnrộng khắp toàn cầu, chú ý đặc biệt tới các hoạt động thực hành ngoài trời baogồm: cắm trại, kĩ năng sống trong rừng, kĩ năng sinh tồn,…Ở Mĩ hoạt độnggiáo dục trải nghiệm bắt đầu từ những năm 1920, và mở đầu bởi “Câu lạc bộtrồng ngô” cho trẻ em

Năm 1997, sự thành lập của “Hiệp hội Giáo dục trải nghiệm”(Association Experiential Education – AEE), “Giáo dục trải nghiệm” đã chínhthức được thừa nhận bằng văn bản và tuyên bố rộng rãi

Năm 2002, Hội nghị thượng đỉnh Liên hợp quốc về Phát triển bền vững,chương trình “Dạy và học vì một tương lai bền vững” đã được UNESCOthông qua, được phổ biến và phát triển sâu rộng

Hiện nay, “Giáo dục trải nghiệm” đang tiếp tục phát triển và hình thànhmột mạng lưới rộng lớn trên toàn thế giới.UNESCO cũng nhìn nhận giáo dụctrải nghiệm như là một tương lai tươi sáng cho giáo dục toàn cầu trong thập kỉtới.

Theo John Dewey [15], học tập qua trải nghiệm xảy ra khi một ngườisau khi tham gia trải nghiệm nhìn lại và đánh giá, xác định cái gì là hữu íchhoặc quan trọng cần nhớ và sử dụng những điều này để thực hiện các hoạtđộng khác trong tương lai Ông khẳng định rằng: Một gam kinh nghiệm còntốt hơn cả một tấn lí thuyết và đã làm sáng tỏ ý nghĩa của kinh nghiệm cá nhân

và mối quan hệ giữa kinh nghiệm cá nhân người học với hoạt động dạy học.Năm 1946, Zadek Kurt Lewin (1890 - 1947) [25], người sáng lập của

tâm lý học xã hội Mỹ cho chúng ta thấy việc học tập đạt hiệu quả tối đa khi

có một sự xung đột căng thẳng biện chứng giữa kinh nghiệm cá nhân với việc phân tích giải quyết nhiệm vụ học tập Theo ông, cuộc xung đột này có

vai trò rất quan trọng làm thay đổi và giúp con người tiến bộ hơn Công trìnhnghiên cứu có liên quan đến học tập dựa vào trải nghiệm của Lewin là “T-

nhóm và phương pháp phòng thí nghiệm” Lewin đã khẳng định kinh nghiệm chủ quan của cá nhân là một thành phần quan trọng của học tập dựa vào trải nghiệm Ông đã phát triển chu kỳ học tập như “một quá trình liên tục của

hành động và đánh giá hệ quả của hành động đó”

Năm 1960, Jean Piaget (1896 - 1980), nhà tâm lý học phát triển ngườiThụy Sỹ, một trong những người theo dòng phái lý luận nền tảng của giáodục Reflect Plan Observe Act hiện đại, đã góp phần chỉ rõ bản chất và nguồn

gốc của tri thức và trí tuệ Lý thuyết của Piaget cho rằng: “Trí thông minh được định hình bởi kinh nghiệm và trí thông minh đó không phải là một đặc tính nội bộ bẩm sinh mà là một sản phẩm của sự tương tác giữa con người và môi trường sống của mình” [14].

Năm 1984, trên cơ sở những nghiên cứu của Dewey, Lewin, Piaget vàcác nhà nghiên cứu khác về kinh nghiệm và học tập dựa vào kinh nghiệm,David Kolb (sinh năm 1939), nhà lý luận giáo dục Hoa Kỳ, đã nghiên cứu vàcho xuất bản một công trình về học tập dựa vào trải nghiệm Trong công trình

này [20], ông cho rằng “Học tập là quá trình mà trong đó kiến thức được tạo ra thông qua việc chuyển đổi kinh nghiệm” Các kinh nghiệm học tập

liên quan đến việc áp dụng các thông tin nhận được từ giáo dục đến kinh

nghiệm của người học Các HS không tiếp thu kiến thức của mình chỉ từ các GV, mà thay vào đó, người học thông qua quá trình trải nghiệm dựa trên các kinh nghiệm hiện có của bản thân để thu nhận thông tin mới trong môi trường học tập thực tiễn và kiểm tra nó lại bằng kinh nghiệm của mình Mô hình học tập dựa vào trải nghiệm của Kolb bao gồm bốn giai

đoạn trong một vòng tròn khép kín

Hình 1.1 Mô hình học tập trải nghiệm của David Kolb

Như vậy, theo Kolb học tập qua trải nghiệm là một chu trình gồm bốn

giai đoạn:

Giai đoạn 1: Người học sẵn sàng tham gia vào các trải nghiệm

Giai đoạn 2: Người học suy ngẫm về các trải nghiệm (của mình và

người khác)

Giai đoạn 3: Người học phân tích vấn đề để khái quát hóa trải nghiệm Giai đoạn 4: Người học tìm cách áp dụng vào thực tế những ý tưởng

được rút ra từ trải nghiệm

Như vậy, học tập được tiếp nhận tốt nhất trong quá trình, không phải ởkết quả; học tập là quá trình liên lục khởi nguồn từ kinh nghiệm; tri thức đượctiếp nhận và thử nghiệm liên tục; quá trình học tập đòi hỏi giải pháp chonhững xung đột về sự thích nghi

Kiến thức được tạo ra từ kinh nghiệm thông qua một chu kỳ học tập:hành động → phản ánh kinh nghiệm → trừu tượng hóa khái niệm → thửnghiệm, vận dụng Qua đó, cung cấp một cái nhìn tổng quan về phương thứchọc tập cũng như các không gian diễn ra quá trình tổ chức học tập Trong chu

kỳ học tập dựa vào trải nghiệm, các giai đoạn được liên kết thành một khônggian kinh nghiệm để tạo ra một chu kỳ học tập xoắn ốc nhằm thu nhận đượckiến thức mới và phát triển học tập suốt đời

Nghiên cứu của các nhà tâm lí học, các nhà giáo dục, cũng như mô hìnhhọc tập các nước trên thế giới đang tiến hành đều khẳng định rõ vai trò và tầmquan trọng của hoạt động trải nghiệm trong việc hình thành và phát triển nănglực HS Việc học thông qua hoạt động trải nghiệm, học đi đôi với hành giúpngười học đạt được tri thức và kinh nghiệm mới Đồng thời, thông qua họctập trải nghiệm, các phẩm chất nhân cách, các năng lực tâm lí – xã hội cũngđược phát triển

Hệ thống giáo dục Việt Nam hiện nay và cả trong chương trình giáo dụcphổ thông mới gồm 12 năm Một đặc điểm nổi bật là trong cấu trúc chươngtrình giáo dục phổ thông mới đã coi hoạt động trải nghiệm như là một hoạtđộng giáo dục bắt buộc được thể hiện ở hai cấp: cấp tiểu học là hoạt động trải

nghiệm và cấp trung học cơ sở và phổ thông trung học gọi là hoạt động trảinghiệm, hướng nghiệp với thời lượng cho mỗi lớp là 105 tiết [3] Điều đó cóthể thấy rằng, giáo dục nước nhà đang đặc biệt quan tâm tới hoạt động trảinghiệm.

Trong chương trình phổ thông, hoạt động trải nghiệm có thể được xem

xét ở hai phạm vi Ở phạm vi rộng, các hoạt động trải nghiệm như là một

hoạt động giáo dục bắt buộc, nội dung của các hoạt động này tập trung vàoviệc hình thành ở người học các phẩm chất, nhân cách, những thói quen, kỹnăng sống cơ bản: tích cực tham gia, kiến thiết và tổ chức các hoạt động;biết cách sống tích cực, khám phá bản thân, điều chỉnh bản thân; biết cách tổchức cuộc sống và biết làm việc có kế hoạch, có trách nhiệm Đặc biệt, ởgiai đoạn này, mỗi HS cũng bắt đầu xác định được năng lực, sở trường vàchuẩn bị một số năng lực cơ bản cho người lao động tương lai và người côngdân có trách nhiệm

Các hoạt động trải nghiệm được tổ chức để HS huy động tổng hợp kiếnthức và kỹ năng từ nhiều lĩnh vực giáo dục khác nhau để trải nghiệm thực tiễnđời sống nhà trường, gia đình, xã hội, tham gia hoạt động hướng nghiệp vàhoạt động phục vụ cộng đồng dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục,qua đó hình thành những phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và một số nănglực thành phần đặc thù của hoạt động này như: năng lực thiết kế và tổ chứchoạt động, năng lực định hướng nghề nghiệp, năng lực thích ứng với nhữngbiến động trong cuộc sống và các kỹ năng sống khác.Nội dung cơ bản củachương trình hoạt động trải nghiệm xoay quanh các mối quan hệ giữa cá nhân

HS với bản thân;giữa HS với người khác, cộng đồng và xã hội; giữa HS vớimôi trường; giữa HS với nghề nghiệp Nội dung này được triển khai qua 4nhóm hoạt động chính: Hoạt động phát triển cá nhân; Hoạt động lao động;Hoạt động xã hội và phục vụ cộng đồng; Hoạt động hướng nghiệp Hoạt động

trải nghiệm được tổ chức trong và ngoài lớp học, trong và ngoài trường học;theo quy mô nhóm, lớp học, khối lớp hoặc quy mô trường; với các hình thức

tổ chức chủ yếu: thực hành nhiệm vụ ở nhà, sinh hoạt tập thể (sinh hoạt dướicờ; sinh hoạt lớp; sinh hoạt Sao Nhi đồng, Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ ChíMinh, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội liên hiệp Thanh niênViệt Nam,…), dự án, làm việc nhóm, trò chơi, giao lưu, diễn đàn, hội thảo, tổchức sự kiện, câu lạc bộ, cắm trại, tham quan, khảo sát thực địa, thực hành laođộng, hoạt động thiện nguyện,… Cơ sở giáo dục quyết định lựa chọn nhữngnội dung, hình thức hoạt động trong chương trình phù hợp với điều kiện củanhà trường và địa phương

Theo phạm vi hẹp, hoạt động trải nghiệm được thực hiện trong quá trình

dạy học các môn học Mỗi môn học trong nhà trường, với những đặc trưngriêng biệt tạo ra các cơ hội khác nhau để người học được trải nghiệm trongquá trình hình thành, kiến tạo tri thức và vận dụng kiến thức đó để giải quyếtcác tình huống khác nhau So với dạy học truyền thống là thầy dạy lí thuyết,học trò tìm cách hiểu và vận dụng kiến thức đó, cách thức tổ chức dạy họcnày giúp người học sử dụng tổng hợp các giác quan, các kiến thức và kinhnghiệm đã có để kiến tạo các tri thức mới, nhờ đó các kiến thức thu được trởnên bền vững Nhờ học tập bằng hoạt động trải nghiệm quá trình dạy học trởnên hấp dẫn hơn, kiến thức môn học với thực tiễn cuộc sống được gắn kếtmột cách có tổ chức, góp phần tích cực vào việc phát triển các năng lực, phẩmchất, nhân cách của người học

Dạy học trải nghiệm theo nghĩa hẹp còn tạo điều kiện kết nối các kiếnthức khoa học liên ngành Nội dung dạy học trải nghiệm rất phong phú và đadạng, mang tính tổng hợp kiến thức nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập.Chính nhờ đặc trưng này mà dạy học trải nghiệm trở nên gần gũi, thiết thực

với cuộc sống, giúp các em vận dụng kiến thức đã học vào trong cuộc sốngmột cách dễ dàng và thuận lợi hơn là cơ sở để HS học tập tốt các môn khác.Học tập trải nghiệm đồng thời cũng gắn kết giữa người dạy với ngườihọc và người học với người học Dạy học trải nghiệm là điều kiện để HS họchỏi lẫn nhau, giúp các em phát huy tính tích cực tự học, sáng tạo và phát huytốt các kĩ năng: giao tiếp, hợp tác, phát hiện và giải quyết vấn đề.

Trong luận văn này, chúng tôi xem xét hoạt động trải nghiệm theo nghĩahẹp, cụ thể là nghiên cứu vấn đề về tổ chức hoạt động trải nghiệm trong quátrình dạy học môn Toán ở lớp 5

1.2 Cơ sở triết học, tâm lí học, giáo dục học của dạy học bằng hoạt động trải nghiệm

a) Cơ sở triết học

Cơ sở triết học của dạy học bằng hoạt động trải nghiệm được khẳng địnhtrong công trình nghiên cứu của I Kant, C.Mác và Ph.Ăng ghen I Kant đánhgiá rất cao vai trò của các tri thức tiên nghiệm (những tri thức được hìnhthành từ trước), ông cho rằng nhờ những tri thức này con người có khả năngtổng hợp tư liệu cảm tính vào trong đó để tạo thành hiểu biết của chủ thể về

sự vật Còn theo quan điểm của C.Mác và Ph.Ăng ghen: “Tư duy của conngười chỉ được nảy sinh trong quá trình tác động (là quá trình hoạt động) vàotồn tại, là kết quả của quá trình đó”

Trong dạy học trải nghiệm, những tri thức tiên nghiệm này cũng là cơ sở

để HS thực hiện các hoạt động trải nghiệm đầu tiên Nhờ đó, việc học trở nênvừa sức, phù hợp với nhận thức của người học; đồng thời cũng tạo ra tâm thếchủ động để người học tham gia vào quá trình kiến tạo tri thức cho mình

b) Cơ sở tâm lí học

Cơ sở tâm lí học của hoạt động trải nghiệm dựa trên các kết quả nghiêncứu của Jean Piaget và Л С Выготский

J.Piaget cho rằng: sự phát triển trí tuệ của HS được thực hiện thông quaquá trình đồng hóa và điều ứng Nhờ quá trình đồng hóa và điều ứng, ngườihọc có thể giữ gìn cái đã biết trong trí nhớ và dựa trên những khái niệm quenbiết để giải quyết tình huống mới Quá trình giải quyết tình huống mới có thểkhông thành công; đòi hỏi người học phải thay đổi, điều chỉnh, thậm chí loại

bỏ những kiến thức và kinh nghiệm đã có Khi tình huống mới được giải quyếtthì kiến thức mới được hình thành và bổ sung vào hệ thống kiến thức đã có.Còn trong công trình nghiên cứu về vùng phát triển gần nhất của Л С.Выготский: quá trình phát triển của đứa trẻ luôn diễn ra hai mức độ là hiệntại và vùng phát triển gần nhất Mức độ hiện tại là phương diện thực tiễn, mức

độ hiện tại được thể hiện qua quá trình trẻ em độc lập giải quyết nhiệm vụkhông cần bất cứ sự trợ giúp nào từ bên ngoài; còn mức độ phát triển gần nhấtđược thể hiện trong tình huống trẻ hoàn thành nhiệm vụ khi có sự hợp tác,giúp đỡ của người khác mà nếu tự mình thì đứa trẻ không thể giải quyết được.Hai mức độ này luôn vận động: vùng phát triển gần hôm nay thì ngày mai sẽtrở thành vùng phát triển hiện tại và xuất hiện vùng phát triển gần mới Việcphát hiện ra vùng phát triển có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong dạy học Đểphát hiện ra vùng phát triển gần chúng ta có thể dùng chẩn đoán để nghiêncứu sâu sắc và rộng rãi toàn bộ quá trình phát triển của trẻ em qua các thời kì,giai đoạn

Cơ sở tâm lí của dạy học bằng hoạt động trải nghiệm còn dựa trên nhữngquan điểm cơ bản của lí thuyết kiến tạo, đó là người học trong quá trình họctập phải tự mình tìm hiểu; khám phá tri thức; tự mình xây dựng tri thức chobản thân dựa trên những kinh nghiệm đã có và thông qua sự tương tác vớimôi trường (các sự kiện và con người) chứ không phải được nhận từ ngườikhác hay từ các chương trình dạy học được lập trình sẵn Học tập kiến tạo đặcbiệt nhấn mạnh đến vai trò của các kinh nghiệm đã có ở người học và môi

trường của nó Học trong sai lầm, học là vượt qua trở ngại về nhận thức là điều mà lí thuyết kiến tạo nhấn mạnh.

Môi trường học tập kiến tạo là tổng thể các yếu tố, các điều kiện vật chấtcũng như xã hội giúp cho người học có thể huy động tối đa những quan niệm

đã có ở người học, kể cả những quan niệm chưa chính xác và điều quan trọngnhất là giúp cho những quan niệm đó có thể tương tác với nhau, những quanniệm đó được thách thức trong tình huống mới để từ đó kiến tạo kiến thức chomỗi cá nhân người học Môi trường vật chất, đó là tổng thể những yếu tố vậtchất về nơi hoạt động học tập diễn ra như: cấu trúc không gian lớp học sự bốtrí bàn ghế, tài liệu, phương tiện học tập…Học tập kiến tạo nhấn mạnh họctrong tương tác xã hội, học trong nhóm Trong dạy học truyền thống, phươngtiện học tập chủ yếu là sách giáo khoa và sách bài tập nhưng trong học tập kiếntạo, phương tiện học tập lại là những nguồn tư liệu ban đầu, chẳng hạn như: cácthí nghiệm, các tình huống phức tạp, đa dạng trong thực tế Về môi trường xãhội, đó chính là mối quan hệ tương tác giữa các chủ thể nhận thức trong quátrình học tập Môi trường xã hội tạo nên bầu không khí trong lớp học, thúc đẩyhứng thú và các mối quan hệ tương tác trong lớp học

Trong dạy học bằng hoạt động trải nghiệm, chúng ta đã vận dụng rất rõcác quan điểm của lí thuyết kiến tạo Để tham gia vào hoạt động trải nghiệm,người học cần phải:

- Có một số kinh nghiệm nhất định về vấn đề học tập và sẵn sàng bộc lộnhững quan niệm đó, coi đó như là tiền đề phát triển nhận thức của bản thân

- Tích cực tham gia vào các cuộc thảo luận, tranh luận để phát triển, xâydựng những quan niệm mới và thay đổi những quan niệm sai của mình

Đồng thời, môi trường tổ chức học tập trải nghiệm phải thực sự cởi mở,thoải mái, tạo điều kiện tối đa cho người học có thể bộc lộ tất cả những quan

niệm của mình về học tập, đồng thời đó phải là môi trường thuận lợi chotương tác sư phạm.

1.3 Các bước của dạy học bằng hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Toán

Từ mô hình học tập trải nghiệm gồm 4 giai đoạn được đề xuất bởi DavidKolb, chúng tôi hoàn toàn nhất trí với nhóm tác giả [13], trong quá trình dạyhọc, cần phải tổ chức các hoạt động học tập làm cho người học:

+ Bộc lộ hiểu biết, quan niệm ban đầu của người học về vấn đề quan tâm;+ Kết nối những hiểu biết của người học với kiến thức bài học mới

+ Thay đổi, phát triển hiểu biết, quan niệm ban đầu của người học

+ Củng cố, vận dụng kiến thức mới, hình thành kĩ năng tương ứng

Từ đó, chúng tôi đề xuất quy trình học tập trải nghiệm trong dạy họcmôn Toán dựa trên 5 bước cơ bản sau đây:

Bước 1 Gợi động cơ, tạo hứng thú cho HS

GV căn cứ vào nội dung bài học, tìm kiếm các tình huống liên quan đến quá trình hình thành và vận dụng nội dung đó, đặc biệt là vận dụng vào bối cảnh thực tiễn phù hợp với đối tượng học sinh Từ đó, đặt học sinh vào tình huống có vấn đề để kích thích sự tò mò, khơi dậy hứng thú học tập cho HS.Đồng thời, luôn tạo không khí vô tư, thoải mái, vui vẻ trong mỗi tiết học

Bước 2 Tổ chức cho HS trải nghiệm

- Huy động vốn hiểu biết và kinh nghiệm sẵn có của HS, định hướng các

em cách thức giải quyết tình huống đặt ra.

- Qua hoạt động thực hành trải nghiệm để giải quyết tình huống đã đặt

ra HS chiếm lĩnh được các kiến thức mới cho bản thân.

Bước 3 Chia sẻ - phân tích – rút ra kiến thức mới

- HS tự rút ra kiến thức, quy tắc, quy luật, khái niệm mới hoặc nhận biết được dấu hiệu, đặc điểm và các bước giải một dạng toán.

- HS chia sẻ, thảo luận với các bạn về những kiến thức vừa thu được.

- GV chính xác hóa những kiến thức đã được thống nhất bởi các nhóm HS.

Bước 4 Thực hành – vận dụng.

- Trên cơ sở những kiến thức mới thu được, GV đặt ra các tình huống mới yêu cầu HS giải quyết, đặc biệt là các bài toán liên quan đến thực tiễn

Bước 5 Đánh giá kết quả hoạt động trải nghiệm.

- HS tự đánh giá: tự mình đánh giá kết quả học tập của bản thân để rút

ra kinh nghiệm mới trong quá trình trải nghiệm tìm ra kiến thức

tình, chủ động, tích cực trong công việc chung

+ Kĩ năng, kĩ xảo, nhạy bén với với công việc, mềm dẻo, linh hoạt trong

tư duy

+ Sự sáng tạo trong cách giải quyết các vấn đề

+ Mức độ đạt được của bài kiểm tra theo 3 mức: Biết,hiểu,vận dụng.+ Mức độ đạt được của bài báo cáo, bài thu hoạch có phù hợp với nộidung và hình thức không?

+ Sản phẩm có đúng yêu cầu về kích thước, màu sắc và tính cơ bản

không? Như vậy việc đánh giá cần diễn ra mọi nơi, mọi thời điểm của quá trinh

dạy học giúp các em phát huy kĩ năng làm việc theo nhóm, làm việc tự lậpnhằm phát triển tư duy sáng tạo, khả năng so sánh, phân tích, đánh giá các sựvật, hiện tượng thông qua trải nghiệm của bản thân

Ví dụ: Để dạy học công thức tính diện tích hình chữ nhật, chúng ta

Với yêu cầu này, chắc chắn sẽ giúp các em có sự hàohứng khi tự mình được trực tiếp đo đạc, tính toándiện tích của lớp học

là số tư nhiên,nhưng khi đo lớp học các số đo được là sốlớn, là số thập phân Như vậy, quá trình trải nghiệm sẽgiúp các em khắc sâu kiến thức và biết vận dụng kiếnthức đó vào thực tiễn cuộc sống

HS được tự mình trải nghiệm đo độ dài của lớp học

và tính toán diện tích lớp học, các em sẽ tránh đượcnhững sai lầm mà thường ngày em mắc phải Thông

qua trải nghiệm các em sẽ khắc sâu cách đo, côngthức tính diện tích hình chữ nhật.

Thông qua hoạt động trải nghiệm, HS:

+ Biết cách tìm kiếm sự hỗ trợ của bạn khi làm chưa đúng

+ Biết giúp đỡ nhau khi các bạn trong nhóm gặp vấn

đề cần trợ giúp

+ Hình thành kĩ năng giao tiếp toán học cho HS

Sau khi các nhóm đo đạc và tính toán đại diện cácnhóm tổng hợp và báo cáo kết quả trước lớp

+ Nếu các nhóm đo và tính toán đúng, GV sẽ chốt kếtquả của bài toán

+ Nếu các nhóm đo và tính toán chưa đúng, GV sẽ tổchức cho các em trải nghiệm và hướng dẫn các emchi tiết hơn để các em tìm ra được kết quả đúng

Bước 4.Thực hành –

Vận dụng

GV yêu cầu HS đưa ra một đề toán hoặc bài toántương tự giúp các em nắm vững được cách làm dạngtoán tính diện tích hình chữ nhật

Ví dụ: Tính diện tích của chiếc bảng biết chiều dài12,5m và chiều rộng kém chiều dài 8,2m

- Em đã hợp tác với các bạn như thế nào để tìm ra công thức trên?

- Em đã chia sẻ với các bạn điều gì trong quá trìnhtìm ra công thức?

Từ quy trình về dạy học bằng hoạt động trải nghiệm, chúng tôi hoàntoàn nhất trí với bảng so sánh giữa mô hình dạy học này với mô hình dạy họctruyền thống được thể hiện trong bảng sau đây [21]:

dục mô phạm Học tập qua trải nghiệm

trình học được diễn ra

Quan điểm, ý kiến của

Liên hệ với thế giới bên

Sự tiến bộ của người

Yêu cầu chính với

Rõ ràng là, dạy học bằng hoạt động trải nghiệm có những ưu điểm nổibật như: tăng khả năng lưu giữ những điều đã học được lâu hơn; tăng khảnăng sáng tạo và thích ứng của người học; người học được trải qua quá trìnhkhám phá kiến thức và tìm giải pháp, từ đó phát triển được các năng lực cánhân và sự tự tin của mình; việc học tập trở nên thú vị hơn đối với cả ngườihọc và người dạy; tăng cường khả năng ứng dụng những kiến thức đã học vàothực tiễn cuộc sống.

1.4 Thực trạng vận dụng học tập bằng hoạt động trải nghiệm khi dạy hình học lớp 5

Để tìm hiểu thực trạng việc dạy học thông qua các hoạt động trải nghiệmkhi dạy học một số yếu tố hình học của lớp 5, chúng tôi đã tiến hành cuộckhảo sát tại trường tiểu học Hội Hợp B Vĩnh Yên, Vĩnh Phúc vào tháng03/2018

a) Mục đích khảo sát:

Đánh giá thực trạng việc dạy học thông qua các hoạt động trải nghiệmkhi dạy học một số yếu tố hình học của lớp 5

b) Nội dung khảo sát:

- Mức độ nhận thức của giáo viên về bản chất của dạy học bằng hoạtđộng trải nghiệm, các giai đoạn của quá trình dạy học bằng hoạt động trảinghiệm

- Mức độ vận dụng các giai đoạn của quá trình dạy học bằng hoạt độngtrải nghiệm

- Những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình thực hiện dạy học bằng hoạtđộng trải nghiệm

c) Đối tượng khảo sát

80 HS lớp 5 và 20 giáo viên dạy học tại trường này

d) Phương pháp khảo sát

Chúng tôi trực tiếp phỏng vấn GV và HS, dùng các mẫu phiếu khảo sátcho giáo viên và HS, quan sát và dự giờ một số tiết hình học ở chương 3 toán5.

c) Kết quả khảo sát

Về phía giáo viên:

- Thường sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống: trình bày luônkiến thức rồi yêu cầu HS hiểu kiến thức đó và vận dụng vào làm bài tập

- Một số giáo viên chưa hiểu được bản chất của hoạt động trải nghiệm

Vì vậy, trên thực tế có một số tiết dạy trải nghiệm nhưng mang tính hình thức,chưa mang lại hiệu quả thực sự Nhiều giáo viên còn ngại đổi mới vì khi sửdụng phương pháp này đòi hỏi phải chuẩn bị công phu khi soạn giáo án, quản

lí khó khi tổ chức thực hiện trên lớp

- Phần lớn giáo viên chỉ nghĩ đến việc dạy đúng, dạy đủ, dạy cái gì chứchưa nghĩ đến dạy như thế nào

- Chất lượng đào tạo giáo viên chưa cao, chưa có nhiều sáng kiến hay để

áp dụng

- Các hoạt động chỉ đạo, nghiên cứu, bồi dưỡng dạy học còn nặng về tìmhiểu, làm quen và khai thác nội dung chương trình sách giáo khoa Thiếu sựchuẩn bị đồng bộ với các mắt xích trong mối quan hệ chặt chẽ giữa mục tiêu,nội dung, phương pháp, phương tiện, …

- Tiếp thu kiến thức một cách thụ động, chưa có sự thảo luận giữa thầy

và trò, tranh luận với các bạn

- HS chưa được thực hành nhiều về các kiến thức hình học.

- Ngại chia sẻ quan niệm của mình trước tập thể, đặc biệt là những quanniệm sai càng được giấu kín

KẾT LUẬN CHƯƠNG I

Học tập bằng hoạt động trải nghiệm là hoạt động mà HS tự mình và trựctiếp chuyển hóa kiến thức cho bản thân Đây chính là một trong ba hướng cơbản nhằm thực hiện hóa định hướng dạy học phát triển phẩm chất và năng lựccủa HS trong cuộc đổi mới giáo dục lần này ở Việt Nam

Học tập bằng hoạt động trải nghiệm trong chương trình giáo dục phổthông tổng thể được xem như một hoạt động giáo dục bắt buộc chiếm thờilượng 105 tiết cho mỗi năm học từ lớp 1 tới lớp 12 Nhưng trong mỗi mônhọc nói riêng và trong môn Toán có rất nhiều cơ hội thuận lợi để giáo viên cóthể tổ chức hoạt động này Thông qua hoạt động trải nghiệm, HS sẽ thấy đượcmối liên hệ giữa các kiến thức toán học với cuộc sống bên ngoài, sẽ tin tưởngvào những gì mình học trong nhà trường, đồng thời tạo hứng thú, niềm tin vàonhững gì các em được học, từ đó tích cực, chủ động tham gia vào quá trìnhkiến tạo tri thức cho bản thân

Cơ sở tâm lí, giáo dục học, điển hình là lí thuyết về vùng phát triển gầncủa Л.С Выготский và lí thuyết phát triển nhận thức của J.Piaget và côngtrình nghiên cứu của David Kolb đã cho thấy ý nghĩa quan trọng của dạy họcbằng hoạt động trải nghiệm đối với sự phát triển của trí tuệ, cảm xúc, củaphẩm chất và năng lực của người học Trong các kết quả được công bố về họctập bằng hoạt động trải nghiệm, mô hình chu trình 4 bước được đề xuất bởiDavid Kolb đã gợi ý những các giai đoạn của quá trình tổ chức dạy học mônToán trong nhà trường phổ thông Quá trình dạy học trong nhà trường cần phảitạo điều kiện để HS không phải tiếp thu một cách thụ động các kiến thức từgiáo viên, mà thay vào đó, thông qua quá trình trải nghiệm dựa trên kinhnghiệm hiện có của bản thân dể thu nhận thông tin mới từ môi trường thựctiễn, đồng thời vận dụng những thông tin đó để giải quyết các tình huống trongcuộc

sống Việc học thông qua hoạt động trải nghiệm, học đi đôi với hành giúpngười học tự mình kiến tạo được những tri thức và kinh nghiệm mới.

Kết quả khảo sát thực trạng với 80 HS và 20 giáo viên tại trường Tiểuhọc Hội Hợp B (Vĩnh Yên – Vĩnh Phúc) vào tháng 3/2018 cho thấy: các giáoviên chưa thấy rõ được ý nghĩa của tổ chức dạy học môn Toán bằng hoạtđộng trải nghiệm đối với sự phát triển phẩm chất và năng lực của HS Giáoviên vẫn thiếu các kĩ năng thiết kế và tổ chức thành công các hoạt động trảinghiệm, đặc biệt là việc đánh giá hoạt động trải nghiệm Từ đó, chúng tôi chorằng việc đề xuất các biện pháp hỗ trợ giáo viên tiểu học thiết kế và tổ chứccác hoạt động trải nghiệm có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh thực hiện mụctiêu của công cuộc đổi mới giáo dục hiện nay ở Việt Nam

CHƯƠNG II MỘT SỐ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC DẠY HỌC

BẰNG HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM

2.1 Các nguyên tắc xây dựng biện pháp tổ chức dạy học bằng hoạt động trải nghiệm

Để đề xuất được các biện pháp sư phạm phù hợp, hỗ trợ quá trình tổ chứcdạy học một số yếu tố hình học lớp 5 bằng hoạt động trải nghiệm, chúng tôidựa trên một số nguyên tắc sau đây:

Nguyên tắc 1 Các hoạt động trải nghiệm phải phù hợp với đặc điểm tâm

lí và nhận thức của HS tiểu học

Lí thuyết về vùng phát triển gần của Л.С Выготский và lí thuyết vềnhận thức của J.Piaget đã nhấn mạnh tới yếu tố tâm lí và nhận thức của HStrong quá trình dạy học Xác định vị trí hiện tại của người học sẽ giúp chohoạt động tổ chức trong quá trình dạy học diễn ra phù hợp cũng như tạo rađiều kiện để thúc đẩy sự phát triển ở người học

Từ kết quả nghiên cứu về đặc điểm tâm lí của HS tiểu học và thực tế dạyhọc, chúng tôi xin trình bày một số đặc điểm điển hình của HS lớp 5:

Tri giác của HS Tiểu học phản ánh những thuộc tính trực quan, cụ thể

của sự vật, hiện tượng và xảy ra khi chúng trực tiếp tác động lên giác quan.Phần lớn tri giác của học sinh còn gắn với tính tổng thể, tính phân tích đangdần hình thành còn non yếu Khi tri giác, trẻ thường “thâu tóm” đối tượng vềcái toàn thể, không đi sâu vào chi tiết, bộ phận của nó Tri giác của các HScòn mang tính cảm xúc và gắn liền hành động vật chất, mang tính đại thể, ít

đi vào chi tiết Ở giai đoạn này, HS ngày càng có khả năng quan sát tinh tếhơn, tri giác của HS đã mang tính mục đích, có phương hướng rõ ràng – trigiác có chủ định

Chú ý có chủ định phát triển dần và chiếm ưu thế, ở trẻ đã có sự nỗ lực

về ý chí trong các hoạt động học tập như học thuộc một công thức toán,…Chú ý của HS bắt đầu cố định và bền vững do các quá trình nhận thức có chủđịnh và các phẩm chất ý chí, tính kiềm chế, độc lập,…được hình thành Khảnăng chú ý của HS tăng dần, các em đã có kĩ năng phân phối chú ý, biết tậptrung chú ý vào những nội dung cơ bản của bài học mới

Trí nhớ có chủ chủ định được hình thành và phát triển mạnh Nguyên

nhân là do nhu cầu học tập, HS phải nhớ chính xác, hiểu các định nghĩa, cácquy tắc để vận dụng HS ghi nhớ được nội dung bài học trên cơ sở hiểu nộidung bài học đó Trí nhớ ngắn hạn phát triển tốt hơn trí nhớ dài hạn, HS dễghi nhớ nhưng lại chóng quên, vì vậy cần phải ôn tập thường xuyên

Tư duy cụ thể vẫn tiếp tục phát triển, nghĩa là HS tiếp thu tri thức vẫn

phải dựa vào các hình ảnh trực quan Tư duy trừu tượng đang dần chiếm ưuthế, và tăng dần theo độ tuổi Đến lớp 5, các thao tác tư duy đã liên kết thànhtổng thể, thành một cấu trúc tương đối hoàn chỉnh, HS đã biết căn cứ vàonhững thuộc tính, những dấu hiệu, bản chất của đối tượng để khái quát

Ở HS cuối Tiểu học, hình ảnh tưởng tượng hoàn chỉnh hơn về kết cấu,

về chi tiết và về tính logic Nguyên nhân là do vốn hiểu biết của HS ngàycàng phong phú hơn, tư duy trừu tượng đang dần chiếm ưu thê Tính trựcquan trong hình ảnh tưởng tượng của HS giảm dần từ lớp 1 đến lớp 5 Ở cáclớp trên, tưởng tượng ngày càng trở nên chính xác và rõ ràng hơn, các yếu tốthừa trong hình ảnh ngày càng giảm dần, hình ảnh được gọt rũa, tinh giản,mạch lạc sát thực hơn, phản ánh rõ ràng, đầy đủ hiện thực khách quan

Như vậy, ở học sinh lớp 5, tâm lí, nhận thức đang dần phát triển và hoànthiện Điều đó tạo ra cơ hội thuận lợi để tiến hành tổ chức các hoạt động trảinghiệm trong môn học, đặc biệt là môn Toán

Nguyên tắc số 2 Hoạt động trải nghiệm trong môn Toán được xây dựng dựa trên nội dung chương trình môn Toán và mối quan hệ liên môn, đặc biệt là gắn liền với các hoạt động thực tiễn

Khi thiết kế nội dung của hoạt động trải nghiệm trong môn Toán, chúng

ta cần xem xét mối quan hệ “liên thông ngang” với các môn học khác trongnhà trường hay hoặc mối quan hệ “liên thông dọc” theo sự phát triển củamạch kiến thức trong chương trình môn học Các nội dung này được gắn vớibối cảnh thực tiễn trong đời sống của người học Các mối liên hệ này đượcxem xét ở các giai đoạn của quá trình hình thành và vận dụng các kiến thứctoán học Xây dựng được các nội dung như vậy giúp người học thấy được ýnghĩa của các kiến thức toán học đối với các môn học khác, với đời sống conngười, từ đó tăng cường hứng thú, niềm tin và ý chí của người học trong quátrình dạy học

Trong sách Toán lớp 5 các yếu tố hình học tập trung vào chương ba gồm

29 tiết

- Hình tam giác và diện tích hình tam giác

- Hình thang và diện tích hình thang

- Hình tròn, đường tròn, chu vi hình tròn, diện tích hình tròn

- Giới thiệu biểu đồ hình quạt

- Hình hộp chữ nhật, diện tích xung quanh và diện tích toàn phần củahình hộp chữ nhật

- Hình lập phương, diện tích xung quanh và diện tích toàn phần của hìnhlập phương

- Giới thiệu thể tích của một hình, thể tích của hình hộp chữ nhật, thể tíchhình lập phương

- Giới thiệu hình trụ Giới thiệu hình cầu

Trong chương trình toán ở tiểu học, các yếu tố hình học lớp 5 chiếm tỉ lệlớn hơn so với chương trình yếu tố hình học ở các lớp dưới (tổng số là 29tiết) Nếu các yếu tố hình học ở lớp 1, 2, 3, 4 được rải ra và sắp xếp xen kẽvới các kiến thức số học, yếu tố đại số, đo đại lương và giải toán nhằm tạo ramối liên hệ và hỗ trợ chặt chẽ giữa các mạch kiến thức Yếu tố hình học ở lớp

5 là lớp duy nhất được dạy trong một chương, số tiết dạy nhiều hơn và đòi hỏikiến thưc kĩ năng cao hơn so với các lớp 1, 2, 3, 4

Nguyên tắc 3 Các hoạt động trải nghiệm được tổ chức phù hợp với điều kiện trường lớp và cơ sở vật chất, khai thác sự hỗ trợ của công nghệ thông tin

Môi trường học tập có ý nghĩa rất quan trọng trong quá trình tổ chức cáchoạt động trải nghiệm Đây chính là chất xúc tác để tạo điều kiện thuận lợihoặc khó khăn khi tiến hành tổ chức Mức độ và hình thức tổ chức các hoạtđộng trải nghiệm cần phù hợp với điều kiện cơ sở, vật chất của lớp học, củanhà trường và của địa phương Người giáo viên là cầu nối giữa các lực lượngtrong xã hội để tạo ra được điều kiện thuận lợi nhất để tổ chức các hoạt độngtrải nghiệm Khi tổ chức các hoạt động trải nghiệm, tùy vào điều kiện trường,lớp và các cơ sở vật chất khác giáo viên chủ động lựa chọn, đồng thời phốihợp với các lực lượng khác trong xã hội để tạo điều kiện tốt nhất cho quátrình tổ chức dạy học Làm được như vậy cũng chính là góp phần thực hiện xãhội hóa giáo dục, tạo điều kiện cho các lực lượng xã hội tham gia vào quátrình học tập trong nhà trường gắn kết nhà trường với xã hội

Với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, chúng ta cần khaithác những điểm mạnh để hỗ trợ tổ chức học tập bằng hoạt động trải nghiệm.Đặc biệt việc sử dụng thực tế ảo để HS trải nghiệm sẽ đưa HS đến gần vớithực tế hơn Bài giảng trở lên sinh động, gần gũi và đưa cuộc sống xích lạigần với nhà trường, đưa thế giới rộng lớn vào trong nhà trường, và trong