THỰC TRẠNG KHẢ NĂNG ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN CỦA TRẺ MẪU GIÁO 5 – 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON

Thông qua hoạt động làm quen với toán, một mặt giúp trẻ ý thứcđược vị trí của cơ thể mình trong môi trường, ý thức được vị trí của các vật sovới nhau và giúp trẻ có khả năng tự tổ chức

Trờng đại học hoa l

KHOA TIỂU HỌC – MẦM NON

GIA HềA – GIA VIỄN

KHểA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH: GIÁO DỤC MẦM NON

Hệ đào tạo: Chớnh quy Khúa học: 2013- 2017

NINH BèNH, 2017

Trờng đại học hoa l

KHOA TIỂU HỌC – MẦM NON

GIA HềA – GIA VIỄN

KHểA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH: GIÁO DỤC MẦM NON

Hệ đào tạo: Chớnh quy Khúa học: 2013- 2017

Giảng viờn hướng dẫn: ThS Vũ Thị Hồng

NINH BèNH, 2017

LỜI CẢM ƠN

Trước hết em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến cô giáo

Vũ Thị Hồng - người đã tận tình dìu dắt và chỉ bảo em không chỉ về mặt kiến

thức mà còn về phương pháp nghiên cứu khoa học trong quá trình thực hiện khóa luận tốt nghiệp.

Em xin gửi lời cảm ơn tới các thầy, cô giáo trường Đại học Hoa Lư, đặc biệt là các thầy, cô giáo trong khoa Tiểu học – Mầm non và Bộ môn Giáo dục thể chất – Tâm lý đã nhiệt tình giảng dạy cho em nhiều kiến thức bổ ích, tạo điều kiện cho em hoàn thành khóa luận tốt nghiệp.

Đồng thời em cũng xin gửi lời cảm ơn tới Ban Giám hiệu và các cô giáo cùng các cháu trường mầm non Gia Hòa – huyện Gia Viễn – tỉnh Ninh Bình, đã tạo điều kiện giúp đỡ để em hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này.

Do lần đầu nghiên cứu và thời gian hạn hẹp nên không tránh khỏi những thiếu sót Vì vậy, em rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của quý thầy cô và các bạn.

Ninh Bình, ngày tháng năm 2017

Người thực hiện

Mai Thị Biên

DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

BT

BTKS

::

Biểu tượngBài tập khảo sátĐHKG : Định hướng không gian

Không gianKhám phá khoa họcLQVT : Làm quen với toán

Mẫu giáoMẫu giáo lớnMầm nonMôi trường xung quanh

Trung bình Trung bình cộngTrò chơi học tậpSL

XL

::

Số lượng Xếp loại

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 2

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Phạm vi nghiên cứu 3

7 Phương pháp nghiên cứu 3

PHẦN NỘI DUNG 6

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ KHẢ NĂNG ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN CỦA TRẺ MẪU GIÁO 5 - 6 TUỔI 6

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

1.2 Cơ sở lí luận về khả năng định hướng không gian của trẻ mẫu giáo 5- 6 tuổi 9 1.2.1 Khái niệm 9

1.2.2 Đặc điểm phát triển định hướng không gian của trẻ mẫu giáo nói chung và trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi 11

1.2.3 Cơ chế tâm lý của quá trình hình thành sự định hướng không gian cho trẻ mầm non 13

1.2.4 Nội dung dạy trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi định hướng không gian 17

1.2.5 Phương pháp dạy trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi định hướng không gian 18

1.2.6 Vai trò của sự định hướng không gian đối với sự phát triển của trẻ mẫu giáo 5- 6 tuổi 21

1.3 Hoạt động cho trẻ làm quen toán ở trường mầm non đối với việc phát triển khả năng định hướng không gian cho trẻ 5 - 6 tuổi 22

1.3.1 Hoạt động cho trẻ làm quen với toán 22

1.3.2 Ý nghĩa của việc tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen với toán đối với sự phát triển khả năng định hướng không gian 24

Kết luận chương 1 25

Chương 2: THỰC TRẠNG KHẢ NĂNG ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN CỦA

TRẺ MẪU GIÁO 5 - 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON GIA HÒA - GIA VIỄN 26

2.1 Vài nét về địa bàn và khách thể nghiên cứu 26

2.2 Tổ chức nghiên cứu 27

2.2.1 Mục đích khảo sát 27

2.2.2 Nội dung khảo sát 28

2.2.3 Cách thức tiến hành 28

2.2.4 Tiêu chí đánh giá và thang đánh giá 29

2.3 Thực trạng khả năng định hướng không gian của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi ở trường mầm non Gia Hòa - Gia Viễn 31

2.3.1 Nhận thức của giáo viên về ý nghĩa của việc phát triển khả năng ĐHKG và nội dung dạy trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi ĐHKG 31

2.3.2 Cách thức tổ chức hoạt động làm quen với toán của giáo viên để phát triển khả năng định hướng không gian 36

2.3.3 Thực trạng khả năng định hướng không gian của trẻ mẫu giáo 5- 6 tuổi ở trường mầm non Gia Hòa - Gia Viễn 49

2.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển khả năng định hướng không gian của trẻ mẫu giáo 5- 6 tuổi ở trường mầm non Gia Hòa - Gia Viễn 63

2.5 Đề xuất một số biện phát nhằm phát triển khả năng định hướng không gian của trẻ MG 5 - 6 tuổi ở trường MN Gia Hòa - Gia Viễn 65

Kết luận chương 2 72

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 76

1 Kết luận 76

2 Kiến nghị 77

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1: Đánh giá của giáo viên về mức độ cần thiết của việc dạy trẻ mẫu giáo 5 – 6 tuổi phát triển khả năng ĐHKG 32 Bảng 2.2 Nhận thức của giáo viên về vai trò của hoạt động làm quen với toán đối với sự phát triển khả năng ĐHKG của trẻ MG 5 - 6 tuổi 35 Bảng 2.3 Các hình thức tổ chức hoạt động của giáo viên trường mầm non Gia Hòa để phát triển khả năng định hướng không gian 36 cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi 36 Bảng 2.4 Mức độ sử dụng các biện pháp để phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ MG 5 - 6 tuổi của giáo viên 41 Bảng 2.5 Những thuận lợi mà giáo viên có được khi phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ MG 5 - 6 tuổi 45 Bảng 2.6 Những khó khăn mà giáo viên găp phải khi phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ MG 5 – 6 tuổi 46 Bảng 2.7 Đánh giá của giáo viên về khả năng ĐHKG của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi 51 Bảng 2.8 Khả năng ĐHKG của trẻ MG 5 - 6 tuổi thông qua hệ thống bài tập khảo sát 54

Biểu đồ 2.1 So sánh giữa đánh giá của giáo viên về mức độ phát triển khả

năng ĐHKG của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi với mức độ phát triển khả năng ĐHKG thông qua việc trẻ thực hiện hệ thống bài tập khảo sát 58 Biểu đồ 2.2 So sánh kết quả ĐHKG giữa trẻ nam và trẻ nữ 60

Bảng 2.9 So sánh khả năng ĐHKG giữa trẻ nam và trẻ nữ xét theo từng tiêu chí 61

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Giáo dục mầm non là mắt xích, là khâu đầu tiên trong hệ thống giáo dụcquốc dân ở Việt Nam Giáo dục mầm non đặt nền tảng cho sự phát triển nhâncách thông qua hệ thống giáo dục quốc dân Mục đích chung của các hoạt độngtrong chương trình giáo dục mầm non là phát triển tất cả các mặt cho trẻ như:phát triển thẩm mĩ, phát triển thể chất, phát triển trí tuệ, phát triển tình cảm đạođức xã hội và nhân cách con người

Phát triển nhận thức cho trẻ mẫu giáo là một trong những nhiệm vụ quantrọng trong quá trình giáo dục ở trường mầm non, nó được thực hiện thông quacác dạng hoạt động khác nhau ở trường mầm non Trong đó, phát triển khả năngđịnh hướng không gian (ĐHKG) cho trẻ không chỉ là một trong những nhiệm vụ

mà còn là nội dung quan trọng nhằm phát triển nhận thức cho trẻ mẫu giáo

Vấn đề định hướng không gian của con người rất rộng và đa dạng Đó làviệc xác định khoảng cách, kích thước, vị trí tương quan của các đối tượng trongkhông gian với nhau Sự định hướng trong không gian của con người được thểhiện trên cơ sở tri giác trực tiếp không gian và biểu thị bằng lời các phạm trùkhông gian: vị trí, khoảng cách, mối quan hệ không gian giữa các đối tượng

Định hướng không gian là điều kiện không thể thiếu giúp cho mọi ngườihoạt động bình thường trong cuộc sống, chỉ có định hướng đúng con người mới

có thể thực hiện tốt việc dịch chuyển từ chỗ này sang chỗ khác Phát triển khảnăng định hướng không gian cho trẻ ngay từ lứa tuổi mầm non là rất cần thiết, là

cơ hội tốt và quan trọng giúp trẻ định hướng các vật trong không gian so với bảnthân trẻ, so với các vật khác; giúp trẻ dễ dàng thực hiện các hoạt động trongtrường học, cũng như giúp trẻ vận dụng chúng để giải quyết các nhiệm vụ kháctrong cuộc sống một cách linh hoạt Khả năng ĐHKG có ý nghĩa quan trọng vềmặt nhận thức của trẻ, nó ảnh hưởng trực tiếp đến các hoạt động của trẻ, cũngnhư quá trình hình thành và phát triển nhân cách của trẻ mẫu giáo

Nội dung dạy trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi định hướng không gian khá đa dạng

và phong phú Các nội dung này được tiến hành dạy trẻ ở mọi lúc mọi nơi với

nhiều phương pháp khác nhau Hoạt động làm quen với toán là hình thức chủyếu cung cấp cho trẻ những kiến thức và khái niệm cần thiết về các biểu tượngkhông gian Thông qua hoạt động làm quen với toán, một mặt giúp trẻ ý thứcđược vị trí của cơ thể mình trong môi trường, ý thức được vị trí của các vật sovới nhau và giúp trẻ có khả năng tự tổ chức sắp đặt vị trí, phương hướng của bảnthân của các sự vật trong không gian, mặt khác hình thành khả năng tìm tòi,quan sát, so sánh,…tăng cường vốn ngôn ngữ và phát triển tư duy.

Ở trường mầm non Gia Hòa - Gia Viễn, việc phát triển khả năng địnhhướng không gian cho trẻ còn nhiều hạn chế: phương tiện dạy học còn thiếu,giáo viên chưa quan tâm đúng mức hoặc chưa tổ chức có hiệu quả các hoạt động

để phát triển khả năng định hướng không gian cho trẻ… Điều đó ảnh hưởng đếnkhả năng định hướng không gian của trẻ, trẻ gặp khó khăn khi xác định hướngcủa các vật trong không gian Do đó, việc tìm ra những biện pháp để nâng caokhả năng ĐHKG cho trẻ trở thành mục tiêu, nhiệm vụ của mỗi giáo viên quản lý

và giảng dạy nhóm lớp mẫu giáo

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài “Thực trạng khả năng định hướng không gian của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi ở trường mầm non Gia Hòa - Gia Viễn”

2 Mục đích nghiên cứu

Đánh giá đúng thực trạng khả năng định hướng không gian của trẻ mẫugiáo 5- 6 tuổi trên cơ sở đó đề xuất một số biện pháp tác động nhằm phát triểnkhả năng định hướng không gian cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi

3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu khả năng định hướng không gian của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi ởtrường mầm non Gia Hòa - Gia Viễn

3.2 Khách thể nghiên cứu

Trẻ mẫu giáo 5- 6 tuổi và giáo viên đã và đang giảng dạy các lớp 5 - 6tuổi của trường mầm non Gia Hòa - Gia Viễn

4 Giả thuyết khoa học

Trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi ở trường mầm non Gia Hòa - Gia Viễn đã hìnhthành một số biểu tượng định hướng không gian Tuy nhiên, khả năng địnhhướng không gian của trẻ còn chưa cao, chưa đồng bộ Nếu nghiên cứu đề xuấtmột số biện pháp tác động phù hợp thì khả năng định hướng không gian của trẻ

sẽ được nâng cao

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xây dựng cơ sở lý luận về khả năng định hướng không gian của trẻ mẫugiáo 5- 6 tuổi

- Nghiên cứu thực trạng khả năng định hướng không gian của trẻ 5 - 6tuổi ở trường mầm non Gia Hòa - Gia Viễn Trên cơ sở đó, tìm ra các yếu tố ảnhhưởng đến sự phát triển khả năng định hướng không gian của trẻ mẫu giáo 5 - 6tuổi ở trường mầm non Gia Hòa - Gia Viễn

- Đề xuất một số biện pháp phù hợp để phát triển khả năng định hướngkhông gian cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi

6 Phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứu ở 50 trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi ở lớp 5A, và 9 giáo viên đã vàđang quản lý các lớp mẫu giáo 5 - 6 tuổi tại trường mầm non Gia Hòa - Gia Viễn –Ninh Bình

- Quan sát đánh giá khả năng định hướng không gian của trẻ trong hoạtđộng làm quen với toán và một số hoạt động khác ở lớp 5A, 5B,5C ở chủ đề

“Bản thân” và “Giao thông”

- Thời gian nghiên cứu: từ tháng 10/2016 đến tháng 4/2017

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận

Sử dụng các phương pháp: Phân tích - tổng hợp lý thuyết, phân loại - hệthống hóa lý thuyết, phương pháp giả thuyết…để xây dựng cơ sở lí luận cho đề tài

7.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

* Phương pháp quan sát

- Quan sát việc tổ chức hoạt động làm quen với toán nhằm hình thành khảnăng định hướng không gian cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi của giáo viên mầm non

và tìm hiểu các biện pháp giáo viên sử dụng để phát triển khả năng định hướngkhông gian cho trẻ

- Quan sát biểu hiện, mức độ phát triển khả năng định hướng không giancủa trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi

* Phương pháp điều tra

Dùng phiếu điều tra nhằm thu thập thông tin để đánh giá về nhận thức, thái

độ của giáo viên trong quá trình phát triển khả năng định hướng không gian cho trẻ

MG 5 - 6 tuổi; đồng thời tìm hiểu quá trình tổ chức cũng như những thuận lợi, khókhăn của GV khi phát triển khả năng định hướng không gian cho trẻ trong các hoạtđộng nói chung và đặc biệt là trong hoạt động làm quen với toán;

Đồng thời trong quá trình nghiên cứu chúng tôi còn tìm hiểu về việc đánhgiá của giáo viên về mức độ phát triển khả năng định hướng không gian của trẻmẫu giáo 5 - 6 tuổi

* Phương pháp đàm thoại

Trao đổi, trò chuyện với giáo viên và trẻ nhằm thu thập thông tin có liênquan đến đề tài để đánh giá thực trạng, tìm ra các yếu tố ảnh hưởng và làm sáng

tỏ thông tin thu thập được từ phương pháp điều tra và quan sát

Tìm hiểu đánh giá của giáo viên về mức độ phát triển khả năng địnhhướng không gian của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi

* Phương pháp thực nghiệm thăm dò

Thiết kế các bài tập đo để đánh giá khả năng định hướng không gian củatrẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi theo các mức độ từ dễ đến khó

* Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

Nhằm tìm hiểu kinh nghiệm của giáo viên về việc tổ chức hoạt động làmquen với toán nhằm hình thành khả năng định hướng không gian cho trẻ mẫugiáo 5- 6 tuổi

* Phương pháp nghiên cứu sản phẩm

Nghiên cứu kế hoạch tổ chức và kết quả tổ chức hoạt động làm quen vớitoán nhằm hình thành khả năng định hướng không gian cho trẻ mẫu giáo 5 - 6tuổi của giáo viên.

* Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia

Hỏi ý kiến của các chuyên gia nhằm làm sáng tỏ các vấn đề lý luận vàthực tiễn liên quan đến vấn đề phát triển khả năng định hướng không gian củatrẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi

7.3 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng toán thống kê để xử lí kết quả, số liệu thu được từ các phươngpháp nghiên cứu thực tiễn

PHẦN NỘI DUNG Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ KHẢ NĂNG ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN

CỦA TRẺ MẪU GIÁO 5 - 6 TUỔI

1.1 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Mọi sự vật, hiện tượng và bản thân đứa trẻ đều tồn tại trong không gian vàthời gian và thời gian Trong không gian có những vật thể cố định với những vịtrí và thuộc tính nhất định: có trên, có dưới, có trước, có sau, có gần, có xa Nhưvậy không gian cũng là đối tượng của hoạt động tư duy và hoạt động thực tiễncủa trẻ Vì thế cần kịp thời phát triển khả năng ĐKHG ở trẻ tạo điều kiện thuậnlợi cho trẻ thực hiện có hiệu quả các hoạt động khác trong cuộc sống Vì vậyvấn đề dạy trẻ ĐHKG đã được các nhà khoa học trên thế giới cũng như ViệtNam quan tâm nghiên cứu

*Những công trình nghiên cứu ở nước ngoài về việc dạy trẻ mẫu giáo ĐHKG

Trong cuốn “Tâm lí học mẫu giáo” V.X.Mukhina đã nói tới vai trò củakhả năng ĐHKG với việc học tập của đứa trẻ ở trường phổ thông Bà cho rằngtrẻ bước vào trường phổ thông cần phải biết tri giác không gian và mối quan hệkhông gian khá đầy đủ, chính xác và tỉ mỉ, vì việc học tập ở cấp 1 chủ yếu dựatrên những tài liệu khác nhau dưới sự chỉ đạo của giáo viên Trong quá trình họctập trẻ phải tách biệt thuộc tính bản chất của sự vật Việc định hướng chính xáctrong không gian và thời gian có ý nghĩa rất quan trọng

Nhấn mạnh vào vai trò của ĐHKG trong việc lĩnh hội tri thức, B.G.Ananhiepcũng khẳng định không có hình thức hoạt động nào của trẻ trong quá trình họctập mà trong đó sự ĐHKG không là điều kiện quan trọng để lĩnh hội các tri thứccũng như hình thành và phát triển kĩ năng, kĩ xảo và khả năng tư duy của trẻ

Theo A.I.Xôrôkia để hình thành và phát triển sự ĐHKG cho trẻ mẫu giáo,tác giả đánh giá cao vai trò của giáo viên mầm non, giáo viên cần phải dựa vàokinh nghiệm, cuộc sống của chính đứa trẻ để phát triển khả năng ĐHKG của trẻ,bản thân giáo viên phải sử dụng đúng các từ chỉ chỉ hướng không gian, tổ chứccác hoạt động đi dạo, tham quan ở những môi trường hoạt động khác nhau

(trong lớp học, ngoài sân trường, ) Các giờ học chính thức cho phép thực hiệncác yêu cầu dạy học của chương trình, góp phần hình thành và phát triển cácbiểu tượng không gian cho trẻ một cách tốt nhất Nhiệm vụ phát triển khả năngĐHKG cho trẻ được thực hiện trên tất cả các tiết học, dưới hình thức luyện tậphoặc sử dụng TCHT nhằm dạy trẻ ĐHKG.

Các tác giả như: A.A.Liublinxkaia, V.X.Mukhina nghiên cứu đặc điểmphát triển sự định hướng trong không gian của trẻ em lứa tuổi mầm non Các tácgiả đã vạch ra những đặc điểm phát triển biểu tượng về các hướng không gian

và sự định hướng không gian của trẻ ở các độ tuổi khác nhau Họ khẳng định ởgiai đoạn đầu của lứa tuổi mẫu giáo trẻ định hướng được trong không gian trên

cơ sở hệ thống cảm giác quy chiếu tức là trên chính cơ thể trẻ Định hướng “trênchính mình” là nguồn gốc để trẻ nhỏ định hướng vị trí các vật so với trẻ Dầndần trẻ biết sử dụng hệ tọa độ tự do với chuẩn là vật bất kì để định hướng khônggian Nhưng để định hướng “từ các vật” trẻ phải biết phân chia các hướng khácnhau (phía trên, phía dưới, phía trước, phía sau, phía trái, phía phải) của vật, sửdụng nó làm vật quy chiếu để định hướng vị trí của các vật khác nhau trong khônggian

Tác giả A.M.Lêussia đã đi sâu nghiên cứu đặc điểm phát triển các biểutượng về không gian và sự định hướng trong không gian của trẻ mẫu giáo Bàcho rằng các biểu tượng không gian xuất hiện ở trẻ rất sớm và sự hình thànhphát triển của nó có sự tham gia của tất cả các cơ quan phân tích khác nhau nhưxúc giác, thị giác, khứu giác Bà cũng nghiên cứu đặc điểm phát triển nhận thứccủa trẻ mẫu giáo về không gian, về mối quan hệ không gian của các vật “so vớimình” và “các vật so với nhau”, bà cho rằng để xác định vị trí các vật xungquanh trước tiên phải định hướng được trên chính mình (lấy mình làm gốc) sau

đó mới xác định được vị trí của đối tượng khác

*Những công trình nghiên cứu ở Việt Nam

Tác giả Đinh Thị Nhung trong tài liệu “Toán và phương pháp hình thànhcác biểu tượng toán học cho trẻ mẫu giáo”, đã trình bày hệ thống lí luận, phươngpháp hướng dẫn hình thành các biểu tượng về không gian (khái niệm, đặc điểm

nhận thức, nội dung chương trình, phương pháp hướng dẫn, đồ dùng dạy học)theo từng độ tuổi Theo tác giả, sự định hướng trong không gian được tồn tạitrên cơ sở cảm nhận trực tiếp không gian và lời nói mô tả tiêu chuẩn không gian(như vị trí, khoảng cách, quan hệ không gian giữa các đối tượng, ) Việc ĐHKGrất cần thiết cho việc chuyển động hướng đi của con người, chỉ có ĐHKG đúngthì con người mới có thể thực hiện tốt việc di chuyển từ chỗ này sang chỗ khác.

Vì vậy, việc định hướng này luôn yêu cầu 3 nhiệm vụ: xác định đích, chọn đường

đi (hướng) và duy trì hướng trong việc chuyển động để đạt được mục đích

Tác giả Đào Thanh Âm và các cộng sự trong cuốn “Giáo dục học mầmnon” cũng đã khẳng định vai trò của khả năng ĐHKG đối với sự phát triển củatrẻ, các tác giả cho rằng: “Sự định hướng không gian và thời gian là một biểuhiện của sự phát triển trí tuệ, nó không chỉ giúp trẻ thích ứng với môi trườngsống mà còn là điều kiện cần thiết để tiếp thu, lĩnh hội chương trình học tập ởtrường phổ thông…”

Tác giả Nguyễn Ánh Tuyết nghiên cứu sự phát triển tư duy của trẻ mầmnon, trong đó có khả năng ĐHKG của trẻ, bà cho rằng trí khôn của đứa trẻ biểuhiện ở chỗ trẻ biết định hướng vào không gian, thời gian và các mối quan hệ xãhội Bà cũng khẳng định vai trò to lớn của khả năng ĐHKG đối với các hoạtđộng của trẻ đặc biệt là trẻ lứa tuổi mầm non

Trong cuốn “6 tuổi vào lớp 1”, tác giả Nguyễn Thị Nhất cũng khẳng địnhvai trò quyết định của sự định hướng trong không gian đối với việc học đọc, họcviết của đứa trẻ Bà cho rằng đứa trẻ phải định hướng được trong không gianmới có thể phân biệt được những chữ cái gần giống nhau, mới có thể đọc, viếtđúng các từ Khi chưa định hướng được trong không gian thì trẻ chưa tập đọc,tập viết được

Các tác giả Đào Như Trang, Trần Thị Trọng, Phạm Thị Sửu, Đinh ThịNhung, Đỗ Thị Minh Liên xác định nhiệm vụ khả năng ĐHKG cho trẻ thuộclĩnh vực “Hình thành những biểu tượng toán học sơ đẳng” Các tác giả nàynghiên cứu đặc điểm phát triển sự định hướng không gian của trẻ mẫu giáo, từ

đó xây dựng nội dung, phương pháp, biện pháp, hình thức dạy trẻ mẫu giáo địnhhướng trong không gian.

Chương trình GDMN hiện nay đã thể hiện sự quan tâm đến việc phát triểnkhả năng ĐHKG của trẻ Việc phát triển khả năng ĐHKG được xác định trongmục tiêu giáo dục và được thể hiện trong quy định về nội dung giáo dục củatừng độ tuổi Trong “Bộ chuẩn phát triển trẻ 5 tuổi” trẻ nhận thức về không gian

là một chỉ số đánh giá trẻ: “Chuẩn 24 Nhận biết về một số hình học và địnhhướng trong không gian” [5]

Như vậy, có thể khẳng định việc hình thành và phát tiển khả năng ĐHKGcho trẻ MG nói chung và trẻ MG 5- 6 tuổi nói riêng là điều kiện cần thiết để trẻhọc tập và sinh hoạt tốt ở trường phổ thông, thích ứng với cuộc sống xã hội

1.2 Cơ sở lí luận về khả năng định hướng không gian của trẻ mẫu giáo 5- 6 tuổi

1.2.1 Khái niệm

1.2.1.1 Không gian

Trong triết học duy vật biện chứng, không gian và thời gian được coi làhai hình thức tồn tại của vật chất đang vận động, chúng tồn tại khách quan vàkhông phụ thuộc vào ý thức của con người Mọi sự vật trong thế giới vật chấtđều có vị trí, hình thức, kết cấu, độ dài - ngắn, cao - thấp… Tất cả những cái đóđược gọi là không gian

Theo từ điển Tiếng Việt, khái niệm “không gian” có hai nghĩa:

- Thứ nhất, không gian là hình thức tồn tại cơ bản của vật chất (cùng vớithời gian) trong đó các vật thể có độ dài và độ lớn khác nhau, cái nọ ở cách cáikia (vật chất vận động trong không gian và thời gian)

- Thứ hai, không gian là khoảng không bao trùm mọi vật xung quanh con người.Như vậy, sự tồn tại và phát triển loài người luôn gắn liền với không gian

và thời gian, vấn đề không gian hiện nay được hiểu như là hình thức tồn tại củavật chất và xác định hình thức tồn tại vật chất lại có những tính chất không giankhác nhau như: hình thức liên kết kết cấu, khích thước sự vật… và những mốiquan hệ KG của vật chất như: trước - sau, trên - dưới, phải - trái, xa - gần so vớichủ thể, sự vật dược xác định

1.2.1.2 Định hướng không gian

Khái niệm về “định hướng” có nhiều cách hiểu khác nhau Theo Từ điểnTiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học và Từ điển Tiếng Việt của tác giả Tân Việt

và nhóm cộng tác cùng đồng quan điểm cho rằng: Định hướng nghĩa là xác địnhphương hướng Cách định nghĩa này cho thấy việc định hướng gắn liền vớikhông gian, tuy nhiên nó chưa nêu được vai trò, mục đích của chủ thể trong việcxác định các hướng không gian cũng như được con người định hướng trongkhông gian bằng cách nào

Theo Từ điển Tâm lý học của Vũ Dũng: “Định hướng là xác định vị trítrong không gian, trước tiên là liên quan đến hướng của ánh sáng, đặc biệt là ánhsáng phía đông” [6; 161]

Nhà Tâm lý học Xô - Viết A.M Lêusina cho rằng vấn đề định hướngtrong không gian rất đa dạng, bao gồm cả sự đánh giá khoảng cách, xác địnhkích thước, hình dạng, mối quan hệ giữa hình dạng và kích thước các đối tượngtrong không gian và vị trí của chúng trong không gian Nghiên cứu về sự địnhhướng trong không gian của trẻ em, tác giả cho rằng đó là sự xác định vị trí củachủ thể định hướng so với các khách thể xung quanh nó, vị trí của các vật xungquanh so với chủ thể định hướng, vị trí của các vật một cách tương đối so vớinhau [1; 137]

Từ các quan niệm trên có thể hiểu: định hướng hay sự định hướng là sựxác định vị trí của cá nhân, của sự vật cụ thể với các sự vật xung quanh và đượcbiểu thị bằng lời bằng các phạm trù không gian như: vị trí, độ xa - gần và mốiquan hệ giữa chúng

Khái niệm ĐHKG bao gồm cả sự đánh giá khoảng cách, xác định kíchthước, hình dạng và vị trí tương đối của chúng so với vật thể chuẩn Sự ĐHKGđược hiểu theo nghĩa hẹp là sự xác định vị trí, bao gồm:

+ Xác định vị trí của chủ thể định hướng so với khách thể xung quanh nó.+ Xác định vị trí của các vật xung quanh so với chủ thể định hướng

+ Xác định vị trí của các vật một cách tương đối với nhau.

Như vậy, từ những cơ sở trên, ĐHKG được hiểu là một quá trình xác định

vị trí, phương hướng của bản thân hoặc của vật thể xác định trong mối tương quan

KG với nhau, các vật thể không thể tồn tại riêng lẻ độc lập mà nằm trong một thểthống nhất chung, cái này quy định cái kia, luôn luôn tồn tại mối quan hệ hữu cơgiữa các sự vật với nhau trong không gian tồn tại của nó

1.2.2 Đặc điểm phát triển định hướng không gian của trẻ mẫu giáo nói chung và trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi

* Trẻ 3 - 4 tuổi

Khi lên 3 tuổi, những BT đầu tiên về các hướng KG bắt đầu được hìnhthành, những BT này thường gắn với cơ thể trẻ, cơ thể trẻ lúc này được xem làđiểm xuất phát để xác định các vị trí xung quanh Dưới sự hướng dẫn của ngườilớn thì dần dần trẻ phân biệt được tay phải và tay trái theo chức năng của nó,việc xác định phía phải phía trái là khó khăn hơn khi xác định phía trên - dưới,trước - sau của trẻ

Việc giáo viên hướng dẫn cho trẻ xác định các bộ phận trên cơ thể là rấtquan trọng, từ đó trẻ có thể xác định các hướng trong không gian, đặc biệt khitrẻ lấy mình làm chuẩn để xác định sự ĐHKG, do việc xác định khoảng KG cònhẹp nên hoạt động cảm giác còn chi phối nhiều khi trẻ định hướng KG (ví dụ,trẻ phải sờ vào vật nằm bên tay phải thì mới nói vật đó nằm bên phải của mình).Cùng với đó, khả năng định hướng bằng mắt của trẻ ở độ tuổi này còn bị hạnchể, trẻ chỉ có thể xác định những vật ở gần với cơ thể trẻ

Bên cạnh đó, mối quan hệ KG còn chưa được trẻ phân biệt chính xác, đốivới trẻ KG giữa các hướng chính còn rời rạc, vì vậy mà KG định hướng còn rấthẹp, trẻ chỉ coi những vật nằm trực tiếp và gián tiếp với các trục chính diện, thẳngđứng nằm ngay cơ thể trẻ mới là những vật nằm phía trước, phía sau, phía trên cơthể trẻ… Ngoài ra, sự chuyển tiếp các vùng không gian, điểm trung gian giữa 2vùng thì trẻ thường khó phân biệt (ví dụ, 1 vật ở phía trước bên trái thì trẻ thườngkhông xác định được vật đó nằm phía trước hay bên trái…)

*Trẻ 4 - 5 tuổi

Cùng với khả năng vận động và quá trình tâm sinh lí ngày càng đượchoàn thiện và phát triển, ở lứa tuổi này đã có khả năng xác định được vị trí củacác vật trong KG so với bản thân trẻ, trẻ có thể diễn đạt bằng lời nói vị trí KGmột cách chính xác cùng với vùng KG ngày càng được mở rộng về các phía:trước - sau, trên - dưới, phải - trái

Do KG của trẻ ngày càng được mở rộng, trẻ có thể xác định các vật ở xa

so với cơ thể trẻ, trẻ lúc này cũng đã hiểu được phía trên, phía dưới, phía trướcphía sau, của mình cũng là phía trên phía dưới, phía trước phía sau của bạn mặc

dù trẻ rất khó chấp nhận khi vật chuẩn không phải là bản thân trẻ Do đó giáoviên phải thường xuyên sử dụng những bài tập, thông qua các hoạt động vuichơi, hoạt động học tập chủ đích, trong sinh hoạt hàng ngày để dạy trẻ… để rènluyện khả năng ĐHKG thông qua bạn khác cũng như ngày càng mở rộng vùngkhông gian định hướng cho trẻ

*Trẻ 5 - 6 tuổi

Ở lứa tuổi MGL, phần lớn trẻ đã có thể xác định được vị trí KG khi lấymình, bạn khác hoặc một vật bất kì làm chuẩn Trẻ hiểu rằng, ngoài mỗi hướngkhông gian chính còn có những khu vực nối các hướng đó với nhau, trẻ đã biếtphân chia KG theo từng cặp đối xứng nhau (trên - dưới, trước - sau, phải - trái),mỗi một vùng lại được phân chia thành 2 khu vực có mối quan hệ với nhau khixác định vật thể trung gian (ví dụ, trong vùng bên phải phía trên, bên phải phíadưới, phía trước về bên phải…)

Trẻ cũng đã biết khi gốc tọa độ (vật làm chuẩn) thay đổi, thì vị trí của cácvật cũng thay đổi theo, các vật xung quanh đều có tọa độ riêng và không cố định,

sự thay đổi này cũng dẫn tới việc sự xác định hệ tọa độ chuẩn do trẻ hay với vậtlàm chuẩn bất kì làm gốc tọa độ Như vậy, sự ĐHKG có thể dễ dàng hình thành ởtrẻ dưới tác động sư phạm, trong đó trẻ có thể tự tạo ra các mối quan hệ KG giữacác vật, do đó giáo viên phải thường xuyên xây dựng và củng cố cho trẻ, thườngxuyên luyện tập thông qua các hoạt động tại trường mầm non, cho trẻ tập sử dụng

khả năng tri giác và sử dụng ngôn ngữ để biểu thị về vị trí các vật trong KG Đốivới lứa tuổi này, khi lựa chọn đối tượng làm chuẩn giáo viên cần phải chú ý;không chọn những vật mà không có hệ tọa độ xác định (như củ cà rốt, cây cột…)

và khi xác định vị trí của vật phải yêu cầu trẻ nói rõ vị trí của vật đó so với vậtchuẩn (ví dụ, không được nói “bạn An đứng bên phải phía trên” mà phải nói “bạn

An đứng bên phải phía trên tôi”…)

1.2.3 Cơ chế tâm lý của quá trình hình thành sự định hướng không gian cho trẻ mầm non

Định hướng trong không gian là một trong những điều kiện cần thiết đểhình thành sự nhận thức và phát triển nhân cách của trẻ Các nhà giáo dục học

Xô Viết (B.G.Ananieva, Leusina, Chikayeva…), cũng như các nhà tâm lí họcphương Tây (M.Mc.Gê, L.C.Thunrstone, Howard Gardner…) cho rằng bất kìhoạt động nào của trẻ cũng cần đến những kiến thức, kĩ năng định hướng trongkhông gian Vì thế, trong mọi hoạt động của trẻ, sự định hướng trong không gian

là điều kiện cần thiết thúc đẩy sự phát triển các năng lực tư duy và năng lực sángtạo cho trẻ Nó không chỉ giúp trẻ thực hiện một cách chính xác các hoạt độngxác định phương hướng mà còn giải quyết một cách có hiệu quả và sáng tạonhiệm vụ thực tiễn trong cuộc sống hàng ngày Những hạn chế về khả năng địnhhướng không gian ở trẻ là một rào cản lớn gây ra những lỗi đặc trưng khi trẻtham gia vào các hoạt động học tập cũng như các hoạt động vui chơi, laođộng…Cho nên, dạy trẻ định hướng trong không gian là vô cùng quan trọng vàcần thiết ở trường mầm non Tuy nhiên, để có thể vạch ra những nội dung,nhiệm vụ, phương pháp, biện pháp, hình thức tổ chức sao cho phù hợp với đặcđiểm phát triển nhận thức không gian của trẻ, thì các nhà giáo dục học cần phảixuất phát từ cơ chế tâm lí hình thành sự định hướng trong không gian của trẻ

Sự định hướng trong không gian chính là quá trình xác định vị trí, hướngcủa bản thân hoặc các vật thể khác nhau trong mối tương quan không gian vớinhau Theo cách hiểu này, vị trí của bản thân và của các vật thể không tồn tạiđộc lập mà luôn có mối quan hệ không gian qua lại với nhau Vì thế vị trí và mối

quan hệ không gian của bản thân và của các vật thể trong không gian chỉ có tínhtương đối.

Từ nhận thức đúng đắn về khái niệm sự định hướng trong không gian củatrẻ mầm non, trên cơ sở nghiên cứu lí luận về quá trình hình thành và phát triển

sự định hướng trong không gian của các nhà tâm lí - giáo dục học phương Tây,đặc biệt là những thành tựu nổi bật của các nhà tâm lí học hoạt động Xô - Viếtnhư A.N.Leonchiev, D.B.Enconhin, J.Bruner, L.A.Venger, P.Ia.Galperin, chúng

ta có thể làm rõ hơn về cơ chế hình thành sự định hướng trong không gian ở trẻ

0 - 6 tuổi

Theo các nhà Tâm lí học hoạt động Xô - Viết khả năng định hướng trongkhông gian của trẻ mầm non chính là khả năng tri giác trong không gian Trigiác trong không gian là hành động nhận thức diễn ra trong đầu đứa trẻ Hànhđộng bên trong này có nguồn gốc từ các hành động vật chất bên ngoài là cáchành động thực hành xác định vị trí không gian của trẻ Trẻ mầm non có thểthực hiện các hành động thực hành bên ngoài nhằm tương tác với các đối tượngxung quanh như: chạm vào vật, tiến sát, xoay người, chỉ tay về phía vật hoặcước lượng bằng mắt để đánh giá vị trí trong không gian của các đối tượng xungquanh Qua đó, trẻ có những hiểu biết về không gian, mối quan hệ vị trí, hướng

và khoảng cách của các vật trong không gian Điều này được Jean Piaget và cácnhà Tâm lí học hoạt động khẳng định: “Sự phát triển trí tuệ không có sẵn trongđầu đứa trẻ, cũng không nằm ở đối tượng khách quan, mà nằm ngay trong mốitác động qua lại giữa chủ thể - đối tượng, thông qua hành động” Như vậy, cóthể khẳng định rằng hình thành sự định hướng trong không gian cho trẻ ở trườngmầm non thực chất là tổ chức cho trẻ tương tác tích cực với các đối tượng ở môitrường xung quanh thông qua các hành động thực hành đa dạng bên ngoài

Trong quá trình tương tác giữa trẻ với thế giới đồ vật hoặc với ngườikhác, trẻ cảm nhận trực giác về phạm vi xung quanh của các đối tượng, bao gồm

cả việc xác định khoảng cách, kích thước, hình dạng, vị trí và mối quan hệkhông gian giữa các đối tượng với hệ tọa độ chuẩn Để làm được điều này trẻphải tiến hành quá trình chuyển vào trong theo cơ chế nhập tâm Hay nói cách

khác quá trình hình thành sự định hướng trong không gian là quá trình chuyểncác hành động thực hành nhận biết bên ngoài như hành động sờ mó, tiếp xúctrực tiếp với đối tượng hay hành động quan sát, đánh giá bằng mắt…thành hànhđộng nhận thức bên trong của mỗi cá nhân như: hành động tri giác, trí nhớ, tưduy, tưởng tượng trong không gian.

Việc định hướng trong không gian đòi hỏi con người phải biết sử dụngmột hệ tọa độ nào đó làm chuẩn cảm giác hay làm mốc để xác định vị trí, cáchướng khác nhau trong không gian Đối với trẻ mầm non, đầu tiên, trẻ sử dụng

hệ tọa độ cảm giác dựa theo các chiều trên cơ thể của trẻ, sau đó đến hệ tọa độ

mà chuẩn là một đối tượng bất kì để thực hiện các hành động bên ngoài nhằmnhận biết các hướng không gian cơ bản: trên - dưới, phải - trái, trước - sau củangười hoặc vật nào đó trong không gian

Trẻ mẫu giáo chủ yếu xác định vị trí trong không gian nhờ vào hành độngtri giác không gia diễn ra trong đầu theo 2 mức độ:

+ Hành động tri giác đồng nhất về không gian, là hành động tri giác giúptrẻ xác định vị trí của vật thẳng hàng với các hướng trên trục cơ thể hoặc thẳngngay với vị trí của trục cơ thể…

+ Hành động tri giác đối chiếu với chuẩn về không gian, là hành động trigiác giúp trẻ xác định vị trí các đồ vật nằm lệch hướng so với trục cơ thể

Các hành động tri giác này được hình thành trong trí não thông qua cáchành động thực hành bên ngoài cùng với sự tham gia của các giác quan vậnđộng như; xúc giác, bộ phận điều chỉnh thăng bằng, hệ thống các thụ thể (bộphận cảm nhận các kích thích bên ngoài), thính giác, thị giác, khứu giác…Cáchành động thực hành này phát triển theo hai giai đoạn:

- Giai đoạn một: Trẻ thực hiện hành động tiếp xúc với đồ vật như:

+ Hành động sờ, cầm, nắm (hay còn gọi là hành động đặt chồng) để cảmnhận trực tiếp các kích thích từ đối tượng bên ngoài lên xúc giác, thị giác, thínhgiác…của trẻ Nhờ vào đó, trẻ nhận biết vị trí của vật trong thực tế theo cáchướng khác nhau do cảm giác của chính bản thân mang lại Ví dụ: Tay phải của

mình chạm tới viên bi, trẻ có thể xác định viên bi nằm ở phía bên phải của trẻ.Hoặc lưng của trẻ dựa vào cái bàn, lúc đó trẻ nhận ra bàn ở phía sau trẻ.

+ Hành động dịch gần đến đối tượng (hay còn gọi là hành động đặt cạnh)

là hành động di chuyển hệ tọa độ đến sát cạnh đối tượng cần xác định vị trítrong không gian Hành động này được tiến hành theo hai phương thức:

+ Kéo đối tượng lại gần: là dịch chuyển, kéo đồ vật vào sát trục cơ thể củabản thân hay của người khác để xác định vị trí, hướng của đồ vật so với chuẩn

+ Tiến gần đối tượng: là di chuyển bản thân hay vật làm chuẩn về phía đốitượng cần xác định vị trí

Như vậy, ở giai đoạn này, trẻ chủ yếu tương tác trực tiếp lên đối tượngnhờ vào các giác quan và sự vận động của cơ thể để cảm nhận và khám phá cácthuộc tính không gian cũng như vị trí không gian của các đối tượng Qua đó trẻphát triển khả năng tri giác đồng nhất về không gian tạo điều kiện chuyển sangmức độ nhận thức cao hơn: tri giác đối chiếu với chuẩn, trẻ không chỉ nhận diện

vị trí trong vùng không gian rộng hơn mà còn tìm ra mối liên hệ chặt chẽ giữacác đối tượng trong không gian

- Giai đoạn hai: Trẻ thực hiện việc ước lượng bằng mắt là hành động xácđịnh vị trí, hướng, khoảng cách của đồ vật dựa vào sự quan sát từ xa của mắt Ởgiai đoạn này, mức độ tham gia của các giác quan vận động giảm dần Trẻkhông còn sờ mó, động chạm trực tiếp đến đối tượng Các hành động thực hànhxác định vị trí của các vật xung quanh trẻ mang tính khái quát dần, từ tiếp xúctrực tiếp đến tiếp xúc vật, xoay người, chỉ về hướng cần thiết, hướng đầu về phíavật và cuối cùng chỉ cần đưa mắt nhìn về phía vật là có thể nhận ra vị trí khônggian của chúng

Khi lấy đối tượng khác làm hệ tọa độ để định hướng trong không gian,hành động ước lượng bằng mắt được trẻ thực hiện bên trong trí não Bằng trítưởng tượng, trẻ hình dung có sự xoay trục cơ thể của mình cùng chiều với trục

cơ thể của đối tượng khác để định hướng trong không gian Đây thực chất làhành động đặt chồng được thực hiện bên trong đầu đứa trẻ, khi trẻ tưởng tượng

ra có sự áp chồng hệ trục cơ thể mình vào đối tượng khác

Như vậy, từ chỗ phải nhờ đến sự tiếp xúc trực tiếp để định hướng trongkhông gian, dần dần trẻ chỉ cần dùng mắt để xác định vị trí trong không gian củađối tượng xung quanh Đây là một bước tiến trong hành động thực hành xácđịnh vị trí không gian của trẻ, giúp trẻ phát triển khả năng tri giác đối chiếu vớichuẩn Nhờ vào đó trẻ có thể nhận diện vi trí của đối tượng trong không gianrộng lớn và phản ánh mối quan hệ không gian của nhiều đối tượng cùng lúc mộtcách chính xác, đầy đủ và sâu sắc hơn.

Nhờ khả năng tri giác trong không gian ở giai đoạn đầu lứa tuổi mẫu giáotạo tiền đề phát triển mạnh mẽ khả năng tư duy và tưởng tượng trong không giancho trẻ ở các giai đoạn tiếp theo, trẻ nhận ra các mối quan hệ không gian vàmiêu tả vị trí không gian bằng ngôn ngữ, hoặc thông qua lời nói trẻ có thể giảiquyết sáng tạo các vấn đề có liên quan đến định hướng trong không gian Ví dụ:Khi trẻ có biểu tượng đầy đủ về vị trí, khoảng cách, hướng không gian của cácđối tượng, trẻ dễ dàng thực hiện hoạt động tạo hình theo yêu cầu của giáo viênnhư vẽ một bức tranh cảnh vật có sự sắp xếp bố cục gần xa, trên dưới một cáchhài hòa, hợp lí

Như vậy, có thể khẳng định rằng mức độ phát triển các hành động địnhhướng trong không gian của trẻ ở bình diện bên ngoài phản ánh trình độ pháttriển nhận thức không gian của trẻ cần phải bắt đầu từ các hành động thực hànhbên ngoài Điều này giúp cho chúng ta có cái nhìn đúng đắn về quá trình dạyhọc trong không gian cho trẻ ở trường mầm non Dạy trẻ định hướng trongkhông gian chủ yếu là hình thành ở trẻ các hành động thực hành bên ngoài nhưtiếp xúc, sờ mó, dịch chuyển đến gần đối tượng hoặc quan sát bằng mắt nhằmnhận biết các thuộc tính không gian và mối quan hệ không gian của các sự vật

xung quanh [16; 234-239]

1.2.4 Nội dung dạy trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi định hướng không gian

Trẻ MG 5 - 6 tuổi đã có khả năng xác định các hướng không gian cơ bảnnhư: phía trên - phía dưới, phía trước - phía sau, phía phải - phía sau của bảnthân trẻ, không gian định hướng đã được mở rộng hơn Tuy nhiên GV cần tácđộng để tiếp tục phát triển cho trẻ khả năng xác định vị trí của những đối tượng

xung quanh so với trẻ và vị trí của bản thân trẻ giữa những đối tượng xung soquanh trẻ và vị trí của bản thân trẻ giữa những đối tượng xung quanh, mở rộnghơn nữa không gian định hướng cho trẻ.

Trẻ MG 5 - 6 tuổi còn có khả năng xác định các hướng không gian cơ bảnnhư: phía trên - phía dưới, phía trước - phía sau, của người khác Một mặt GVcần phát triển hơn nữa khả năng này của trẻ , mặt khác cần dạy trẻ xác định phíaphải - phía trái của người khác dựa trên sự xác định tay phải và tay trái củangười đó

Đến cuối tuổi MG 5 - 6 tuổi GV cần chú ý dạy trẻ học cách xác định vị trícủa đồ vật này so với đồ vật khác nhằm hình thành kĩ năng xác định và diễn đạtbằng lời nói mối quan hệ không gian giữa các vật Điều đó có tác dụng giúp trẻ

dễ dàng thực hiện sự ĐHKG với việc sử dụng hệ tọa độ tự do với chuẩn là vậtbất kì Trong thời gian trẻ học lớp MG 5 - 6 tuổi, GV cần tiếp tục phát triển kĩnăng định hướng trên mặt phẳng như: tờ giấy, tấm bảng, trang sách, với việcxác định một cách chi tiết hơn các vị trí trên mặt phẳng với các hướng phối hợp:phía trước bên phải, phía trước bên trái, phía sau bên phải, phía sau bên trái.Tiếp tục dạy trẻ định hướng và thay đổi hướng khi di chuyển

Tóm lại, nội dung dạy trẻ MG 5 - 6 tuổi ĐHKG bao gồm:

- Phát triển cho trẻ kĩ năng định hướng trong không gian khi trẻ lấy bảnthân mình và bạn khác làm chuẩn

- Dạy trẻ xác định các hướng: phía phải – phía trái của bạn khác

- Dạy trẻ xác định vị trí của vật này so với vật khác

- Phát triển cho trẻ kĩ năng định hướng trên mặt phẳng và định hướng khi

di chuyển [10;148]

1.2.5 Phương pháp dạy trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi định hướng không gian

Ở lứa tuổi MG 5 - 6 tuổi, giáo viên cần tiếp tục củng cố cho trẻ những kĩnăng định hướng trên cơ thể mình, trên người khác và các vật bất kì, đó là điềukiện quan trọng để trẻ thực hiện được sự ĐHKG khi trẻ lấy mình, người khác,vật khác làm chuẩn

Trẻ mẫu giáo cần nắm được biện pháp phân biệt các hướng khác nhautrên cơ thể con người, con vật và các đồ vật khác Việc dạy trẻ phân tích sơ đồkhông gian của đối tượng khác nhau cần diễn ra trong quá trình trẻ tri giác trượctiếp các đối tượng đó Tuy nhiên, một số vật xung quanh trẻ lại không có đặctính KG rõ ràng như quả bóng, khối vuông, khối trụ… nên trẻ rất khó khăn khiphân tích các đặc tính này ở các vật đó Vì vậy, giáo viên không nên sử dụng cácvật này làm vật chuẩn để trẻ luyện tập xác định mối quan hệ không gian giữacác vật Việc hình thành ở trẻ kĩ năng phân tích sơ đồ KG của các đối tượngkhác nhau là rất cần thiết cho sự ĐHKG khi trẻ lấy vật khác làm chuẩn và hiểuđược mối quan hệ KG giữa các vật Các kĩ năng này có thể được hình thành ởtrẻ thông qua việc trẻ thực hiện các nhiệm vụ chơi, trong các TCHT và các bàiluyện tập Trẻ MGL cần nắm được kĩ năng xác định phía phải - phía trái củangười khác trên cơ sở xác định tay phải - tay trái của người đó Để hình thành kĩnăng này, ban đầu trẻ cần xác định tay phải - tay trái của người khác khi người

đó đứng cùng hướng với trẻ, sau đó là ở các hướng bất kì bằng cách hình dungmình đứng vào vị trí và cùng hướng với người đó Các nhiệm vụ dành cho trẻMGL cần phức tạp hơn so với lứa tuổi MGN, như: KG mà trẻ cần định hướng

mở rộng hơn, số lượng các dấu hiệu của đối tượng mà trẻ cần định hướng cầnnhiều hơn…

Ở lớp MGL, trẻ cần tiếp tục học cách di chuyển theo hướng cần thiết vàthay đổi hướng đi trong thời gian đi, chạy… Trên các tiết học, giáo viên cầngiao cho trẻ thực hiện các nhiệm vụ di chuyển theo hướng cần thiết như: phíatrước, phía sau, phía bên trái… Các bài luyện tập, trò chơi học tập và trò chơivận động đóng vai trò to lớn trong việc dạy trẻ ĐHKG Ví dụ trò chơi “tìm đồvật” trẻ phải tích cực thực hiện nhiệm vụ chơi thông qua việc thực hiện các thaotác chơi, di chuyển theo hướng cần thiết, thay đổi hướng di chuyển Khi mới tổchức cho trẻ chơi TC dạng này, diện tích chơi cần có sự hạn chế cùng với sự tíchlũy kinh nghiệm ở trẻ thì diện tích chơi dần dần được mở rộng, số lượng các đồvật cùng với những dấu hiệu của chúng mà trẻ cần định hướng tăng dần, sốhướng mà trẻ cần xác định ngày càng nhiều hơn Hơn nữa trẻ phải biết diễn đạt

bằng lời các hướng KG theo một trật tự bất kì Trong quá trình tổ chức cho trẻchơi, giáo viên cần yêu cầu trẻ lần lượt thực hiện các nhiệm vụ, các thao tác chơi

và giáo viên chỉ giao nhiệm vụ tiếp theo khi trẻ đã hoàn thành nhiệm vụ trước đó

Trong quá trình dạy trẻ định hướng khi di chuyển, giáo viên cần dạy trẻmột số luật lệ giao thông, hình thành cho trẻ một số kĩ năng định hướng theo cáchướng bên phải và bên trái Chẳng hạn đi bộ trên vỉa hè và ở bên phải, đi bằng

xe cộ thì đi dưới lòng đường và đi ở phần đường bên phải Trên các tiết học vàtrong các hoạt động khác của trẻ, giáo viên cần phát triển ở trẻ phản ứng nhanhnhẹn và chính xác trước tín hiệu âm thanh, đồng thời yêu cầu trẻ xác định hướngphát ra âm thanh, di chuyển về hướng có tín hiệu âm thanh và diễn đạt bằng lời

mà trẻ đã xác định Việc dạy trẻ có thể tiến hành qua trò chơi học tập như “bạn ởphía nào của cháu”, “con vật kêu ở phía nào của cháu”…

Trẻ MGL cần xác định vị trí của vật này so với vật khác, học thiết lập mốiquan hệ KG giữa các vật Chẳng hạn, búp bê ở giữa, bên phải búp bê là chó, bêntrái búp bê là ô tô Đồng thời trẻ học cách xác định vị trí của mình giữa các vậtxung quanh Chẳng hạn, cháu đứng trước bạn Lan, đứng giữa 2 cái bàn, đứngsau cái ghế Để dạy trẻ xác định mối quan hệ KG giữa các vật, ban đầu bằngphương pháp trực quan kết hợp với lời nói, giáo viên cần chỉ cho trẻ thấy rõ mốiquan hệ KG giữa các đồ vật, đồ chơi (ở phía trước, ở phía sau, ở giữa…) và diễnđạt chúng một cách chính xác bằng lời Tiếp theo, vị trí của các đồ vật được thayđổi và trẻ phải xác định lại và diễn đạt bằng lời các mối quan hệ KG giữa các đồvật đó.cuối cùng, trẻ phải tự tạo ra các tình huống tương ứng với những yêu cầucủa giáo viên và đồng thời tìm kiếm những tình huống tương tự trong môitrường xung quanh Ví dụ: ban đầu cho trẻ xếp các con vật sao cho bên phải conchó là con mèo, bên trái con chó là con trâu, phía trước con chó là con vịt, phíasau con cho là con gà Các TCHT như : “đàn cá di chuyển”, “xếp cho đúng, ” “ainhanh hơn”… rất có tác dụng trong việc dạy trẻ xác định mối quan hệ KG giữacác vật Ngoài ra, có thể sử dụng tranh, ảnh hay các cảnh sân khấu nhằm luyệntập cho trẻ xác định vị trí của từng đối tượng và mối quan hệ KG giữa chúng,

điều đó có tác dụng làm sáng tỏ ý nghĩa và mối quan hệ KG có liên quan tới vậtthể đó.

Việc dạy trẻ MGL định hướng trên mặt bảng, tờ giấy,… tức là định hướngtốt trong KG 2 chiều, là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm chuẩn bịcho trẻ vào trường phổ thông với những kĩ năng định hướng ban đầu trên tranh,sách, vở, bảng… Nhiệm vụ này được thực hiện trong suốt thời gian trẻ họctrường mẫu giáo, nó được tiến hành trên các tiết học toán và trong các hoạt độngphong phú của trẻ ở trường mầm non Để định hướng được trên mặt phẳng, trẻcần có kĩ năng phân tích các vị trí trên mặt phẳng với các mức độ ngày càng sâusắc hơn (ở giữa bảng, cạnh bên phải, cạnh bên trái, góc bên trái, góc bênphải…) Để hình thành những kĩ năng này, giáo viên cần cho trẻ xem mẫu, kếthợp dùng lời nói mô tả số lượng, hình dạng và đặc biệt là vị trí sắp đặt của cácvật đó, tiếp theo, trẻ thực hành sắp đặt các vật lên các vị trí khác nhau trên tấmbìa của mình theo mẫu và theo yêu cầu của giáo viên Vật mẫu được sử dụng đểlàm công cụ kiểm tra kết quả thực hiện công việc của trẻ Với các bài luyện tậpnày, điều quan trọng là trẻ phải sử dụng những từ ngữ chính xác để mô tả vị trísắp đặt của các vật trên tờ giấy, tấm bìa, trên bảng…sao cho các thao tác thựctiễn mà trẻ đã thực hiện được phản ánh vào trong lời nói của chính đứa trẻ

Như vậy, việc dạy trẻ ĐHKG cần được tiến hành trên các tiết học toán cóchủ đích nhằm trang bị cho trẻ những kiến thức, cũng như những kĩ năng cầnthiết cho việc ĐHKG, nhằm chính xác hóa, hệ thống lại những kiến thức và kĩnăng mà trẻ thu được trong cuộc sống hàng ngày

1.2.6 Vai trò của sự định hướng không gian đối với sự phát triển của trẻ mẫu giáo 5- 6 tuổi

Trong cuộc sống hiện nay, việc tổ chức cho trẻ mầm non làm quen với toán

có một vai trò to lớn Quá trình này giúp trẻ làm quen với thế giới xung quanh, nhậnthức được những thuộc tính, đặc điểm của những đồ vật xung quanh, nhờ vậy ở trẻhình thành biểu tượng toán học sơ đẳng như: biểu tượng về số lượng, con số và phépđếm, biểu tượng về kích thước hình dạng, vị trí sắp đặt của các vật trong khônggian…Những biểu tượng này được hình thành trong quá trình trẻ tích cực tri giác và

thao tác với các đồ vật, đồ chơi đa dạng, nhờ vậy mà những khả năng tìm tòi, quansát, thói quen định hướng thế giới xung quanh được hình thành ở trẻ một cách đầy đủ

và logic…Trẻ trở nên tích cực, độc lập, sáng tạo, trong mọi hoạt động, thúc đấy sựphát triển tư duy, phát triển ngôn ngữ cho trẻ

Khả năng ĐHKG của trẻ tốt giúp trẻ dễ dàng thực hiện các hoạt động, trẻxác định được vị trí của bản thân mình, biết được vị trí của các vật trong khônggian; trẻ có thể sắp đặt vị trí của các vật một cách chính xác khi được yêu cầu;trẻ cũng dễ dàng di chuyển trong các hoạt động

1.3 Hoạt động cho trẻ làm quen toán ở trường mầm non đối với việc phát triển khả năng định hướng không gian cho trẻ 5 - 6 tuổi

1.3.1 Hoạt động cho trẻ làm quen với toán

Hoạt động cho trẻ làm quen với toán nhằm hình thành ở trẻ những biểutượng toán học sơ đẳng nhất, đó là cơ sở để trẻ dễ dàng lĩnh hội những kiến thứctoán học mà trẻ tiếp tục học ở trường tiểu học sau này Hoạt động cho trẻ làmquen với toán cho trẻ ở trường mầm non không dạy trẻ các khái niệm toán học

mà chỉ “hình thành một số biểu tượng toán học ban đầu” cho trẻ như:

+ Hình thành biểu tượng về số lượng, con số và phép đếm

+ Hình thành biểu tượng về kích thước

+ Hình thành biểu tượng về hình dạng

+ Hình thành sự định hướng trong không gian

+ Hình thành sự định hướng về thời gian

Quá trình hình thành các biểu tượng ban đầu về toán giữ vai trò rất quantrọng, góp phần hình thành và phát triển nhân cách của trẻ ngay từ tuổi ấu thơ.Hình thành biểu tượng toán học cho trẻ mẫu giáo có một vị trí đặc biệt trong việcgiáo dục trí tuệ cho trẻ mẫu giáo, nó đặt nền móng cho sự phát triển tư duy, nănglực nhận biết của trẻ, góp phần vào sự phát triển toàn diện nhân cách và chuẩn bịcho trẻ đến trường phổ thông với những biểu tượng toán học sơ đẳng, những kĩnăng phân biệt, so sánh, phân loại, tổng hợp, khái quá hóa, trừu tượng hóa,…

Quá trình cho trẻ mầm non làm quen với toán không chỉ nhằm mục đíchgiúp trẻ nắm được các mối liên hệ và quan hệ toán học, lĩnh hội được những

kiến thức toán học ban đầu và những kĩ năng nhận biết như: kĩ năng đếm, kĩnăng đo lường độ dài các vật, kĩ năng khảo sát hình dạng, kĩ năng thực hiện cácphép tính đơn giản, kĩ năng định hướng, , tất cả điều đó đem lại những biến đổi

về chất trong các hình thức nhận biết tích cực của trẻ Vì vậy, việc tổ chức hợp líquá trình cho trẻ làm quen với toán dưới sự hướng dẫn của người lớn một cáchđúng lúc và phù hợp với đặc điểm lứa tuổi trẻ đóng vai trò quan trọng đối với sựphát triển trí tuệ cho trẻ mầm non Thông qua quá trình dạy học như vậy, sẽ hìnhthành ở trẻ các thao tác tư duy: phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa, trừutượng hóa Phát triển ở trẻ các hình thức tư duy: trực quan - hành động, trựcquan - hình tượng và đặt nền móng tư duy logic cho trẻ nhỏ

Quá trình cho trẻ mầm non làm quen với toán còn góp phần phát triểnngôn ngữ cho trẻ Trong quá trình trẻ nắm và biết diễn đạt đúng các thuât ngữtoán học như: tên gọi các con số, các chiều đo kích thước, các hướng khônggian, tên gọi các hình học phẳng, Trong quá trình tham gia các hoạt động làmquen với toán, trẻ không chỉ nhận biết mà còn phản ánh bằng lời nói các dấuhiệu toán học và mối quan hệ toán học có trong các sự vật, hiện tượng xungquanh trẻ, như: “Hai băng giấy dài bằng nhau”, “Số hoa nhiều hơn số lọ hoa”…

Các hoạt động học có chủ đích cho trẻ làm quen với toán còn có vai tròđặc biệt trong sự phát triển hứng thú và những kĩ năng nhận biết cho trẻ Hơnnữa, trong các hoạt động này, việc giải quyết các nhiệm vụ giáo dục như: dạy trẻ

có tổ chức, có kỉ luật, biết chú ý lắng nghe và ghi nhớ, tích cực và độc lập giảiquyết nhiệm vụ được giao đúng thời gian quy định, qua đó giáo dục trẻ có địnhhướng, có tổ chức, có trách nhiệm

Quá trình cho trẻ làm quen với toán sẽ hình thành các mối quan hệ giữagiáo viên với tập thể trẻ, giữa giáo viên với các nhân trẻ, giữa trẻ với trẻ, giữa trẻvới môi trường xung quanh, qua đó phát triển cho trẻ khả năng hợp tác với nhautrong hoạt động

Như vậy, việc dạy học những kiến thức toán học sơ đẳng không chỉ gópphần phát triển các năng lực nhận biết, năng lực học tập cho trẻ mà còn góp phầngiáo dục toàn diện nhân cách trẻ và chuẩn bị cho trẻ vào học ở trường phổ thông

1.3.2 Ý nghĩa của việc tổ chức hoạt động cho trẻ làm quen với toán đối với sự phát triển khả năng định hướng không gian

Nội dung dạy trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi định hướng không gian khá đa dạng

và phong phú Các nội dung này được tiến hành dạy trẻ ở mọi lúc mọi nơi vớinhiều phương pháp khác nhau Hoạt động làm quen với toán là hình thức chủyếu cung cấp cho trẻ những kiến thức và khái niệm cần thiết về các biểu tượngkhông gian Thông qua hoạt động làm quen với toán, một mặt giúp trẻ ý thứcđược vị trí của cơ thể mình trong môi trường, ý thức được vị trí của các vật sovới nhau và giúp trẻ có khả năng tự tổ chức sắp đặt vị trí, phương hướng của bảnthân của các sự vật trong không gian, mặt khác hình thành khả năng tìm tòi,quan sát, so sánh,…tăng cường vốn ngôn ngữ và phát triển tư duy

Việc dạy trẻ ĐHKG trong hoạt động làm quen với toán tạo điều kiệnthuận lợi để trẻ học tập sau này có hiệu quả không chỉ đối với môn Toán, Mĩthuật, tìm hiểu Tự nhiên, lao động - kĩ thuật, giáo dục sức khỏe…mà còn giúptrẻ tập đọc, tập viết, tính toán dễ dàng hơn Nếu trẻ không phân biệt được bêntrái, bên phải, đằng trước, đằng sau, phía trên, phía dưới, thì trẻ sẽ gặp khókhăn hơn khi nhận dạng các chữ cái trong một từ, một câu khi tập đọc, tập viết

Hình thành khả năng ĐHKG cho trẻ mẫu giáo là điều kiện cần thiết để trẻhọc tập, sinh hoạt tốt ở trường phổ thông, nhất là trong quá trình tìm hiểu tựnhiên, xã hội, lao động - kỹ thuật, hát múa, trẻ thích nghi với việc học ở phổthông một cách thuận lợi hơn

Như vậy, việc dạy trẻ ĐHKG cần được tiến hành trên các tiết học toán cóchủ đích nhằm trang bị cho trẻ những kiến thức, cũng như những kĩ năng cầnthiết cho việc ĐHKG, nhằm chính xác hóa, hệ thống lại những kiến thức và kĩnăng mà trẻ thu được trong cuộc sống hàng ngày

Tuy nhiên, việc dạy trẻ mẫu giáo định hướng không gian không chỉ đượctiến hành trong các hoạt động toán học (tiết học toán) có chủ đích mà còn tiếnhành trong đời sống hàng ngày của trẻ, giáo viên cần tạo điều kiện để trẻ ứngdụng những kiến thức, kỹ năng định hướng trong không gian đã học để thựchiện các nhiệm vụ khác nhau Trong các hoạt động học khác của trẻ ở trường

mầm non như âm nhạc, tạo hình, thể dục…cần tiến hành rèn luyện và củng cố

sự định hướng trong không gian cho trẻ

Kết luận chương 1

ĐHKG được hiểu là một quá trình xác định vị trí, phương hướng của bảnthân hoặc của vật thể xác định trong mối tương quan KG với nhau, các vật thểkhông thể tồn tại riêng lẽ độc lập mà nằm trong một thể thống nhất chung, cái nàyquy định cái kia, luôn luôn tồn tại mối quan hệ hữu cơ giữa các sự vật với nhautrong không gian tồn tại của nó

Nội dung dạy trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi định hướng không gian khá đa dạng

và phong phú Các nội dung này được tiến hành dạy trẻ ở mọi lúc mọi nơi vớinhiều phương pháp khác nhau Hoạt động làm quen với toán là hình thức chủyếu cung cấp cho trẻ những kiến thức và khái niệm cần thiết về các biểu tượngkhông gian Thông qua hoạt động làm quen với toán, một mặt giúp trẻ ý thứcđược vị trí của cơ thể mình trong môi trường, ý thức được vị trí của các vật sovới nhau và giúp trẻ có khả năng tự tổ chức sắp đặt vị trí, phương hướng của bảnthân của các sự vật trong không gian, mặt khác hình thành khả năng tìm tòi,quan sát, so sánh,…tăng cường vốn ngôn ngữ và phát triển tư duy

Việc dạy trẻ mẫu giáo định hướng không gian không chỉ được tiến hànhtrong các hoạt động toán học (tiết học toán) có chủ đích mà còn tiến hành trongđời sống hàng ngày của trẻ, giáo viên cần tạo điều kiện để trẻ ứng dụng nhữngkiến thức, kỹ năng định hướng trong không gian đã học để thực hiện các nhiệm

vụ khác nhau

Trong quá trình phát triển khả năng ĐHKG cho trẻ mẫu giáo, giáo viêncần phải sử dụng phối kết hợp các phương pháp và hình thức khác nhau

Chương 2: THỰC TRẠNG KHẢ NĂNG ĐỊNH HƯỚNG KHÔNG GIAN CỦA TRẺ MẪU GIÁO 5 - 6 TUỔI Ở TRƯỜNG MẦM NON GIA HÒA - GIA VIỄN 2.1 Vài nét về địa bàn và khách thể nghiên cứu

Trường mầm non Gia Hòa được thành lập ngày 01/10/1997, nằm trên địabàn của xã Gia Hòa Gia Hòa là một xã miền núi của huyện Gia Viễn, phía Bắcgiáp tỉnh Hoà Bình, phía Nam giáp Thị trấn Me, phía đông giáp xã Gia Vân, phíaTây giáp xã Liên Sơn của huyện Gia Viễn Tổng diện tích tự nhiên là 2.782.86hecta với 2.425 hộ dân, trong đó có 729 hộ có con trong độ tuổi mầm non

Hàng năm trường tổ chức nuôi dạy từ 550 - 640 cháu trong độ tuổi Nămhọc 2016 - 2017 trường có 18 nhóm lớp: 6 nhóm nhà trẻ và 12 lớp mẫu giáo.Tổng số cán bộ, giáo viên, nhân viên trong trường là 50 đồng chí (trong đó 16đồng chí phụ trách khối nhà trẻ và 29 đồng chí phụ trách khối mẫu giáo, 1 nhânviên y tế, 1 nhân viên kế toán, 3 nhân viên bảo vệ) 100% giáo viên trong trường

có trình độ chuyên môn đạt chuẩn và trên chuẩn Cơ cấu tổ chức của nhà trường:Ban giám hiệu và các tổ chuyên môn, 1 chi bộ đảng, 1 chi đoàn thanh niên và 1

tổ chức công đoàn

Trường mầm non Gia Hòa được công nhận là trường đạt chuẩn quốc giamức độ I vào ngày 31/12/2007 Sau khi đạt chuẩn đến nay, Nhà trường đã tiếptục hoàn thiện và nâng cao chất lượng chăm sóc, giáo dục trẻ mầm non Nhàtrường gặp những thuận lợi và khó khăn sau:

*Thuận lợi:

- Nhà trường có đội ngũ cán bộ, giáo viên nhiệt tình, đoàn kết, có tinhthần trách nhiệm cao, năng lực chuyên môn vững vàng, luôn hoàn thành tốtnhiệm vụ được giao và thường xuyên được sự quan tâm về chế độ chính sách,

ổn định cuộc sống yên tâm công tác Số lượng trẻ huy động đến trường đạt tỷ lệcao và ổn định trong nhiều năm

- Trường Mầm non Gia Hòa là đơn vị nhiều năm liền đạt danh hiệu Tậpthể lao động tiên tiến và tiên tiến xuất sắc năm 2012, được Chủ tịch Nước tặngHuân chương lao động hạng Ba.

*Khó khăn:

Bên cạnh những thuận lợi cơ bản trên nhà trường cũng gặp không ít khó khăn:

- Cơ sở vật chất, kinh phí của xã còn hạn hẹp nên hàng năm việc đầu tưnâng cấp các phòng học và cải tạo cảnh quan môi trường sư phạm trong nhàtrường còn hạn chế

- Là xã miền núi, địa bàn dân cư không tập trung, Trường phải quy hoạch

4 khu lớp, nên khó khăn cho việc đầu tư cơ sở vật chất và công tác quản lý, cũngnhư công tác nâng chất lượng chăm sóc giáo dục trẻ

- Mặc dù đóng trên địa bàn có nền kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn,bậc học mầm non phải trải qua bao nhiêu biến động từ sự chuyển đổi cơ chế,nhưng trường MN Gia Hòa vẫn luôn phát triển, luôn giữ vững trường đạt cờđầu, tiên tiến xuất sắc, tiên tiến của huyện, của tỉnh

* Cơ sở vật chất phục vụ cho công tác chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ trường

Trường Mầm non Gia Hòa có diện tích: 6618 m2 đảm bảo các quy định về

an toàn và vệ sinh môi trường Có nguồn nước máy sạch và hệ thống cống rãnhhợp vệ sinh, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho trẻ Trường có khuôn viên độc lập,

có tường bao, cổng Sân chơi được đổ bê tông, có cây cảnh, cây hoa, cây bóngmát và được trang bị từ 3-5 loại đồ chơi ngoài trời

* Về phòng học cho trẻ

- Nhà trường có 16 phòng sinh hoạt chung, các phòng học có đủ ánh sáng

tự nhiên thoáng mát về mùa hè, ấm áp về mùa đông

- Sân trường đổ bê tông, có cây xanh, cây cảnh được chăm sóc và cắt tỉathường xuyên Có biển trường, cổng ra vào và đảm bảo an toàn cho trẻ trong nhàtrường, có nguồn nước sạch và hệ thống cống rãnh hợp vệ sinh

* Các phòng chức năng:

Các phòng chức năng được trang bị dầy đủ các trang thiết bị, đồ dùng, đồchơi được sắp xếp một cách khoa học, sử dụng thuận tiện Được xây dựng theođúng quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo.

2.2 Tổ chức nghiên cứu

2.2.1 Mục đích khảo sát

Điều tra nhằm đánh giá đúng thực trạng dạy trẻ định hướng không giantrong hoạt động làm quen với toán của giáo viên; Đánh giá mức độ phát triểnđịnh hướng không gian của trẻ MG 5- 6 tuổi Đồng thời tìm ra những yếu tố,nguyên nhân ảnh hưởng đến khả năng định hướng không gian của trẻ mẫu giáo

5 - 6 tuổi ở trường MN Gia Hòa - Gia Viễn Từ đó đưa ra một số biện phápnhằm nâng cao khả năng định hướng không gian cho trẻ MG 5 - 6 tuổi

2.2.2 Nội dung khảo sát

Tìm hiểu các vấn đề sau :

- Nhận thức ý nghĩa, vai trò và cách thức tổ chức của giáo viên mầm non

để phát triển định hướng không gian của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi ở trường mầmnon Gia Hòa - Gia Viễn

- Nhận thức của giáo viên về nội dung giáo dục khả năng ĐHKG cho trẻmẫu giáo 5 – 6 tuổi

- Đánh giá khả năng định hướng không của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi (đánhgiá của giáo viên trực tiếp giảng dạy và quản lý lớp 5A ở trường MN Gia Hòa -Gia Viễn; đánh giá trẻ thông qua quan sát hoạt động làm quen với toán; Đánhgiá khả năng định hướng không gian thông qua hệ thống bài tập đo)

2.2.3 Cách thức tiến hành

Chúng tôi tiến hành tìm hiểu thực trạng định hướng không gian của trẻ 5

-6 tuổi ở trường mầm non Gia Hòa - Gia Viễn Trong quá trình nghiên cứu chúngtôi đã sử dụng các phương pháp khác nhau

Bước 1:

- Sử dụng phiếu điều tra giáo viên: Thiết kế các bảng hỏi để thu thậpthông tin về nhận thức của GV và cách thức GV sử dụng trong quá trình tổ chứchoạt động làm quen với toán để phát triển khả năng định hướng không gian cho

trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi; đánh giá của GV về mức độ phát triển khả năng địnhhướng không gian của trẻ…

- Quan sát việc giáo viên tổ chức hoạt động làm quen với toán và các biệnpháp mà giáo viên sử dụng để phát triển khả năng định hướng không gian chotrẻ, cũng như tìm hiểu các yếu tố, nguyên nhân, ảnh hưởng đến quá trình pháttriển khả năng định hướng không gian của trẻ

- Trò chuyện với giáo viên và trẻ để thu thập thông tin về khả năng địnhhướng không gian của trẻ

Quan sát, đánh giá khả năng định hướng không gian của trẻ mẫu giáo 5

-6 tuổi

- Sử dụng hệ thống các bài tập để đo khả năng định hướng không gian của trẻ.Bước 2: Xử lí kết quả thu được

Bước 3: Phân tích số liệu, nhận xét kết quả nghiên cứu

2.2.4 Tiêu chí đánh giá và thang đánh giá

2.2.4.1 Tiêu chí đánh giá

*Tiêu chí 1: Đánh giá mức độ ĐHKG khi trẻ lấy người khác làm chuẩn

Mức độ 1 (4 điểm): Trẻ xác định chính xác vị trí của các đối tượng khi lấyngười khác làm chuẩn

Mức độ 2 (3 điểm): Trẻ xác định và trả lời đúng vị trí của các đối tượngkhi lấy người khác làm chuẩn và cần có sự hướng dẫn của người lớn

Mức độ 3 (2 điểm): Trẻ chỉ xác định được vị trí của các đối tượng ở một sốhướng nhất định khi lấy người khác làm chuẩn khi có sự hướng dẫn của người lớn

Mức độ 4 (1 điểm): Trẻ xác định chưa đúng hoặc chưa biết xác định vị trícủa đối tượng khi lấy người khác làm chuẩn; còn phụ thuộc vào sự hướng dẫncủa người lớn

* Tiêu chí 2: Đánh giá mức độ ĐHKG khi trẻ lấy vật bất kì làm chuẩn

Mức độ 1 (4 điểm): Trẻ xác định chính xác vị trí của các đối tượng khi lấyvật bất kì làm chuẩn

Mức độ 2 (3 điểm): Trẻ xác định và trả lời đúng vị trí của các đối tượngkhi lấy vật bất kì làm chuẩn và cần có sự hướng dẫn của người lớn

Mức độ 3 (2 điểm): Trẻ chỉ xác định được vị trí của các đối tượng ở một sốhướng nhất định khi lấy vật bất kì làm chuẩn khi có sự hướng dẫn của người lớn.

Mức độ 4 (1 điểm): Trẻ xác định chưa đúng hoặc chưa biết xác định vị trícủa đối tượng khi lấy vật bất kỳ làm chuẩn, còn phụ thuộc vào sự hướng dẫn củangười lớn khi trả lời câu hỏi hoặc thực hiện hoạt động theo yêu cầu

* Tiêu chí 3: Đánh giá mức độ ĐHKG nhắm xác định vị trí các đối tượng trên mặt phẳng

Mức độ 1 (4 điếm): Trẻ xác định chính xác vị trí của các đối tượng trênmặt phẳng

Mức độ 2 (3 điểm): Trẻ xác định và trả lời đúng vị trí của các đối tượngtrên mặt phẳng và cần có sự hướng dẫn của người lớn

Mức độ 3 (2 điểm): Trẻ chỉ xác định được vị trí của các đối tượng ở một

số hướng nhất định trên mặt phẳng khi có sự hướng dẫn của người lớn

Mức độ 4 (1 điểm): Trẻ xác định chưa đúng hoặc chưa biết xác định vị trícủa đối tượng trên mặt phẳng, còn phụ thuộc vào sự hướng dẫn của người lớn

* Tiêu chí 4 : Đánh giá mức độ định hướng khi di chuyển và thực hiện sự di chuyển của trẻ

Mức độ 1 (4 điểm): Trẻ xác định vị trí của đối tượng cần đi đến, hướng dichuyển về phía đối tượng đó rồi thực hiện sự di chuyển chính xác

Mức độ 2 (3 điểm): Trẻ xác định vị trí của đối tượng cần đi đến, hướng dichuyển về phía đối tượng đó rồi thực hiện sự di chuyển chính xác khi có sựhướng dẫn của người lớn

Mức độ 3 (2 điểm): Trẻ chỉ xác định được một số vị trí của đối tượng cần điđến và hướng di chuyển về phía đối tượng đó rồi thực hiện sự di chuyển khi được

sự hướng dẫn của người lớn

Mức độ 4 (1 điểm): Trẻ xác định chưa đúng hoặc chưa biết xác định vị trícủa đối tượng cần đi đến, hướng di chuyển về phía đối tượng đó, thực hiện sự dichuyển chậm khi có sự hướng dẫn của người lớn

2.2.4.2 Thang đánh giá

Với tiêu chí về ĐHKG trên, chúng tôi đánh giá thông qua hệ thống các bàikiểm tra có cho điểm, cụ thể như sau:

Bài 1: Đánh giá mức độ ĐHKG khi lấy người khác làm chuẩn

Bài 2: Đánh giá mức độ ĐHKG khi lấy vật bất kì làm chuẩn

Bài 3: Đánh giá mức độ ĐHKG trên mặt phẳng

Bài 4: Đánh giá mức độ định hướng khi di chuyển và thực hiện sự di chuyển.Chúng tôi thiết kế 4 bài tập đánh giá theo bốn tiêu chí

Về phân loại mức độ định hướng gồm 4 mức độ:

Để tìm hiểu về nhận thức của giáo viên về sự cần thiết dạy trẻ mẫu giáo 5

- 6 tuổi khả năng định hướng không gian chúng tôi đã tiến hành điều tra bằngbảng hỏi kết hợp với trò chuyện, đàm thoại với giáo viên dạy và quản lý các lớpmẫu giáo 5 – 6 tuổi ở trường mầm non Gia Hòa Kết quả nghiên cứu được thểhiện ở bảng 2.1

Bảng 2.1: Đánh giá của giáo viên về mức độ cần thiết của việc dạy trẻ

mẫu giáo 5 – 6 tuổi phát triển khả năng ĐHKG

Điều này cho thấy GVMN đã nhận thức đúng về sự cần thiết phải dạy trẻmẫu giáo 5 - 6 tuổi phát triển khả năng ĐHKG Khi trò chuyện với cô giáoC.T.Th và một số giáo viên khác thì họ cho rằng đây là nhiệm vụ quan trọnggiúp phát triển năng lực nhận thức không gian; việc dạy trẻ MG định hướngtrong không gian là rất quan trọng đối với sự phát triển toàn diện nhân cách củatrẻ Chỉ khi định hướng đúng trẻ mới có thể nhận biết được vị trí của cơ thểmình trong môi trường, nhận biết được vị trí của các vật xung quanh so vớimình, với người khác và so với nhau Từ đó giúp trẻ có khả năng tự sắp đặt cácvật vào vị trí cần thiết cũng như xác định đúng các hướng không gian của trẻ,của người khác, của các sự vật trong không gian ĐHKG là điều kiện cần thiếttrong mọi hình thức hoạt động thúc đẩy sự phát triển các năng lực tư duy vànăng lực sáng tạo của trẻ, giúp trẻ thực hiện một cách chính xác các hoạt động,xác định phương hướng, giải quyết một cách hiệu quả các nhiệm vụ thực tiễntrong cuộc sống hàng ngày

2.3.1.2 Nhận thức của giáo viên về nội dung phát triển ĐHKG cho trẻ mẫu giáo

5 - 6 tuổi

Qua nghiên cứu các tài liệu và các quan niệm khác nhau, chúng tôi nhận

- Phát triển cho trẻ kĩ năng định hướng trong không gian khi trẻ lấy bảnthân mình và bạn khác làm chuẩn.

- Dạy trẻ xác định các hướng: phía phải - phía trái của bạn khác

- Dạy trẻ xác định vị trí của vật này so với vật khác

- Phát triển cho trẻ kĩ năng định hướng trên mặt phẳng và định hướng khi

di chuyển

Khi tiến hành điều tra kết hợp đàm thoại với giáo viên, chúng tôi nhận

thấy rằng: Đối với nội dung Phát triển kĩ năng định hướng trong không gian khi

trẻ lấy bản thân mình và bạn khác làm chuẩn thì có 8/9 GV xác định đây là nội

dung dạy trẻ MG 5 - 6 tuổi ĐHKG

Đối với các nội dung còn lại thì tất cả các GV không coi đó là nội dungcần dạy trẻ, GV ít quan tâm, chú ý đến những nội dung này hoặc GV không thựchiện nội dung này trong tiết hoạt động làm quen với toán mà chỉ lồng ghép tronghoạt động có liên quan như: hoạt động giáo dục thể chất, hoạt động tạo hình,hoạt động ngoài trời

Như vậy, có thể khẳng định các giáo viên dạy và quản lý nhóm lớp mẫugiáo 5 - 6 tuổi ở trường Mầm non Gia Hòa đã nhận thức chưa đúng và đầy đủ vềnội dung dạy trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi định hướng không gian Thậm chí, khi đượctrao đổi, có giáo viên còn nhầm lẫn giữa nội dung dạy trẻ định hướng khônggian với nội dung dạy trẻ định hướng thời gian (vì họ cho rằng dạy trẻ địnhhướng không gian còn bao gồm dạy trẻ nhận biết ngày hôm qua, ngày hôm nay,ngày mai, gọi tên các ngày trong tuần, các mùa trong năm) Sự nhận thức khôngđầy đủ thậm chí nhầm lẫn sang nội dung dạy trẻ định hướng thời gian chắc chắn

sẽ ảnh hưởng đến việc thiết kế và tổ chức các hoạt động để phát triển địnhhướng không gian cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi của giáo viên ở trường mầm nonGia Hòa Theo chúng tôi đây cũng là một trong những nguyên nhân ảnh hưởngđến sự phát triển khả năng định hướng không gian của trẻ

Qua quá trình nghiên cứu và phân tích giáo án ở chủ đề “Bản thân” (phụlục 5) của giáo viên quản lí lớp 5 tuổi A chúng tôi nhận thấy, GV xác định chưachính xác nội dung cần dạy trẻ ĐHKG ở độ tuổi mẫu giáo lớn, nội dung mà GV