Báo cáo hiện tượng dẫn đến tình trạng sa mạc hóa

Một trong những điều đáng quan tâm nhất là biến đổi khí hậu và các hoạt động của con người tác động ngày càng lớn đến tài nguyên đất.. Hạn hán, xói mòn và canh tác quá mức đã làm cho đất

CHỦ ĐỀ 1: SA MẠC HÓA

1 LỜI MỠ ĐẦU:

Trong quá trình tiến hoá và phát triển, con người luôn phải dựa vào các yếu tố tự nhiên cósẵn Con người với tư cách là một vật thể sống, một yếu tố của sinh quyển đã tác động trực tiếp vào môi trường Các hệ sinh thái tự nhiên hoặc dần chuyển thành hệ sinh thái nhân tạo, hoặc bị tác động của con người đến mức mất cân bằng và suy thoái

Những năm gần đây, thời tiết bất thường xảy ra ở nhiều nơi trên thế giới trong đó có Việt Nam Những kết quả nghiên cứu được công bố vào tháng 9/2006 cho thấy, nhiệt độ Trái Đất đã tăng lên với tốc độ chưa từng có trong vòng ít nhất 12.000 năm qua Chính điều này đã gây nên hiện tượng Trái Đất nóng lên trong vòng 30 năm trở lại đây Một trong những điều đáng quan tâm nhất là biến đổi khí hậu và các hoạt động của con người tác động ngày càng lớn đến tài nguyên đất Hạn hán, xói mòn và canh tác quá mức đã làm cho đất bị suy thoái ở nhiều nơi trên Thế Giới và Việt Nam, dẫn đến một điều đáng báo động là sự hình thành và lan rộng của quá trình sa mạc hoá

- Theo Chương trình Môi trường của Liên Hợp Quốc (UNEP-1982), sa mạc hoá là quá trình suy thoái đất đai về mặt sinh học, dần dần dẫn đến sự suy giảm sản xuất sinh học và cuối cùng đất đai trở nên vô dụng giống như sa mạc

- Theo định nghĩa của FAO thì “ Sa mạc hoá là quá trình tự nhiên và xã hội phá vỡ

cân bằng sinh thái của đất, thảm thực vật, không khí và nước ở các vùng khô hạn

và bán ẩm ướt Quá trình này xảy ra liên tục, qua nhiều giai đoạn, dẫn đến giảm sút hoặc huỷ hoại hoàn toàn khả năng dinh dưỡng của đất trồng trọt, giảm thiểu các điều kiện sinh sống và làm gia tăng cảnh hoang tàn”.

- Theo GS.TSKH Lê Huy Bá: “Sa mạc hoá là một quá trình làm tăng thêm các điều

kiện môi trường giống sa mạc ở những vùng khô hạn và bán khô hạn, do ảnh hưởng của con người và những thay đổi về khí hậu thời tiết, làm cho các vùng đất này biến thành sa mạc”.

- Sa mạc hóa là sự suy thoái đất đai ở những vùng khô hạn, bán khô hạn và vùng ẩmnửa khô hạn, gây ra bởi sự thay đổi thời tiết, khí hậu và sự tác động của con người

2.1.2 Biểu hiện sa mạc hóa:

- Những biểu hiện của sa mạc hoá có thể là sự suy thoái chất lượng đất ở vùng đồi núi làm tăng diện tích đất trống đồi núi trọc hoặc sự suy thoái đất dẫn đến quá trình đá ong hoá; cũng có thể là sự suy thoái đất do nhiễm phèn, nhiễm mặn hoặc

do mất rừng ở vùng bán khô hạn hoặc thoái hoá đất do thiếu nước tưới hoặc thoái hóa do quá trình di động cát

- Hiện nay, sa mạc hoá thể hiện rõ nhất trên đất trống đồi trọc, không còn lớp phủ thực vật, địa hình dốc, chia cắt, nơi có lượng mưa thấp (700 – 800 mm; 1500 mm/năm); lượng bốc hơi tiềm năng đạt 1000 – 1800 mm/năm

- Chỉ tiêu quan trọng để xác định độ sa mạc hoá là tỷ lệ lượng mưa hàng năm, so với lượng bốc thoát hơi tiềm năng trong thời gian nhất định, biến động từ 0,05 – 0,65 (Công ước chống sa mạc hoá)

- Suốt những năm 1968 – 1973, nạn sa mạc hoá đã diễn ra chủ yếu do sự chăn thả quá mức hằng năm, sa mạc hoá đã gây thiệt hại cho thế giới khoảng 30 – 40 tỉ USD, với tốc độ ngày càng tăng nó trở thành tai hoạ cho nhiều quốc gia

-2.1.3 Các mức độ của sa mạc hóa:

Sa mạc hoá là quá trình mà tiềm năng sản xuất (productive potential) của đất khô hay đất bán khô giảm xuống trên 10% Sự suy giảm này hầu hết là do hoạt động của con người có thể nhận biết 3 mức độ của quá trình sa mạc hoá sau đây:

 Năng suất sản xuất giảm 10% – 25%: sa mạc hoá bắt đầu

 Năng suất sản xuất giảm 25% – 50%: sa mạc hoá trung bình

 Năng suất sản xuất giảm >50%: sa mạc hoá nghiêm trọng, trong trường hợp

này có sự xuất hiện các rãnh hay ụ cát lớn

2.2 NGUYÊN NHÂN CỦA SA MẠC HÓA:

Hiện tượng sa mạc hoá hiện nay là do sự tác động qua lại giữa việc sử dụng đất khônghợp lí và hạn hán diễn biến thất thường Những nguyên nhân tự nhiên và những nguyên nhân do con người có ý nghĩa to lớn trong công tác ngăn chặn chậm lại quá trình sa mạc hoá

2.2.1 Những nguyên nhân tự nhiên dẫn đến sa mạc hoá:

 Các yếu tố nhiệt độ, độ ẩm và lượng mưa tác động qua lại và không thể tách rời, tạo nên những vùng khí hậu khô hanh, tạo nên tiền đề cho sự hình thành sa mạc hoá

Sự khác nhau về nhiệt độ và áp suất quanh Trái Đất đã góp phần tạo ra sự tuần hoàn không khí Các hệ thống gió là nguyên nhân đầu tiên làm cho khí hậu giữa các vùng khác nhau Việc sưởi ấm khí quyển từ bên dưới không đồng đều và những vòng tuần hoàn không khí có sự trao đổi không khí ở vĩ độ cao và vĩ độ thấp Ở xích đạo, không khí nóng hơn, do đó nhẹ hơn, lớp không khí này bốc lên cao ngưng tụ hơi nước, gây mưa xích đạo; sau đó vòng về hai phía và giáng xuốngvòng chí tuyến, do không khí mất nước, khô nên thường tạo nên các hoang mạc ở vùng chí tuyến Điều này đưa đến sự thay đổi lớn ở các đới khô hạn như vùng Địa Trung Hải mưa chỉ điễn ra vào mùa thu đông, ở vùng sa mạc và bán hoang mạc cómưa rất ít hoặc không mưa Sự khô hạn còn phát sinh do địa hình núi che chắn gió,như hiện tượng gió Lào qua dãy Trường Sơn gây khô nóng cũng là nhân tố thúc đẩy quá trình sa mạc hoá ở một số nơi miền Trung nước ta

Theo chu kỳ Milankovitch do Trái Đất tự quay quanh trục và do sự phân phối vật chất không đều (Trái Đất không tròn) nên Trái Đất cũng “tự lắc” quanh trục, dẫn đấn độ nghiêng khác nhau, nhận được nguồn ánh sang Mặt Trời khác nhau Khi lượng bức xạ cao, không khí khô, thiếu hơi nước, bầu trời không mây

và độ ẩm thấp làm cho khí hậu khô hanh Bề mặt đất hanh khô có khả năng bức xạkém nên nhiệt độ cũng tăng theo Các nghiên cứu gần đây cho biết, sa mạc Sahara trước kia vốn rất ẩm, nhưng vào khoảng 4.000 năm trước đã bắt đầu quá trình khô hạn khắc nghiệt và dần dần biến thành sa mạc như hiện nay

 Xói mòn do gió cũng làm mất tính năng sản xuất của đất, ảnh hưởng đến thực vật bề mặt; là một trong những yếu tố chính gây ra sa mạc hoá, xảy ra khi đất bị khô, trống,

và tốc độ gió vượt quá tốc độ ngưỡng thì bắt đầu có sự di chuyển các hạt cát Lyles (1974) mô tả 3 phương thức di chuyển đất: trườn theo bề mặt, di chuyển đột ngột và

di chuyển lơ lửng Các hạt đất nặng được di chuyển theo phương thức tròn, lăn và lở

dọc theo mặt đất; những hạt đất nhẹ thì di chuyển đột ngột bằng cách nhảy cóc từng đoạn ngắn.

 Đối với Việt Nam, phần lớn diện tích là đồi núi, chiếm ¾ diện tích Bên cạnh đó, đồi núi lại có độ dốc lớn nước ta lại nằm trong khu vực nhiệt đới có hai mùa rõ rệt, nên việc xói mòn chủ yếu diễn ra trong các tháng mùa mưa khoảng từ 4 -5 tháng, chiếm 80% lượng mưa năm Đất bị thoái hóa nghiêm trong do xói mòn, rửa trôi

 Sự di chuyển của các cồn cát (hiện tượng cát bay) do gió, sự di chuyển này góp phần hình thành và mở rộng diện tích sa mạc hoá

 Diễn biến khí hậu thất thường

2.2.2 Nguyên nhân do con người:

 Hiện tượng sa mạc hoá gần đây có liên quan mật thiết với sức ép dân số trong việckhai thác quá mức nguồn tài nguyên thiên nhiên, tàn phá rừng và đất đai, đặc biệt vào những thời gian hạn hán, là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sa mạc hoá ở nhiều nơi

Ví dụ:Vùng Dust Bowl (nơi hạn hán kéo dài), Great Plains ở Hoa Kỳ, sự thoái hoá

đất ở Sahel, vùng đồi núi dốc ven biển Nam Trung bộ nước ta là những minh chứng sống động về nguyên nhân do con người gây ra sa mạc hoá

- Lạm dụng đất đai trong ngành chăn nuôi gia súc, canh tác ruộng đất Việc mở rộng và tăng cường sử dụng đất trên những vùng đất khô cằn, canh tác nông nghiệp ngay cả khi đất còn ẩm ướt (gồm cả chăn nuôi, trồng trọt và khai thác rừng) làm tăng sự thoát hơi nước và tăng sự xói mòn do gió vào mùa khô Trong những năm sau đó, xói mòn do gió làm cho khả năng tích trữ nước tầng mặt giảm xuống Mặc khác, sự chăn thả tăng lên trong những năm đất còn ẩm ướt làm cho mặt đất rắn chắc lại và số lượng thú nuôi tăng nhanh gây áp lực cho cây trồng lâu năm cũng làm cho nước ngầm tụt xuống ngay cả mùa mưa cũng như mùa khô

- Khai thác rừng bừa bãi

- Canh tác không hợp lý trên đất dốc

- Do thúc đẩy nền kinh tế phát triển

 Ở nước ta, hoạt động của con người qua nhiều thế hệ đã dẫn đến suy thoái đất nghiêm trọng (du canh, du cư, độc canh, quảng canh) Tác động tổng hợp của các yếu tố tự nhiên và con người đã dẫn đến sa mạc hóa ở Việt Nam Ngoài ra còn do các nguyên nhân sau:

• Đất bị mặn hóa do tưới tiêu không đúng kĩ thuật

• Đất bị thoái hóa do khai thác mỏ, làm trôi tầng đật mặt, lộ tầng đá gốc.đất bị phền hóa do chặt rừng nuôi trồng thủy sản

2.3 QUÁ TRÌNH CỦA SA MẠC HÓA:

Cơ chế hình thành quá trình sa mạc hoá xảy ra phức tạp trong thời gian lâu dài và do sự tác động qua lại của nhiều yếu tố Thông thường quá trình sa mạc hoá bao gồm các bước sau:

1 Sự mở rộng và tăng cường việc sử dụng đất (land use) trên những vùng đất khô

cằn khó trồng trọt suốt những năm ẩm ướt, bao gồm việc chăn thả gia súc, trồng trọt, canh tác trên những vùng đất mới và sự khai thác gỗ xung quanh các khu địnhcư

2 Sự xói mòn do gió suốt những năm khô hạn hoặc do nước suốt những năm mưa

bão

3 Có những liên hệ mật thiết với thay đổi khí hậu, chủ yếu là từ ẩm ướt chuyển sang

khô hạn

4 Việc chăn thả tăng lên trong những năm ẩm ướt làm cho mặt đất rắn chắc lại và số

lượng thú nuôi tăng lên, gây áp lực rất lớn lên các cây lâu năm vào mùa khô Kết quả làm mặt đất bị phô bày lộ thiên và bị gió cuốn đi

5 Hoạt động canh tác trong những năm ẩm ướt làm tăng sự xói mòn do gió vào mùa

khô và làm tăng sự thoát hơi nước

6 Trong những năm khô hạn sau đó, việc xói mòn do gió làm giảm them khả năng

tích luỹ nước, do tầng đất mặt đã bị cuốn đi Việc giảm số lượng hay mất đi các cây lâu năm, làm giảm khả năng ngấm xuống của nước vào mùa mưa Trong những năm mưa trễ thì tầng đất mặt bị cuốn trôi nhưng nước vẫn bị giảm đi do sự

sử dụng của các cây bụi, trảng cỏ hay cây trồng

2.4 TÌNH HÌNH SA MẠC TRÊN THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM:

2.4.1 Trên Thế Giới:

Ngày 15/6/2004, Liên Hợp Quốc (LHQ) cảnh báo Thế Giới đang phải đối mặt với tình trạng sa mạc hoá đang diễn ra với tốc độ đáng báo động , ảnh hưởng đến cuộc sống hàng triệu người và vấn đề này dường như đang tăng với tốc độ gấp đôi kể từ những năm 1970

Trong thông báo nhân kỉ niệm 10 năm ban hành Công ước chống sa mạc hoá, LHQ cảnh báo 1/3 diện tích đất trồng trọt trên Thế Giới có nguy cơ bị sa mạc hoá Từ giữa những năm 1990 đến năm 2000, mỗi năm Trái Đất bị mất 3.436 km2 diện tích

canh tác bởi tình trạng sa mạc hoá (Năm 1980 là 2100 km2/năm, năm 1970 là 1560 km2/năm).

Theo đánh giá của UNEP thì diện tích sa mạc hoá đã lên tới 39,4 triệu km2, chiếm26,3% diện tích đất tự nhiên của Thế Giới và hơn 1 tỷ người trên 100 quốc gia đang phải đối mặt với tình trạng này

Theo tính toán, đến năm 2025 sẽ có 2/3 diện tích canh tác ở Châu Phi, 1/3 diện tích canh tác ở Châu Á và 1/5 diện tích canh tác ở Nam Mỹ không còn sử dụng được

* Sự phân bố đất sa mạc trên thế giới:

Sa mạc hoá đã trở thành dạng thiên tai phổ biến trong những thập niên gần đây Các nhà khoa học cho rằng, hiện tượng Trái Đất nóng lên là một trong những nguyên nhân dẫn đến hiện tượng sa mạc hoá, gây ra những đợt hạn hán nghiêm trọng dẫn đến phá huỷ thảm thực vật bề mặt

Vùng bị hạn hán, ít mưa, không mưa là điều kiện đầu tiên làm đất đai bị sa mạc hoá Các vùng hạn hán trên Thế Giới phần lớn nằm dọc theo vùng chí tuyến Nam, Bắc bán cầu Các sa mạc lớn trên Thế Giới hiện nay là sa mạc Sahara, Namip (Châu Phi); Gôbi (Trung Quốc), Arabi (ở Tây Á), và các sa mạc ở Ôxtrâylia…

Liên Hợp Quốc đã đưa ra những báo động về quá trình sa mạc hoá như sau:

 Sa mạc hoá đang đe doạ toàn cầu chiếm khoảng 40% bề mặt trái đất, hơn 250 triệu người bị tác động trực tiếp và 1 tỷ người trong hơn 100 nước bị rủi ro

 Mọi khu vực trên Trái Đất đang phải đối mặt

 Có khoảng 30% diện tích trên Trái Đất là khô hạn và bán khô hạn đang bị sa mạc hoá đe doạ

 Có 18% dân số thế giới đang sinh sống ở vùng có nguy cơ sa mạc hoá Hiện nay, hằng năm có khoảng 6 triệu ha đất bị sa mạc hoá và mất khả năng canh tác

do những hoạt động của con người

Các nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sa mạc hoá:

 Khai thác quá mức chiếm 25,4%.

 Chăn thả, phá rừng bừa bãi chiếm 28,3%

 Lấy củi quá mức chiếm 31,8%

Vào thập niên 1930 tại Hoa Kỳ vì quá tải do chăn nuôi gia súc bằng hình thức du mục và canh tác nông nghiệp ở đại Bình nguyên Bắc Mỹ cùng với cơn hạn hán dài hạn đã dẫn đến trận “Dust Bowl” làm hư hại đất nông nghiệp và hàng chục nghìn người phải di cư đến nơi khác Sau đó, với nhiều cải tiến về lối canh tác đất và sử dụng nước con người đã phản ứng kịp thời nên vấn nạn này không còn tái diễn

Nạn dân số tăng và đốt rừng canh tác nông ngiệp ở vùng nhiệt đới là nguyên do chính của nạn phá rừng Khi đã mất thảm thực vật, hậu quả là đất đai bị xói mòn, mất chất màu và cuối cùng là biến thành sa mạc Hiện tượng này rõ nhất ở vùng cao nguyên Madagascar nơi 7% diện tích là đất cằn đồi trọc, không còn khả năng trồng trọt

Đất bị sa mạc hoá phần lớn là đất chăn nuôi Trong 25% đất đai toàn cầu bị ảnh hưởng bởi sa mạc hoá có 73% đất chăn thả, 47% đất canh tác có mưa và 30% đất canh tác được tưới tiêu

Quá trình sa mạc hoá xảy ra với tỷ lệ lớn ở Châu Phi Đây là nơi có thời gian hạn hán kéo dài và số dân quá đông, việc chăn thả nhiều và sự quản lý đất lỏng lẻo đã làm cho đất dần dần trở thành sa mạc, vì thế diện tích sa mạc Sahara đang mở rộng về phíanam Ước tính khoảng 100.000 ha đất biến thành sa mạc mỗi năm ở Châu Phi

 Khu vực Sahel (Châu Phi):

Vành đai Sahel chạy qua Senagal, Mauritania, Mali, Burkina Faso, Niger, Nigeria,Char, Sudan, Cape Verde,và Eritrea Trong lịch sử, vành đai này đã được một vùng kinh tế nông nghiệp phát triển phồn thịnh tin cậy, tuy nhiên tình trạng này đã thay đổi.Khí hậu biến đổi, mưa nắng thất thường và xói mòn đất là những yếu tố quan trọng trong việc gây ra sa mạc hoá ở Sahel Hạn hán khốc liệt ở Sahel và Ethiopia giữa thập niên 1970 và thập niên 1980 là minh chứng cho sự thay đổi của lượng mưa,

sự suy giảm chất lượng môi trường và tình trạng tổn thương của dân cư sống trong

các khu vực đó (SEDAC / CIEN 2009) Biến đổi khí hậu dẫn đến hạn hán kéo dài ở

Sahel, đất đai màu mỡ trở thành đất trơ, dễ bị tổn thương và xấu đi do thiếu nước và chất hữu cơ

Ở Sahel, những trận gió mạnh có thể quét qua một số quốc gia, mang theo ảnh hưởng hạn hán đất rất nghiêm trọng Gió là động lực đẩy các cồn cát, khi gió thổi mạnh thành bão cát thì lũ cát có thể mở rộng cồn cát hàng chục mét

Với vị trí địa lý nằm ở rìa phía Nam của sa mạc Sahara, phụ thuộc mạnh mẽ vào hoạt động trồng trọt và chăn nuôi của người dân nên rất dễ bị tổn thương Sự thoái hoá đát nghiêm trọng do tạo thành những đụn cát trong các vùng mà rừng bị chặt phá mạnh, chăn thả gia súc quá mức, tăng cường thâm canh nông nghiệp

Dưới đây là dẫn chứng về diện tích đất bị thoái hoá ở các nước cận Sahara gây nên

ở các yếu tố khác nhau

Bảng 1 Phạm vi thoái hoá đất ở Sudan do các tác nhân khác nhau (triệu ha) Vùng sinh thái Xói mòn Xói mòn Thoái hoá Thoái hoá Tổng số

do gió do nước hoá học lý học

2,46,97,70,70,5

03,05,33,83,7

003,000

8,229,917,34,54,2

Nguồn: Ayoup, Ali Taha, 1998.

Những đất cát này rất nhạy cảm với xói mòn vì tính dính kết kém của những hạt đất tương đối nhỏ, chúng bị khô rất nhanh Bảng 1 nêu tác động tiêu cực của xói mòn gió so với những tác nhân gây thoái hoá đất khác trong các vùng sinh thái khác nhau ởSudan Và cung cấp them một số dẫn chứng về vấn đề thoái hoá đất do xói mòn gió ở Sahel (Sudan), gây những hậu quả kinh tế - xã hội to lớn cho dân cư

Hiện Châu Phi chưa có biện pháp hiệu quả khắc phục tình trạng này Ngoài An – giê – ri, quốc gia đã có nổ lực trong cuộc chiến chống sa mạc hoá với dự án “Con đập xanh” và chương trình trồng rừng quốc gia, thì dự án :Trường thành xanh”, sang kiến của Tổng thống Ni-giê-ri-a Ô-ba-xan-giô đã được Liên minh châu Phi thong qua năm

2005, đang được xem là đáng kể Dự án này kéo dài từ Mô-ri-ta-ni ở Tây Phi đến bu-ti ở Đông Phi, có mục đích bảo vệ môi trường sinh thái, kiểm soát và ngăn chặn sa mạc hoá ở châu lục này

Gi- Sa mạc hoá ở Trung Quốc:

Phần lớn đất bị sa mạc hoá nằm rải rác ở các vùng khô cằn, bán khô cằn và khô hạn ẩm ướt ở Trung Quốc thuộc 13 tỉnh và các khu vực tự trị phía Tây, hầu hết các vùng Đông Bắc Trung Quốc và phía Bắc Tibet Diện tích đất bị sa mạc hoá ước tính khoảng 3.327 triệu km2, nằm ở những khu vực tương đối kém phát triển Có khoảng