“Dạy học nêu vấn đề là phương pháp dạy học trong đó sinhviên tham gia một cách có hệ thống vào quá trình giải quyếtcác vấn đề và các bài toán có vấn đề được xây dựng theo nộidung tài liệ
Trang 1CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP NÊU VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC HỌC PHẦN KINH TẾ CHÍNH
TRỊ LỚP SƠ CẤP LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ
Trang 2Cơ sở lý luận của việc vận dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học học phần Kinh tế chính trị
Các quan niệm về nêu vấn đề trong dạy học học phần Kinh tế chính trị
Khái niệm và các hình thức nêu vấn đề
Khái niệm nêu vấn đề
Nêu vấn đề là phương pháp dạy học tích cực, phát huytính chủ động, sáng tạo, tăng cường khả năng độc lập, suynghĩ, phát triển tư duy sáng tạo và hướng tiếp cận tới đốitượng
Nêu vấn đề là PPDH phát triển các kỹ năng vận dụngkinh nghiệm của người học và của người khác vào việc giảiquyết các vấn đề trong học tập và trong các lĩnh vực khác
Nhà nghiên cứu giáo dục V.O.Kôn cho rằng: “Dạy họcnêu vấn đề là toàn bộ các hoạt động như tính chất, tình huống
có vấn đề, biểu đạt các vấn đề, chú ý giúp đỡ người họcnhững điều cần thiết để giải quyết vấn đề, kiểm tra cách giảiquyết đó và cuối cùng là quá trình hệ thống hóa, củng cố cáckiến thức tiếp thu” Nhà giáo dục I.Ia.Lecce thì cho rằng:
Trang 3“Dạy học nêu vấn đề là phương pháp dạy học trong đó sinhviên tham gia một cách có hệ thống vào quá trình giải quyếtcác vấn đề và các bài toán có vấn đề được xây dựng theo nộidung tài liệu trong chương trình”, tác giả Phùng Văn Bộ thìcho rằng: “Phương pháp nêu vấn đề là phương pháp dạy họcdựa trên sự điều khiển quá trình học tập, phát huy tính độclập tư duy nhận thức của đối tượng người học.”
Từ những điểm tương đồng trong các định nghĩa trên,
ta có thể hiểu nêu vấn đề trong đó giáo viên tạo ra tìnhhuống có vấn đề, điều khiển người học phát triển vấn đề, tựgiác, tích cực hoạt động giải quyết tình huống, thông qua đólĩnh hội tri thức, phát triển kỹ năng và đạt được các mụcđích dạy học khác
Nêu vấn đề là một phương pháp có nhiều ưu điểm Nêuvấn đề kích thích tính tò mò, hứng thú của HS khi nhận thức.Khi giải quyết được các mâu thuẫn nhận thức, đem lại niềmvui cho HS Phát huy tính độc lập, tự giác, tư duy tích cựcsáng tạo của người học Từng bước hình thành các kỹ nănghọc cơ bản, vận dụng vào thực tiễn
Thuật ngữ "dạy học nêu vấn đề" đến nay đã được nhiều
Trang 4nhà giáo dục quan tâm tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa vậndụng thành thạo Trong xu hướng của lí luận dạy học hiện đại
là cải tiến PPDH nhằm mục đích hướng học sinh tiếp cận vớiphương pháp nghiên cứu khoa học bộ môn và tăng cườnghoạt động nhận thức Trên quan điểm dạy học đó đã ra đời hệphương pháp chuyên biệt hóa, bao gồm kiểu dạy học nêu vấn
đề, kiểu dạy học chương trình hóa, kiểu dạy học theo modun
Xu hướng hiện đại hóa PPDH là tạo ra kiểu dạy học tậphợp nhiều PPDH cụ thể có tính khái quát cao và cùng thựchiện những mục tiêu chung Các PPDH kiểu nêu vấn đề nhưdiễn giảng nêu vấn đề,đàm thoại nêu vấn đề, phương pháp thínghiệm nêu vấn đề Khái niệm nêu vấn đề có thể được hiểutheo các quan điểm sau:
Trong giáo dục có thể hiểu: Nêu vấn đề là cách đặt vàgiải quyết được vấn đề và kết luận được vấn đề để rút ra kiếnthức cần lĩnh hội hoặc áp dụng và thực tiễn Theo quan điểmcủa Nguyễn Văn Đản trong cuốn “Tổ chức hoạt động học”nêu vấn đề là cách tiếp cận nhằm tìm ra lời giải đúng với mộtvấn đề đang quan tâm, nhằm xác định con đường đi đến kếtquả mong muốn, một quá trình giải quyết một tình huống gay
Trang 5cấn [8, tr.319] Như vậy, có hai mặt của phương pháp giảiquyết vấn đề:
+ Mặt sư phạm, đó là một PPDH có tính tương tác giữangười học với người học và người học với giáo viên nhằmhoàn thiện nhiệm vụ nắm bắt và truyền thụ tri thức
+ Mặt nghiên cứu, đó là phương pháp nghiên cứu thôngqua việc giải quyết những tình huống để đi đến giải pháp
Đặc trưng của nêu vấn đề
Theo M.I Macmutôp thuật ngữ vấn đề cần phải hiểu theohai hình thức đó là danh từ và tính từ quan hệ Với tư cách làdanh từ, thuật ngữ vấn đề được hiểu như là một tình huống,một bài toán (theo nghĩa chung của thuật ngữ này), tức là các
sự kiện (có thực hoặc giả định), bao hàm các dữ kiện và cácyêu cầu Trong trường hợp này đôi khi người ra dùng các cụmtừ: một vấn đề, một tình huống hay một bài toán, với cùngmột nghĩa Theo nghĩa này, khi nó về dạy học nêu vấn đề, dạyhọc gợi mở hay giải quyết vấn đề thực chất là dạy học gợi vấn
đề, một tình huống, gợi ra tình huống có vấn đề và giải quếttình huống Với tư cách là tính từ quan hệ, vấn đề không phải
là một thực tế (một tình huống hay một bài toán), một tính
Trang 6chất, một trạng thái quan hệ của thực tế với chủ thể hànhđộng Theo nghĩa này khi nói dạy học nêu vấn đề, dạy học gợi
mở thì thực chất là dạy học gợi ra tình huống có vấn đề, dạyhọc giải quyết tình huống có vấn đề [12, tr.56]
Cơ sở tâm lý học dạy bằng tình huống được dựa trên một
số luận điểm quan trọng trong lý thuyết phát sinh nhận thứccủa J Piaget
Thứ nhất: sự phát triển của con người là quá trình thíchứng tích cực với những yêu cầu thường xuyên đổi mới củamôi trường quá trình thích ứng là quá trình tạo ra sự cân bằnggiữa chủ thể với môi trường, được thiết lập nhờ hai quá trình:đồng hóa và điều ứng Đồng hóa diễn ra khi những tri thức, kĩnăng và phương pháp hành động (gọi tắt là những tri thức họctập) mà cá nhân thu được, chỉ có tác dụng củng cố và mở rộngnhững tri thức học tập đã có, không tạo ra cấu trúc mới Điềuứng là những tri thức học tập thu nhận được dẫn đến sự cải tổlại các tri thức học tập đã có, tạo ra tri thức, kĩ năng vàphương pháp mới Đồng hóa là tăng trưởng còn điều ứng làphát triển Học tập được coi là quá trình tạo ra các năng lựcthích ứng tích cực của cá nhân với môi trường Do vậy, dạyhọc nêu vấn đề là dạy người học cách hành động để tao ra
Trang 7năng lực thích ứng.
Thứ hai là nêu vấn đề là hành động tìm tói, khám phá,phát minh của người học Đó là quá trình người học tự xâydựng cho mình các tri thức khoa học (tri thức vật lí và tri thứcquan hệ toán) và kĩ năng hành động trong những tình huốngnhất định Nói tóm lại, học là công việc tự lực của người học
Như vậy, nêu vấn đề bản chất là đưa ra tình huống dạyhọc Đơn giản vì bất kỳ vấn đề nào cũng chứa đựng tìnhhuống dạy học, tức là những tri thức, sự kiện, về phương thức
và kỹ năng giải quyết chúng Tuy nhiên, vấn đề không phải làhoạt động tự phát mà là hoạt động có chủ đích Vì vậy, cáctình huống được đưa vào trong hoạt động dạy học phải đượclựa chọn thành vấn đề và được xây dựng theo dụng ý ngườidạy, khi đó nó trở thành nêu vấn đề trong dạy học
Nêu vấn đề hay đưa ra tình huống có vấn đề là đặc trưngcủa hoạt động nhận thức Tình huống có vấn đề là nhữngMTKQ (mâu thuẫn khách quan) đặt ra và chủ thể nhận thức(mâu thuẫn chủ quan=MTCQ) có thể thông qua sơ đồ sau:
Trang 8Do vậy, trong quá trình dạy học, giáo viên nêu vấn đề,xây dựng vấn đề Người học tìm hiểu và hành động qua tìnhhuống đó Kết quả là người học thu được các tri thức khoahọc, thái độ và các kỹ năng hành động sau khi giải quyết tìnhhuống đã cho.
- Phương pháp nêu vấn đề và các hình thức nêu vấn đề
Khái niệm về phương pháp nêu vấn đề
Phương pháp dạy học nêu vấn đề
Có thể thấy không có một PPDH nào được coi là vạnnăng, và trong quá trình dạy học ít khi các phương pháp đứngđộc lập, mà thường được các thầy giáo sử dụng kết hợp vớinhau trong quá trình dạy học “Trong những năm gần đây, chủtrương dạy học thường hay nói đến: dạy học lấy học sinh làmtrung tâm, dạy học nêu vấn đề và giải quyết vấn đề, dạy họctheo lý thuyết kiến tạo, dạy học theo quan điểm sư phạm học
Trang 9tương tác, các phương pháp tích cực trong dạy học…Các hệthống phương pháp này còn tương đối mới ở Việt Nam vàchúng cũng là xu thế chung của thế giới hiện nay” [13] Cóthể coi dạy học nêu vấn đề (DH NVĐ) là phương pháp dạydạy học tích cực trong giai đoạn hiện nay.
Dạy học nêu vấn đề có nhiều tên gọi khác nhau:
Dạy học nêu vấn đề
Dạy học nêu vấn đề - Ơritxtic
Dạy học nêu vấn đề - tìm tòi
Dạy học giải quyết vấn đề
Dạy học nêu và giải quyết vấn đề
Trang 10làm việc nhóm trong quá trình GQVĐ (giải quyết vấn đề) Cụthể là:
Phát hiện vấn đề: tùy theo nội dung bài học và đối tượngngười học, giáo viên có thể tạo cơ hội cho người học tham giaphát hiện tình huống có vấn đề, phát triển và nhận dạng vấn
đề nảy sinh và nêu vấn đề cần giải quyết ở các mức độ khácnhau
Một số điều kiện đảm bảo tình huống có vấn đề:
+ Điều quan trọng nhất là học sinh phải nêu được điềuchưa biết cần tìm hiểu và chỉ ra mối quan hệ giữa cái chưabiết với cái đã biết trong đó, điều chưa biết là yếu tố trungtâm của tình huống có vấn đề, sẽ được khám phá trong giaiđoạn GQVĐ (đặt giả thuyết, lập kế hoạch giả thuyết, thựchiện kế hoạch giải quyết vấn đề đó)
+ Tình huống có vấn đề phải kích thích hứng thú nhậnthức, tinh tò mò ham hiểu biết, thích khám phá của HS
+ Tình huống có vấn đề phải phù hợp với khả năng nhậnthức của HS có thể tự phát hiện và giải quyết được vấn đề dựavào vốn kiến thức, liên quan đến vấn đề đó, bằng hoạt động tư
Trang 11duy, bằng cách tiến hành các hoạt động nhận thức, thu thập và
xử lý thông tin
Trong đó theo quan điểm của Nguyễn Văn Đản thì chorằng: Dạy học nêu vấn đề phải nêu ra lợi ích, ý nghĩa, giá trịcủa vấn đề cần giải quyết Theo tác giả, PPDH nêu vấn đề cóthể chia theo mức độ tham gia giải quyết vấn đề của HS, cụthể:
Mức độ 1: GV trình bày nêu vấn đề, đặt giả thuyết, lậpluận giải quyết vấn đề, rút ra kết luận
Người học cùng tham gia với GV các câu hỏi trong cáckhâu đặt vấn đề, giải quyết vấn đề và rút ra kết luận
Mức độ 2: GV đặt vấn đề tổ chức tạo tình huống có vấn
đề, giả thuyết, điều khiển người học giải quyết vấn đề và rút
ra kết luận dưới sự điều chỉnh của GV
Mức độ 3: GV đóng vai trò tổ chức cung cấp thông tin,hướng dẫn người học phát hiện vấn đề, đặt ra giả thuyết
Người học tự giải quyết vấn đề, rút ra kết luận có sự điềuchỉnh của GV
Mức độ 4: GV đóng vai trò cố vấn, tổ chức
Trang 12Người học phát hiện vấn đề, đặt giả thuyết, tìm cách giảiquyết vấn đề, rút ra kết luận GV giúp người học điều chỉnhkết quả
Từ các quan điểm trên có thể thấy PPDH NVĐ: Dạy họcnêu vấn đề thực chất là giáo viên trình bày các nhiệm vụ dạyhọc dưới dạng các mâu thuẫn nhận thức, chỉ cho người họccác phương pháp để giải quyết vấn đề đó
Như vậy, DH NVĐ là cách thức không trình bày, truyềnđạt kiến thức một cách thụ động như dạy học truyền thống,nội dung học vấn ở đây được ẩn chứa trong các tình huốngdạy học do giáo viên thiết kế Các tình huống này được GVtạo dựng, tổ chức trên lớp học để từ đó giúp cho người họcthấy được tính vấn đề của nội dung học tập Quá trình dạy họckhi ấy biến thành quá trình người học GQVĐ để học tập dưới
sự giám sát và trợ giúp của người dạy Thông qua hoạt độngGQVĐ, người học tự phát hiện ra tri thức, tự hình thành vàphát triển được các năng lực cần thiết khác như làm việc hợptác, tư duy độc lập, nhận diện vấn đề, giải quyết vấn đề
Dạy học nêu vấn đề là một PPDH phức hợp, tức là gồmnhiều PPDH liên kết với nhau, trong đó phương pháp xây
Trang 13dựng tình huống có vấn đề giữ vai trò trọng tâm, chủ đạo, gắn
bó với các PPDH khác thành một phương pháp toàn vẹn.Chính vì vậy dạy học nêu vấn đề là một cách giúp HV tăngcường kĩ năng giải quyết vấn đề, khả năng tự học, kĩ năng làmviệc nhóm
Tình huống có vấn đề được hình thành từ các câu hỏinêu vấn đề, gợi mở, dẫn dắt làm rõ mâu thuẫn nhận thức, làm
rõ lợi ích giá trị của các kiến thức, kỹ năng, phương pháp mới.Vai trò của GV ở đây không phải là nói cái gì mà là thiết lậpnhư thế nào hoạt động tìm kiếm tích cực (kiến thức) của HV
và chỉ đạo hoạt động đó Tất nhiên tính hiệu quả của cấu trúcnày còn phụ thuộc vào “khả năng nhận thức, mức độ chuẩn bị
và sự phát triển trí tuệ của HV quyết định” [22, tr.57]
b Các hình thức nêu vấn đề
Hình thức thứ nhất: Tình huống có vấn đề xuất hiện khi
HS khống đủ kiến thức, phương pháp giải quyết một nhiệm
vụ nhận thức, không trả lời được câu hỏi, không giải thíchđược một hiện tượng mới trong sách hoặc trong cuộc sống
Hình thức thứ hai: Tình huống có vấn đề xuất hiện khivận dụng các kiến thức, kĩ năng vào các điều kiện mới, vào
Trang 14thực tiễn.
Hình thức thứ ba: Tình huống có vấn đề xuất hiện khivận dụng các kiến thức, kĩ năng vào các điều kiện mới, vàothực tiễn
Hình thức thứ tư: Tình huống có vấn đề xuất hiện khi cómẫu thuẫn giữa kết quả thực hành với lý thuyết chưa đủ đểgiải thích về kết quả đó
Hình thức thứ năm: Tình huống có vấn đề xuất hiện khi
có nhiều khả năng được đặt ra để giải quyết một vấn đề, đòihỏi phải lựa chọn một phương án tối ưu
c Ưu điểm và hạn chế của phương pháp nêu vấn đề
Ưu điểm của phương pháp nêu vấn đề
Dạy học nêu vấn đề tạo điều kiện cho HV phát huy tínhchủ động, tích cực, sáng tạo, phát triển năng lực nhận thức.Kích thích tính tò mò, hứng thú của người học khi nhận thức
Học sinh làm việc tích cực, độc lập; trong quá trình dạyhọc có thông tin cả hai chiều: từ phía thầy và từ phía trò Họcsinh được tự lực tìm ra những điều mình chưa biết dưới sựhướng dẫn của GV, chứ không phải thụ động tiếp thu những
Trang 15kiến thức do giáo viên áp đặt Họ được đặt mình vào trongtình huống học tập, tự lực giải quyết những vấn đề nảy sinhtrong tình huống đó theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắmđược kiến thức mới, hình thành kĩ năng mới Qua đó khả năng
tư duy của họ được bộc lộ và khơi dậy ý chí vươn lên tronghọc tập của mỗi cá nhân
Các em nhận thấy câu hỏi của giáo viên và câu trả lờicủa mình là hoạt động thú vị và sôi nổi Đặc biệt khi trả lờiđúng các em thấy tự tin và có cảm giác thành công trong họctập, ngay cả với những HV không được gọi trả lời mà có câutrả lời đúng cũng tự đánh giá được khả năng nắm kiến thứccủa chính mình
Nhược điểm của phương pháp nêu vấn đề
Khi sử dụng phương pháp này vào dạy học sự dẫn dắthọc sinh phát hiện, tìm tòi tri thức mới thường chiếm mấtnhiều thời gian, nên có khi ảnh hưởng kế hoạch bài giảng
Trong quá trình dạy học bằng phương pháp này, có thểgặp tình trạng là học sinh có những câu trả lời khác nhau,không đúng vào ý định của giáo viên, làm mất thời gian, cóthể làm bài giảng không đi đúng theo dự kiến của giáo viên
Trang 16Các nội dung dạy học đều là vấn đề học tập đối vớingười học nhưng không phải vẫn đề cũng xây dựng đợc thànhtình huống có vấn đề.
Dạy học nêu vấn đề trên lớp cần có thời gian cho ngườihọc suy nghĩ, phát hiện vấn đề, đặt các câu hỏi, tìm câu trảlời Vì vậy, nếu thời gian trên lớp ít, GV khó có thể vận dụngđược
- Thực tiễn việc vận dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học học phần Kinh tế chính trị lớp sơ cấp LLCT
- Sơ lược vài nét về Trung tâm bồi dưỡng chính trị huyện Đông Hòa, tỉnh Phú Yên
Trung tâm BDCT cấp huyện có nhiệm vụ đào tạo sơ cấp
Lý luận chính trị - hành chính, thực hiện đào tạo-bồi dưỡngcác chương trình lý luận chính trị cho các các cán bộ, côngchức, viên chức tại UBND, HĐND, ở các cấp quận, huyện,
xã, phường
Bồi dưỡng cho các đảng viên mới, xây dựng đảng chocác cấp ủy viên cơ sở về chính trị
Trang 17Bồi dưỡng, cập nhật kiến thức mới về chuyên môn,nghiệp vụ công tác xây dựng Đảng, quản lý Nhà nước, mặttrận Tổ quốc và các đoàn thể chính trị - xã hội và một số lĩnhvực khác cho cán bộ, đảng viên của huyện và cán bộ cơ sở vàcác đoàn thể chính trị-xã hội tại địa bàn
Thực hiện các nhiệm vụ khác theo quy định, nhiệm vụcủa cấp trên
- Thực trạng dạy học học phần Kinh tế chính trị ở Trung tâm bồi dưỡng chính trị huyện Đông Hòa, tỉnh Phú Yên
Để tìm hiểu thực trạng việc phương pháp dạy học nêuvấn đề Kinh tế chính trị ở Trung tâm bồi dưỡng chính trịhuyện Đông Hòa, tỉnh Phú Yên chúng tôi tiến hành khảo sátnhư sau:
Mục đích:
Một là: Khảo sát việc vận dụng các PPDH nêu vấn đề
của giáo viên trong quá trình dạy học KTCT ở Trung tâm bồidưỡng chính trị (TTBDCT) huyện Đông Hòa hiện nay