CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THUYẾT TRÌNH TRONG DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CÁCHMẠNG TRONG THỜI KỲ MỚI... Cơ sở lý luận của việc sử dụng phương pháp thu
Trang 1CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP THUYẾT TRÌNH TRONG DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CÁCH
MẠNG TRONG THỜI KỲ MỚI
Trang 2Cơ sở lý luận của việc sử dụng phương pháp thuyết trình trong dạy học lý luận chính trị
Phương pháp thuyết trình
Khái niệm
Thuyết trình là một trong những phương pháp được sửdụng tương đối phổ biến nhờ nó mang lại nhiều thuận lợitrong vấn đề dạy và học, nhất là trong việc dạy học các mônkhoa học thuộc mảng xã hội Đây là phương pháp đã có từlâu, được sử dụng không chỉ trong ngành giáo dục mà cònđược ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác như: chính trị, kinhtế,… Để hiểu rõ hơn về phương pháp thuyết trình, trước hếtchúng ta cần phải làm rõ thuật ngữ “thuyết trình”
Theo GS Nguyễn Lân “Thuyết trình là trình bày rõ ràngtrước nhiều người một vấn đề gì” [22.tr 107]
PGS Dương Thị Liễu cũng cách biểu tượng tương tự: “thuyết trình là trình bày bằng lời trước nhiều người về mộtvấn đề nào đó nhằm cung cấp thông tin hoặc thuyết phục, gâyảnh hưởng đến người nghe” [24 tr 27]
Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng, thuyết trình là việc
Trang 3trình bày bằng lời của một cá nhân trước số đông về một vấn
đề cụ thể nào đó nhằm làm sáng tỏ vấn đề đặt ra Thực tiễndiễn ra hàng ngày đối với công tác dạy và học học nói riêng vàtrong cuộc sống thường ngày nói chung thì phương phápthuyết trình được sử dụng khá thường xuyên, nó tỏ ra chiếm ưuthế hơn các phương pháp khác trong việc dạy học các mônkhoa học xã hội Vậy PPTT là gì?
Có rất nhiều quan niệm khác nhau về phương phápthuyết trình:
Tác giả Phan Trọng Ngọ thì cho rằng “phương phápthuyết trình là phương pháp giáo viên sử dụng ngôn ngữ vàphi ngôn ngữ để cung cấp cho người học hệ thống thông tin
về nội dung bài học Người học tiếp nhận hệ thống thông tin
từ đó người dạy và xử lý chúng tùy theo tính chủ thể ngườihọc và yêu cầu của dạy học” [29,tr 187]
Còn trong cuốn “Phương pháp dạy học CNXHKH” củaPGS.TS Nguyễn Văn Cư chủ biên lại cho rằng: “Thuyết trình
là phương pháp giáo viên dùng lời nói để trình bày, giải thíchnội dung bài học một cách có hệ thống logic, theo chủ đích
Trang 4nhất định, nhờ vậy người học sẽ tiếp thu bài giảng một cách
có ý thức” [11, tr 58]
Tác giả Phùng văn Bộ thì định nghĩa: “Thuyết trình làdùng lời nói của giảng viên để trình bày, thuyết minh, khaithác, phân tích nội dung lý luận nào đó Thuyết trình nhằmmục đích: truyền đạt kiến thức, thông báo hoặc thuyết lý mộtnội dung khoa học nhất định” [9, tr71]
Như vậy, chúng ta có thấy rằng có rất nhiều quan niệmkhác nhau về PPTT Tuy nhiên, chung quy lại, có thể hiểu,PPTT là phương pháp mà GV sử dụng ngôn ngữ để truyềnđạt, thuyết minh, trình bày nhằm làm sáng tỏ một nội dung cụthể nào đó để hoàn thành được nhiệm vụ dạy học
Đây là phương pháp được sử dụng lâu đời trong suốt quátrình dạy học Gần đây, có nhiều ý kiến cho rằng phương phápnày càng bị giảm vai trò trong dạy học do người học có thểthu nhận, tiếp thu thông tin từ nhiều nguồn khác nhau với sựgiúp đỡ của các công nghệ hiện đại Tuy nhiên, với khốilượng thông tin ngày càng phong phú, đòi hỏi chúng ta phảikhông ngừng nâng cao yêu cầu đối với việc thực hiện phươngpháp thuyết trình Thuyết trình được áp dụng vào các nhiệm
Trang 5vụ dạy học khác nhau với các hình thức tổ chức hoạt độngkhác nhau, phong phú, phù hợp với từng thời điểm cụ thể; qua
đó, sẽ giúp người tiếp thu kiến thức, tiếp thu thông tin sẽ lĩnhhội một cách tốt nhất đối với kiến thức mới, từng bước hìnhthành kỹ năng, củng cố và hệ thống hóa vốn kiến thức củamình một cách đầy đủ, toàn diện
Xét về mặt tổng thể, phương pháp thuyết trình có những
ưu điểm sau:
+ Phương pháp này cho phép giáo viên có thể truyền đạtcác nội dung lý thuyết tương đối khó, phức tạp, chứa đựngnhiều thông tin mà tự bản thân người học không dễ dàng tìmhiểu được một cách toàn diện, sâu sắc nhất
+ Giúp người học nắm vững được các hình mẫu, phươngthức về cách tư duy lôgic, cách đặt câu hỏi và giải quyết vấn
đề một cách khoa học, cách sử dụng ngôn ngữ để biểu đạtnhững vấn đề khoa học đảm bảo chính xác, rõ ràng, xúc tích,mạch lạc thông qua cách trình bày của người truyền đạt
+ Tạo điều kiện thuận lợi để giáo viên tác động, địnhhướng tư tưởng tình cảm của của người học thông qua việc
Trang 6trình bày tài liệu với giọng nói, cử chỉ, hành động, điệu bộthích hợp và diễn cảm.
+ Giúp phát triển năng lực của bản thân mỗi cá nhân,gây được sự chú ý và kích thích tính tích cực, khả năng tư duycủa người học; từ đó, người học nắm bắt, hiểu được lời giảicủa giáo viên và ghi nhớ một cách tốt nhất lượng kiến thứctiếp thu được
+ Bằng phương pháp thuyết trình, giáo viên có thểtruyền đạt một khối lượng tri thức khá lớn cho nhiều ngườihọc trong cùng một lúc mà vẫn đảm bảo được chất lượngthông tin truyền tải cũng như khả năng tiếp thu
Bên cạnh những ưu điểm như đã nêu trên, phương pháp thuyết trình cũng còn có một số hạn chế, như:
+ Làm cho người học thụ động, nhanh chóng mệt mỏi doviệc tiếp thu kiến thức chỉ sử dụng chủ yếu là thính giác cùngvới tư duy tái hiện; do đó, người học dễ bị ức chế thần kinh
+ Làm cho người học thiếu tính tích cực trong việc nóilên quan điểm, chính kiến của mình đối với vấn đề mà ngườitruyền đạt nêu lên
Trang 7+ Thiếu điều kiện cần thiết để giáo viên có tìm hiểu, nắmbắt, kiểm tra một cách cơ bản nhất trình độ nhận thức cũngnhư kiểm tra đầy đủ sự lĩnh hội tri thức của từng người học.
Chính vì những hạn chế như đã nêu trên, trong giai đoạnhiện nay có nhiều quan điểm phủ nhận việc giảng dạy theophương pháp thuyết trình, cá biệt có quan điểm còn muốn loạitrừ nó ra khỏi hệ thống phương pháp dạy học Tuy nhiên, đây
là những quan điểm hết sức phiến diện, cực đoan bởi ngoàinhững hạn chế trên phương pháp thuyết trình còn có rất nhiều
ưu điểm đặc biệt là đối với những nội dung cần truyền tảimang tính lý luận, đòi hỏi phải có sự phân tích cao độ, so sánh,phê phán để bày tỏ chính kiến hoặc cảm xúc cá nhân thì khôngphương pháp dạy học nào có thể chiếm ưu thế hơn so vớiphương pháp thuyết trình
Trang 8Giảng giải là một hình thức bộ phận của phương phápthuyết trình; trong đó, giáo viên sẽ sử dụng lời nói để giảithích, truyền đạt vấn đề cho người tiếp thu hiểu các nội dungcần chuyển tải và vận dụng vấn đề đó vào thực tiễn cuộcsống Giảng giải thường được sử dụng khi dạy các tri thứcmới, bởi vì tri thức mới bao giờ cũng được xây dựng dựa trênnền tảng các khái niệm, phạm trù, quy luật đã được đưa ratrước đó.
+ Thuyết trình diễn giảng
Diễn giảng là một hình thức của phương pháp thuyếttrình; trong đó, tri thức được truyền đạt theo một hệ thốngmang tính lôgic, chặt chẽ, nó bao gồm khối lượng tri thức lớn
và phải thực hiện trong thời gian tương đối dài, nó đượcchuyển tải thông qua lời giảng của giáo viên Diễn giảngthường được áp dụng đối với các bài giảng có nội dung trithức khá phức tạp, khó, trừu tượng và tính khái quát tương đốicao
+ Thuyết trình kể chuyện
Đây là một hình thức của phương pháp thuyết trình;trong đó, giáo viên sẽ dùng lời nói nhằm biểu đạt và các thao
Trang 9tác dẫn dắt người học tiếp cận và làm nổi bật nội dung của trithức mà giáo viên cần truyền thụ đến người học Thông quacâu chuyện, mẫu chuyện kể, GV có thể nêu lên những sựkiện, hiện tượng hay nguồn gốc phát sinh, phát triển của vấn
đề, của tri thức mà người học cần tiếp thu và áp dụng trongthực tế Nội dung của câu chuyện phải đảm bảo phù hợp vớinội dung thiết kế của bài giảng kết hợp với lối kể chuyệnmang tính sinh động của giáo viên sẽ giúp cho người học tiếpthu bài giảng một cách nhẹ nhàng, thấm sâu, thu hút được sựchú ý của người học
Trên đây là những vấn đề lý luận chung nhất về phươngpháp thuyết trình Người dạy cũng phải nắm rõ, hiểu rõ các hìnhthức, các bước tiến hành trong quá trình thực hiện và các kỹnăng cần có của bài giảng để vận dụng, sử dụng một cách linhhoạt, khéo léo và phù hợp với thực tế của bản thân người học.Nếu người dạy thực hiện đúng các yêu cầu như đã nêu trên, sẽgóp phần tạo nên thành công cho bài thuyết trình nói riêng vàtrong quá trình dạy học nói chung
-Đặc thù của tri thức lý luận chính trị và vai trò của phương pháp thuyết trình trong dạy học lý
Trang 10luận chính trị
- Đặc thù của tri thức lý luận chính trị.
Tri thức chính trị là một trong những lĩnh vực cơ bản củatri thức xã hội nói chung Nếu tri thức của xã hội loài ngườinói chung là sự hiểu biết của con người về thế giới tự nhiên,
xã hội, thì tri thức chính trị là toàn bộ sự hiểu biết có hệ thốngcủa con người về đời sống chính trị
V.I.Lênin đã từng nói: Người mù chữ đứng ngoài chínhtrị Nghĩa là, phải có trình độ hiểu biết nhất định về học vấnchính trị từ đó quan tâm và thông qua thực tiễn hoạt độngchính trị mới hình thành kinh nghiệm chính trị
Không có tri thức chính trị chung chung, tri thức chínhtrị bao giờ cũng gắn liền với nhận thức của chủ thể chính trị làđảng phái hay giai cấp Tri thức chính trị bao giờ cũng hướngtới bảo vệ lợi ích đảng phái hay giai cấp nhất định Tri thứcchính trị chính là quá trình nhận thức, hiểu biết bản chất của
sự vật, hiện tượng khách quan trong đời sống chính trị đượcthể hiện thông qua trình độ học vấn về lý luận chính trị vàkinh nghiệm thực tiễn chính trị Tri thức chính trị bao gồmtoàn bộ những quan hệ bên trong giữa hai lĩnh vực cơ bản đó
Trang 11là: Học vấn chính trị và kinh nghiệm chính trị Hai lĩnh vực cơbản này quan hệ biện chứng, thống nhất và tác động qua lạilẫn nhau tạo nên cấu trúc của tri thức chính trị.
Tri thức chính trị bao gồm học vấn về chính trị và kinhnghiệm về chính trị Học vấn chính trị là hệ thống kiến thức
về các quan điểm chính trị, hệ tư tưởng chính trị, lý thuyếtxây dựng các thể chế, khoa học và thuật thực thi chính trị, các
lý thuyết về công nghệ chính trị của con người Kinh nghiệmchính trị được đúc rút từ thực tiễn hoạt động chính trị Kinhnghiệm chính trị và học vấn chính trị hoà quyện vào nhau tạothành sức mạnh chính trị, định hướng quan hệ của chủ thểtrong hệ thống chính trị Tri thức chính trị là sự thống nhấthữu cơ giữa tri thức khoa học cơ bản và tri thức kinh nghiệmchính trị Tri thức khoa học cơ bản càng đạt tới tính kháchquan bao nhiêu, càng có vai trò to lớn là cơ sở lý luận, mởđường cho những hoạt động chính trị bấy nhiêu Tri thức kinhnghiệm là sự hiểu biết, sự khôn ngoan và sự từng trải đượctích luỹ qua thực tiễn chính trị sẽ góp phần làm sáng tỏ trithức lý luận, khắc phục những hành động chủ quan, duy ý chícủa các chủ thể chính trị Trong hai nhân tố biểu hiện của trithức chính trị, nếu xét trong tính bản chất và tính khuynh
Trang 12hướng thì trình độ học vấn về chính trị có vị trí chi phối Nó
có vai trò khái quát kinh nghiệm chính trị để nâng lên tầm củacái phổ biến Nó vạch ra được nhân tố mang tính bản chất vàquy luật ẩn giấu đằng sau những tri thức kinh nghiệm chínhtrị đã được tích luỹ
- Vai trò của PPTT trong dạy học lý luận chính trị.
Các môn Lý luận chính trị là cách gọi chung cho cácmôn học nghiên cứu về chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng HồChí Minh và đường lối cách mạng của Đảng Cộng sản ViệtNam
Để thực hiện được những mục tiêu trên của PPTT trongdạy học lý luận chính trị đòi hỏi phải rất linh hoạt để tìm cácphương pháp rèn luyện tư duy và liên hệ với thực tiễn để họcviên có thể vận dụng được những kiến thức đã học vào thựctiễn Phương pháp thuyết trình vẫn là phương pháp được sửdụng thường xuyên nhất, xuất phát từ vị trí, tầm quan trọngcủa phương pháp này đối việc thực hiện mục tiêu, yêu cầu củađặc thù tri thức của PPTT trong dạy học lý luận chính trị
Dạy học lý luận chính trị trước tiên phải đảm bảo tính kếthừa các tri thức khoa học khác, đặc biệt là các tri thức khoa
Trang 13học Mác - Lê nin Kết cấu của chương trình đã thể hiện rất rõđiều này Triết học, Kinh tế Chính trị học rồi mới đến Chủnghĩa xã hội khoa học Sự sắp xếp này giúp cho việc hệ thốnghóa tri thức Tri thức trước là tiền đề, cơ sở cho tri thức sau.Tri thức sau bổ sung, củng cố cho tri thức trước Phương phápthuyết trình cho phép người giáo viên có được mối liên hệ vớinhững tri thức cũ, chọn lọc những tri thức nào cần kế thừa, đểtrong thời gian ngắn nhất có thể cung cấp cho sinh viên mộtlượng tri thức lớn.
Mặt khác, như trên đã đề cập, PPTT trong dạy học lý luậnchính trị có vai trò giáo dục trực tiếp, nhiệm vụ của môn học làhình thành thế giới quan cho sinh vên nên thực hiện nhiệm vụnày trước hết theo phương hướng là giáo dục chính trị, giáo dụcđạo đức, giáo dục lí tưởng cộng sản chủ nghĩa Phương phápthuyết trình ngoài giá trị mang lại cho sinh viên những tri thứckhoa học, còn có vai trò rất quan trọng trong việc thực hiệnnhiệm vụ giáo dục này Thái độ, sự nhiệt tình, niềm tin của giáoviên có ý nghĩa rất lớn đối với việc hình thành thế giới quan chosinh viên Qua thuyết trình, toàn bộ nhân cách của người giáoviên được thể hiện trong bài giảng và tác động trực tiếp đếnngười học, điều đó khiến thuyết trình trở thành con đường quan
Trang 14trọng để hình thành nhân cách của người học Vì vậy, việc củng
cố niềm tin vào dạy học lý luận chính trị cho học viên phụthuộc rất lớn vào hiệu quả thuyết trình của giáo viên Bằngnhiệt huyết, bằng niềm tin của mình, giáo viên sẽ truyền ngọnlửa niềm tin ấy cho học viên, từ đó mà định hướng cho việchình thành nhân cách người công dân chân chính, cho việc giáodục lí tưởng cộng sản chủ nghĩa cho học viên
Hơn nữa, tri thức PPTT trong dạy học lý luận chính trịliên tục được hoàn thiện và có tính sáng tạo, thể hiện trong sựphát triển mới không ngừng về lí luận, trên cơ sở tổng kết,khái quát những kinh nghiệm của phong trào cách mạng thếgiới, thực tiễn của công cuộc cải tạo và xây dựng chủ nghĩa xãhội ở các nước Vì vậy, bằng phương pháp thuyết trình, giáoviên sẽ giúp học viên có được những thông tin cập nhật, kể cảnhững vấn đề không có hoặc chưa kịp có trong giáo trình, tàiliệu Hơn nữa, giáo viên còn có thể tổng hợp tài liệu từ nhiềunguồn khác nhau thành một hệ thống lôgic, giúp học viên tiếpcận một cách có hiệu quả hơn
Với những nguyên nhân cơ bản như trên, thuyết trình làmột phương pháp không thể thiếu trong dạy học lý luận chínhtrị
Trang 15- Những yêu cầu đặt ra khi sử dụng PPTT trong dạy học lý luận chính trị
Việc trình bày phải đảm bảo chính xác các sự kiện, hiệntượng, các khái niệm, định luật, vạch ra được bản chất cốt lõicủa vấn đề, ý nghĩa tư tưởng, chính trị và thực tiễn của tài liệuhọc tập
Khi trình bày bài giảng phải đảm bảo đúng trình tự,lôgic, khoa học Các luận cứ, luận điểm của bài giảng phải thểhiện được mối liên hệ chặt chẽ với nhau, phải bổ trợ chonhau
Ngôn ngữ, cử chỉ, điệu bộ của người thuyết trình phảiđảm bảo tính đơn giản, dễ hiểu không được sử dụng ngôn ngữmập mờ, không rõ nghĩa, đa nghĩa, dễ gây hiểu nhầm chongười tiếp nhận thông tin
Thực hiện việc phát âm phải đảm bảo rõ ràng, chínhxác, không nói ngọng, nói lắp, không sử dụng tiếng địaphương Tốc độ và cường độ của giọng nói, của lời giảngphải phù hợp với trình độ và nhận thức của từng đối tượng cụthể
Trang 16Ngôn ngữ khi truyền đạt phải có sức thuyết phục cao,đảm bảo tính súc tích, chú trọng đến từng điểm nhấn của vấn
đề, chú ý đến cảm xúc qua từng lời giảng và khả năng dẫn dắtvấn đề, nên chú trọng đến việc xen kẽ các câu chuyện, mẩuchuyện vui, các sự kiện đang nóng để kích thích trí tò mò vàlòng ham hiểu biết của người tiếp nhận thông tin
Khi trình bày bài thuyết trình, phải đảm bảo người họcghi chép những vấn đề cơ bản nhất, tránh tình trạng thuyếttrình gì thì người học chép toàn bộ nội dung đó
PPTT chỉ phát huy vai trò trong dạy học lý luận chính trịkhi kết hợp với các phương pháp dạy học tích cực khác nhưphương pháp đàm thoại, nêu vấn đề, thảo luận nhóm, phươngpháp trực quan, hướng dẫn sử dụng tài liệu… Vì vậy, để nângcao hiệu quả sử dụng PPTT đòi hỏi giảng viên phải khéo léokết hợp với các phương pháp dạy học tích cực khác sao chophù hợp với đối tượng và nội dung
- Cơ sở thực tiễn của việc sử dụng phương pháp
thuyết trình trong dạy học chuyên đề Giáo dục đạo đức các mạng trong thời kỳ mới
Trang 17- Khái quát về Trung tâm Bồi dưỡng chính trị huyện Tây Hòa, tỉnh Phú Yên
Trung tâm bồi dưỡng chính trị huyện Tây Hòa đượcthành lập từ năm 1996 gồm 01 Giám đốc, 02 Phó Giám đốc,
01 giáo vụ, 01 kế toán, 01 nhân viên thủ quỹ và 01 bảo vệ.Đội ngũ giảng viên giảng dạy ở Trung tâm chủ yếu là giảngviên kiêm chức, đó là lãnh đạo các cơ quan chủ chốt củahuyện Trung tâm có 03 giảng viên chính và 01 giáo vụ Vớinhiệm vụ đào tạo, bồi dưỡng lý luận chính trị hàng năm quánặng nề nên việc cập nhật và vận dụng các phương pháp dạyhọc tích cực nói chung và phương pháp thuyết trình nói riêngchưa được quan tâm thường xuyên, chất lượng chưa cao
Chức năng, nhiệm vụ của trung tâm
Trung tâm Bồi dưỡng chính trị huyện Tây Hòa có chứcnăng tổ chức đào tạo, bồi dưỡng về lý luận chính trị; các nghịquyết, chỉ thị của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước;kiến thức, kỹ năng và chuyên môn, nghiệp vụ công tác xâydựng đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thểchính trị - xã hội, kiến thức quản lý nhà nước cho cán bộ,đảng viên trong hệ thống chính trị ở cơ sở trên địa bàn huyện