CƠ sở lý LUẬN về xây DỰNG môi TRƯỜNG GIÁO dục đạo đức CHO học SINH TRUNG học PHỔ THÔNG

Tổng quan nghiên cứu vấn đề xây dựng môi trường giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thôngĐạo đức là một hình thái ý thức xã hội được phản ánh dướidạng những nguyên tắc, yêu cầu,

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG MÔI TRƯỜNG GIÁO DỤC ĐẠO ĐỨC CHO HỌC SINH TRUNG

HỌC PHỔ THÔNG

Tổng quan nghiên cứu vấn đề xây dựng môi trường giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông

Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội được phản ánh dướidạng những nguyên tắc, yêu cầu, chuẩn mực, qui tắc điều chỉnhhành vi của con người trong các mối quan hệ giữa con người với

tự nhiên, xã hội, lao động của con người Nó được hình thành rấtsớm trong lịch sử nhân loại và được mọi xã hội, mọi tầng lớp, mọithời đại quan tâm Con người của thời đại nào thì phục vụ cho sựnghiệp và sự phát triển của thời đại đó, của xã hội đó Vì vậy, giáodục đạo đức là một vấn đề thiết thực và quan trọng góp phần trongviệc hình thành và phát triển nhân cách cho học sinh Đây là vấn

đề được nhiều nhà nghiên cứu, nhà giáo dục trong và ngoài nướcquan tâm từ lâu nay

- Các nghiên cứu trên thế giới

Những vấn đề về giáo dục đạo đức đã xuất hiện từ rất lâu ở

cả phương Đông lẫn phương Tây Ở phương Đông, thời cổ đại,Khổng Tử (551-479 TCN) là nhà triết học nổi tiếng của TrungQuốc đồng thời là nhà đạo đức học khai sinh Nho giáo Ông coitrọng vai trò của giáo dục đạo đức và quan niệm có tính hệ thống

về phương pháp giáo dục cũng như về tâm lý giáo dục Nội dung

và mục tiêu chủ yếu của GD Nho giáo được ghi trong Tứ thư và

Ngũ kinh Nhưng cụ thể và tập trung nhất là nêu trong Luận ngữ(sách ghi lời nói, việc làm của Khổng tử và của một số môn đồ) là

bồi dưỡng những người có đức nhân, người “quân tử” có đủ

phẩm cách và năng lực thi hành “đạo lớn” theo tôn chỉ của Nhogia Khổng tử quan niệm sự hiểu biết không phải là sinh ra đã cósẵn mà phải được tích lũy qua quá trình học tập, rèn luyện khá

công phu Các đức tính như nhân, trí, tín, trực, dũng, cương2 T

cần phải học tập rèn luyện thì mới có thể phát triển đúng hướng,ứng dụng hoàn hảo Kết hợp chặt chẽ việc truyền thụ tri thức vănhóa với việc rèn luyện phẩm chất đạo đức Ở mức độ nhất định, cóthể nói Khổng tử chủ trương coi việc rèn luyện đạo đức là ưu tiên

số một Ông từng căn dặn các học trò rằng: Ở nhà thì ăn ở hiếu thuận với cha mẹ, ra ngoài xã hội thì kính trọng nhường nhịn các bậc huynh trưởng; nên ít lời và đã nói thì phải thành thực, nên thương yêu rộng khắp mọi người [28,194].

Khổng tử đặt lên hàng đầu nhân cách và đạo đức của người

dạy, sự làm gương quan trọng hơn lời giảng (Thân giáo trọng ư ngôn giáo) Ông xây dựng học thuyết “Nhân - Trí - Dũng”, trong

đó, “Nhân” là lòng thương người - là yếu tố hạt nhân, là đạo đức

cơ bản nhất của con người Đứng trên lập trường coi trọng giáodục đạo đức, ông có chủ trương nổi tiếng truyền lại đến ngày nay

“Lễ trị” Lấy “Lễ” để ứng xử ở đời Muốn vậy, mỗi người phải

biết tu thân làm gốc Ở phương Tây, nhà triết học Socrate

(469-399 TCN) cho rằng cái gốc của đạo đức là tính thiện Bản tính conngười vốn thiện, nếu tính thiện ấy được lan toả thì con người sẽ cóhạnh phúc Theo ông, muốn xác định được chuẩn mực đạo đứcphải bằng nhận thức lý tính với phương pháp khoa học Aristoste

(384-322 TCN) xem đạo đức là cái thiện của cá nhân, còn chính

trị là cái thiện của xã hội

Thế kỷ XVII, Komenxky (1592-1670) - Nhà giáo dục vĩ đạicủa Tiệp Khắc đã có nhiều đóng góp cho công tác giáo dục đạođức qua tác phẩm “Khoa sư phạm vĩ đại” Ông đã đề ra nhiều biệnpháp cụ thể trong việc giáo dục làm cơ sở cho nền giáo dục hiệnđại sau này Komensky có khả năng như là bẩm sinh trong việcnắm bắt tâm lý trẻ em và hiểu được cả những khía cạnh tinh vinhất của tâm hồn trẻ Ông nhấn mạnh việc tôn trọng con ngườiphải bắt đầu từ ý thức tôn trọng trẻ em, bởi trẻ em như những cây

non trong vườn ươm: “Để cây đó lớn lên một cách lành mạnh, nhất thiết phải được sự quan tâm, chăm sóc, tưới bón, tỉa tót…”.

Komensky có một quan niệm triết lý nổi bật về sự hòa nhập giữacon người và thế giới tự nhiên và ông cực lực phản đối việc dùngbạo lực đối với trẻ em Ông kêu gọi các bậc cha mẹ, các nhà giáo

và tất cả những ai làm nghề nuôi dạy trẻ: “Hãy mãi mãi là một tấm gương trong đời sống, trong mọi sinh hoạt để trẻ em noi theo

và bắt chước mà vào đời một cách chân chính…” Ông coi những

trẻ em yếu kém về học tập và hạnh kiểm như là những trái chínmuộn, nếu ta biết cách giáo dục và kiên trì giáo dục thì cũng sẽđem lại kết quả tốt đẹp Nhà giáo bằng thái độ trân trọng, kiênnhẫn, hoàn toàn có thể xóa bỏ ở học sinh những thói xấu, nhữngmặc cảm và khơi dậy những tiềm năng của các em SauKomenski có nhiều nhà giáo dục đã nghiên cứu và bàn về vấn đềđạo đức, nhân cách học sinh, như Jean Jacques Russeau (1712-1778), Petxtalogi (1746-1827)

Theo học thuyết Mác-Lênin: đạo đức là một hình thái ý thức

xã hội có nguồn gốc từ lao động sản xuất và đời sống cộng đồng

xã hội, nó phản ánh và chịu sự chi phối của tồn tại xã hội Nếu tồntại xã hội thay đổi thì đạo đức cũng thay đổi theo Do vậy đạo đứcmang tính lịch sử, tính giai cấp và tính dân tộc

Thế kỷ XX, một số nhà giáo dục nổi tiếng Xô Viết cũngnghiên cứu về giáo dục đạo đức học sinh, các nghiên cứu của họ

đã đặt nền tảng cho việc giáo dục đạo đức mới trong giai đoạn xâydựng CNXH ở Liên Xô

A.C.Macarenco: Trong tác phẩm Bài ca sư phạm, đã kháiquát các vấn đề giáo dục người công dân (giáo dục trẻ em phạmpháp và không gia đình) đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của giáo

dục đạo đức và các biện pháp giáo dục đúng đắn như sự nêugương, nguyên tắc giáo dục bằng tập thể và thông qua tập thể.

V.A Xukhomlinxky, nhà giáo dục lớn người Nga cũng rấtquan tâm đến những biện pháp quản lý đạo đức cho học sinh,đóng góp nhiều lí luận, kinh nghiệm giáo dục thế hệ trẻ.Với kinhnghiệm giảng dạy và giáo dục ở trường nông thôn Pavlush ôngcho rằng: dạy học trước hết là sự giao tiếp về tâm hồn giữa thầy

và trò “dạy trẻ phải hiểu trẻ, thương trẻ và tôn trọng trẻ…” Trongquá trình giáo dục, hình thành nhân cách cho học sinh, ông quantâm đặc biệt tới sự cân đối hài hòa giữa sự phát triển xúc cảm, tìnhcảm đạo đức, tình cảm thẩm mỹ với sự phát triển trí tuệ, thể chất,năng lực hoạt động xã hội, giao tiếp, kỹ năng lao động nghềnghiệp, kỹ thuật, ý thức công dân XHCN Ông đã có nhiều kinhnghiệm giải quyết mối quan hệ giữa quá trình giáo dục và tự giáodục, chủ đạo tác động của nhà sư phạm với chủ động, tự quản rènluyện của học sinh và tập thể học sinh, giải quyết hợp lí giữa giáodục tập thể và giáo dục cá nhân Ông đã nêu lên nhiều kinhnghiệm phối hợp các lực lượng giáo dục xã hội, gia đình, nhàtrường, tận dụng những điều kiện xã hội, tự nhiên vào quá trìnhgiáo dục thế hệ trẻ Những tác phẩm về giáo dục đạo đức như

"Giáo dục con người chân chính như thế nào", "Giáo dục cộng sản

đối với lao động" vẫn được sử dụng và có giá trị to lớn trong côngtác giáo dục thế hệ trẻ.

- Các nghiên cứu ở Việt Nam

Phải khẳng định rằng đạo đức là phẩm chất quan trọng nhấtcủa nhân cách Vì vậy, việc giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ lànhiệm vụ của các cấp chính quyền, các nhà giáo dục và của toàn

xã hội Việt Nam là đất nước có truyền thống dân tộc với nhiềugiá trị tốt đẹp, đã trở thành những giá trị triết học Việt Nam Đó làphương châm: “Bầu ơi thương lấy bí cùng, tuy rằng khác giốngnhưng chung một giàn”, “Nhiễu điều phủ lấy giá gương, ngườitrong một nước phải thương nhau cùng”, là “Tiên học lễ, hậu họcvăn”, “Tốt gỗ hơn tốt nước sơn”, là “Cái nết đánh chết cái đẹp”

Từ các triều đại phong kiến trước đây, các giá trị truyền thống tốtđẹp của dân tộc đã được lưu vào sử sách, trở thành những nộidung giảng dạy trong các trường học thời bấy giờ Đến trước Cáchmạng Tháng Tám 1945, ở nước ta có nhiều sách dạy về luân lý,dạy làm người, dạy giao tiếp Đó là của các tác giả: Trương Vĩnh

Ký, Huỳnh Tịnh Của, Đỗ Thận, Tản Đà, Trần Trọng Kim, TrầnHữu Độ, Lê Văn Siêu, Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, HuỳnhThúc Kháng Các tác phẩm được dùng làm sách giáo khoa, sáchdùng cho người dạy, sách đọc ở nhà Trong đó có “Phong hóa

điều hành”, “Cờ bạc nha phiến”, “Huấn nữ ca” (dịch), “Gia huấnca” (dịch) của Trương Vĩnh Ký; “Khổng học đăng” của Phan BộiChâu; “Đạo đức và luân lý” của Phan Chu Trinh [41,124] Phanbội Châu, trong tác phẩm “Khổng học đăng”, với quan điểm tiến

bộ đã đúc kết những tinh hoa của Khổng học, chắt lọc tính nhânbản sâu sắc, phát huy những phẩm chất cao cả của con ngườinhằm phục vụ bản thân và xã hội Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, dũng,liêm là những đức tính cần phải được mọi người trau dồi, học tập,nhất là thế hệ thanh niên Phan Chu Trinh, với “Đạo đức và luânlý” (Bài nói chuyện sau in thành sách năm 1927) đã đề cao sứcmạnh đạo đức, nhân cách, bản lĩnh con người Theo ông, một dântộc muốn đứng lên không bị người ta chèn ép thì phải có một nềnđạo đức vững chặt, đó là cái tính chất của dân tộc đã trải qua hàngngàn năm lịch sử [43,129] Như vậy, mặc dù dựa trên các quanđiểm tiếp cận khác nhau, từ các nhà lãnh đạo đến các học giả, các

sĩ phu yêu nước, những nhà nghiên cứu đều rất coi trọng việc giáodục đạo đức cho thế hệ trẻ Chủ tịch Hồ Chí Minh là người đặcbiệt quan tâm đến đạo đức và giáo dục đạo đức cho cán bộ và họcsinh Bác cho rằng đạo đức cách mạng là gốc, là nền tảng củangười cách mạng Quan điểm lấy đức làm gốc của Hồ Chí Minhkhông có nghĩa là tuyệt đối hoá mặt đạo đức mà coi nhẹ mặt tàinăng Đức là gốc, nhưng đức và tài phải kết hợp, phẩm chất và

năng lực phải đi đôi, không thể có mặt này mà thiếu mặt kia.Chính vì vậy, cùng với việc giáo dục nâng cao trình độ hiểu biếtcủa bản thân cán bộ đảng viên và các tầng lớp nhân dân, Hồ ChíMinh thường xuyên quan tâm đến việc giáo dục đạo đức cho mọingười Bác còn căn dặn Đảng ta phải chăm lo giáo dục đạo đứccách mạng cho đoàn viên và thanh niên, học sinh thành nhữngngười thừa kế xây dựng CNXH vừa “hồng” vừa “chuyên”.

Chủ tịch Hồ Chí Minh coi nội dung cơ bản trong quan điểmđạo đức cách mạng là: trung với nước, hiếu với dân; cần kiệmliêm chính, chí công vô tư; yêu thương con người; có tinh thầnquốc tế trong sáng

Đến năm 1979, Bộ chính trị BCH TW Đảng Cộng sản ViệtNam đã ra Nghị quyết về cải cách giáo dục và Uỷ ban cải cáchgiáo dục trung ương đã ra quyết định số 01 về cuộc vận động tăngcường giáo dục đạo đức cách mạng trong trường học Quyết địnhghi rõ: “Nội dung đạo đức cần được giáo dục cho học sinh từ mẫugiáo đến đại học, nội dung chủ yếu dựa vào năm điều Bác Hồdạy”

Xuất phát từ mục tiêu đào tạo con người trong giai đoạncông nghiệp hoá- hiện đại hoá, tại hội nghị lần thứ II của BCH

TW Đảng khóa VIII Đảng ta đã cụ thể hóa: “Mục tiêu chủ yếu là

giáo dục toàn diện, đức dục, trí dục, mỹ dục ở tất cả các bậc học,hết sức coi trọng giáo dục chính trị tư tưởng, nhân cách, khả năng

tư duy sáng tạo và năng lực thực hành”

Nghị quyết BCHTW lần thứ 2 khóa 8 còn nhấn mạnh “Phảicoi đầu tư cho giáo dục là đầu tư cơ bản quan trọng nhất cho sựtoàn diện của đất nước, coi trọng nhân cách , lý tưởng và đạo đức,trí lực và thể lực, gắn học với hành” Rõ ràng với chủ trương này,Đảng và Nhà nước ta đã đặt con người vào vị trí trung tâm củachiến lược phát triển kinh tế xã hội Thấm nhuần quan điểm này,nhà trường chúng ta đã coi nhiệm vụ giáo dục đạo đức cho họcsinh trở thành một trong những nhiện vụ trọng tâm Lý tưởng giáodục của nhà trường không ngoài mục đích hình thành và phát triểnnhân cách cao đẹp cho học sinh Đó là con đường tham gia tíchcực vào sự tiến bộ của xã hội

Trong những năm gần đây, nhiều giáo trình đạo đức đượcbiên soạn khá công phu Tiêu biểu như giáo trình của Trần HậuKiểm; giáo trình đạo đức học, Nguyễn Ngọc Long (chủ biên),Phạm Khắc Chương, Hà Nhật Thăng; Giáo trình đạo đức học Mác

- Lê Nin, do tác giả Vũ Trọng Dung chủ biên

Vấn đề giáo dục đạo đức cũng được rất nhiều tác giả nghiêncứu:

Hà Thị Bắc (2015), Giáo dục đạo đức trong gia đình ViệtNam hiện nay, Luận án Tiến sĩ triết học, Trường Đại học Khoahọc xã hội nhân văn.

Võ Thuần Nho viết bài “Một số vấn đề lý luận và tư tưởng

về giáo dục đạo đức cách mạng trong trường học” Báo nghiêncứu giáo dục số 6/1980;

Đặc trưng của đạo đức và phương pháp giáo dục đạo đức(Hoàng An-1982);

Giáo dục đạo đức trong nhà trường (Hà Thế Ngữ-Đặng VũHoạt, 1988);

Tác giả Đặng Vũ Hoạt với bài “Đổi mới công tác của giáoviên chủ nhiệm với việc giáo dục đạo đức cho học sinh” Tạp chínghiên cứu giáo dục số 8/1992;

Tìm hiểu định hướng giá trị của thanh niên Việt Nam trongđiều kiện kinh tế thị trường (Thái Duy Tuyên, chủ biên, 1994);

Các nhiệm vụ giáo dục đạo đức (Nguyễn Sinh Huy, 1995);

Giáo dục giá trị truyền thống cho học sinh, sinh viên (PhạmMinh Hạc-1997 );

Tác giả Phạm Khắc Chương - Thiều Thị Hường với bài

“Thực trạng và một số giải pháp giáo dục đạo đức cho thanh niên-sinh viên hiện nay” Báo đại học-giáo dục chuyên nghiệp số2/1997;

Giáo dục đạo đức - hệ thống giá trị tư tưởng nhân văn (HàNhật Thăng, 1998);

Tác giả Trần Thị Minh Hiển viết bài “Cải tiến hình thức sinhhoạt tập thể để nâng cao việc giáo dục đạo đức cho học sinh” Tạpchí nghiên cứu giáo dục số 9/1998;

-Tác giả Hồng Quân viết bài “ Giáo dục đạo đức công dânđược xếp hạng chín trên mười môn học” Báo Sài Gòn Giải Phóngngày 13/9/1999;

Tác giả Trần Quang viết bài “Dạy đạo đức trong trườnghọc” Báo giáo dục thời đại số 18/1999;

Một số vấn đề về đạo đức, lối sống, chuẩn giá trị xã hội(Huỳnh Khải Vinh-2001);

Tác giả Hà Nhật Thăng với bài “Thực trạng đạo đức, tưtưởng chính trị, lối sống của thanh niên - học sinh-sinh viên”.Tạpchí nghiên cứu giáo dục số 39/ 2002;

Một số nguyên tắc giáo dục nhân cách có hiệu quả trong nhàtrường phổ thông (Nguyễn Thị Kim Dung, 2005);

Nhóm nghiên cứu của giáo sư Hoàng Đức Nhuận tìm hiểu về

“Vai trò của nhà trường trong việc hình thành và phát triển nhâncách con người Việt Nam.”

Ngoài ra, để nâng cao hiệu quả giáo dục đạo đức trong thời

kì đổi mới, một số nhà quản lý giáo dục đã nghiên cứu về quản lýcông tác giáo dục đạo đức Có thể kể đến một số đề tài như:

Từ Thanh Nguyên với đề tài luận văn Thạc sĩ chuyên ngànhQuản lý và tổ chức văn hoá - giáo dục “Những biện pháp quản lýhoạt động giáo dục đạo đức cho học sinh của Hiệu trưởng cáctrường THPT tỉnh Trà Vinh”, năm 2003;

Nguyễn Thị Đáp với đề tài luận văn Thạc sĩ chuyên ngànhQuản lý và tổ chức văn hoá - giáo dục “Thực trạng việc quản lýgiáo dục đạo đức cho học sinh THPT huyện Long Thành và một

số giải pháp”, năm 2004;

Nguyễn Văn Trung với đề tài luận văn Thạc sĩ khoa học giáodục: “Công tác quản lý của Hiệu trưởng trong việc tổ chức giáodục đạo đức cho học sinh ở các trường THPT huyện Châu Thành,Đồng Tháp”, năm 2006;

Lê Quang Tuấn với đề tài luận văn Thạc sĩ khoa học giáodục: “Một số giải pháp công tác quản lý giáo dục đạo đức cho họcsinh ở các trường THPT huyện Cẩm Xuyên - Hà Tĩnh”, năm

2008 …

Nhìn chung, trong những năm qua giáo dục đạo đức trongnhà trường của nước ta được quan tâm rất nhiều Các công trìnhtrên đã phân tích vấn đề dưới nhiều góc độ khác nhau, rất đa dạng,phong phú và có chiều sâu Các hội thảo khoa học về giáo dục đạođức cho học sinh trung học, cho sinh viên đại học đã được tổ chức

ở thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh thành

Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu chủ yếu bàn về nộidung, phương pháp, hình thức tổ chức,… công tác giáo dục đạođức cho người học; một số công trình nghiên cứu khác thì tậptrung nghiên cứu về công tác quản lý giáo dục đạo đức trong nhàtrường Việc đặt vấn đề nghiên cứu giáo dục đạo đức cho học sinhtrong môi trường giáo dục thống nhất giữa nhà trường, gia đình và

xã hội nói chung và nghiên cứu vấn đề trên ở huyện Mỹ Hào tỉnhHưng Yên thì chưa có công trình nào đề cập tới một cách có hệthống dựa trên đặc điểm đặc thù của địa phương Vì vậy, qua đềtài này chúng tôi mong rằng sẽ giúp cho hiệu trưởng các trườngTHPT tổ chức tốt công tác quản lý giáo dục đạo đức, tìm ra được

nhiều giải pháp hợp lý nhằm xây dựng môi trường giáo dục đạođức thống nhất, nâng cao hiệu quả công tác quản lý hoạt độnggiáo dục đạo đức ở các trường THPT huyện Mỹ hào, tỉnh Hưngyên đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục đào tạo trong giai đoạnhiện nay.

- Một số khái niệm có liên quan

điều tiếthành vi của con người trong quan hệ với người khác và với cộng

hệ của con người với con người [34, 170-171]

Theo nghĩa rộng, khái niệm đạo đức liên quan chặt chẽ với

chính trị, pháp luật, lối sống Đạo đức là thành phần cơ bản của

phản ánh bộ mặt nhân cách của một cá nhân đã được xã hội hoá.

nhân và xã hội” [37, 12]

Bản chất đạo đức là những qui tắc, những chuẩn mực trong

các giá trị đạođức hiện nay là sự kết hợp sâu sắc truyền thống đạo đức tốt đẹp

với xu hướng tiến bộ của thời đại, của nhân loại Đó là tinh thầncần cù lao động, sáng tạo, tình yêu quê hương đất nước gắn liềnvới chủ nghĩa xã hội, sống và làm việc theo hiến pháp và phápluật, có nếp sống văn minh lành mạnh, có tinh thần nhân đạo vàtinh thần quốc tế cao cả

Tóm lại: “Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt

con người và sự tiến bộ của xã hội trong mối quan hệ giữa con

người, giữa cá nhân và xã hội” [37, 12]

thói quen của người được giáo dục” GDĐĐ là quá trình tác động

tới học sinh của nhà trường, gia đình và xã hội, nhằm hình thànhcho học sinh ý thức, tình cảm, niềm tin đạo đức và cuối cùng quantrọng nhất là hình thành cho họ thói quen, hành vi đạo đức trongđời sống xã hội Song giáo dục trong nhà trường giữ vai trò chủđạo định hướng “GDĐĐ cho học sinh là bộ phận quan trọng cótính chất nền tảng của giáo dục trong nhà trường xã hội chủnghĩa” [40,128]

Ngày nay, GDĐĐ cho học sinh là GDĐĐ xã hội chủ nghĩa

có ý thức tổ chức kỷ luật, kính thầy, yêu bạn, có nếp sống lành

trọng pháp luật

GDĐĐ cho học sinh hiện nay là: Trang bị cho học sinhnhững kiến thức về chính trị, đạo đức, pháp luật, giáo dục cho họcsinh có tinh thần yêu nước, thấm nhuần lý tưởng xã hội chủ nghĩa,thật sự say mê học tập, có ý thức tổ chức kỷ luật, kính thầy, yêubạn, có nếp sống lành mạnh, biết tôn trọng pháp luật

- Môi trường giáo dục đạo đức

Môi trường là một tổ hợp các yếu tố tự nhiên và xã hội baoquanh bên ngoài của một hệ thống hoặc một cá thể, sự vật nào đó.Chúng tác động lên hệ thống này và xác định xu hướng và tìnhtrạng tồn tại của nó Môi trường có thể coi là một tập hợp, trong

đó hệ thống đang xem xét là một tập hợp con

Một định nghĩa rõ ràng hơn như: Môi trường là tập hợp tất

cả các yếu tố tự nhiên và xã hội bao quanh con người, ảnh hưởngtới con người và tác động đến các hoạt động sống của con ngườinhư: không khí, nước, độ ẩm, sinh vật, xã hội loài người và cácthể chế

Nói chung, môi trường của một khách thể bao gồm các vậtchất, điều kiện hoàn cảnh, các đối tượng khác hay các điều kiệnnào đó mà chúng bao quanh khách thể này hay các hoạt động củakhách thể diễn ra trong chúng.

Môi trường giáo dục đạo đức là toàn bộ điều kiện vật chất

và tinh thần trong đó con người sống và hoạt động, thông qua đó tác động đến cá nhân nhằm hình thành nhân cách của họ phù hợp với chuẩn mực đạo đức xã hội.

- Học sinh trung học phổ thông và giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông

- Học sinh trung học phổ thông

Trong tâm lý học lứa tuổi, các nhà tâm lý học đã đưa ranhiều lý thuyết khác nhau về tuổi thanh niên - lứa tuổi học sinhTHPT Trong đó, học sinh THPT là học sinh có độ tuổi từ 15 đến

18 tuổi thuộc giai đoạn đầu của tuổi thanh niên Ở giai đoạn này,các em đạt được sự trưởng thành về mặt thể lực, nhưng sự pháttriển cơ thể còn kém so với người lớn Tâm lý có sự thay đổimạnh mẽ, có tác động lớn đến quá trình học tập và sinh hoạt

- Đặc điểm phát triển trí tuệ của học sinh trung học phổ thông

Ở tuổi đầu thanh niên, tính chủ định phát triển mạnh ở tất cảcác quá trình nhận thức, thể hiện ở các mặt sau đây:

Tri giác có mục đích đã đạt tới mức rất cao, quan sát trở nên

có mục đích, có hệ thống và toàn diện hơn

Ghi nhớ có chủ định giữ vai trò chủ đạo trong hoạt động trítuệ; ghi nhớ logic trừu tượng, ghi nhớ ý nghĩa có vai trò ngàycàng tăng

Hoạt động tư duy có sự thay đổi quan trọng Tư duy chặt chẽhơn, có căn cứ và nhất quán hơn Tính phê phán của tư duy cũngphát triển Đó chính là cơ sở để hình thành thế giới quan Tuynhiên, không phải học sinh phổ thông nào cũng đạt đến mức tưduy đặc trưng cho lứa tuổi như vậy.Việc giúp các em phát triểnkhả năng nhận thức là nhiệm vụ quan trọng của nhà trường màtrực tiếp là các giáo viên Đổi mới công tác quản lý, phương phápdạy học là việc làm phải tiến hành thường xuyên, liên tục để giúphọc sinh hoàn thiện về trí tuệ và nhân cách

- Sự phát triển tự ý thức của học sinh trung học phổ thông

Sự phát triển tự ý thức là một đặc điểm nổi bật trong sự pháttriển nhân cách của học sinh THPT Đây là một quá trình phongphú và phức tạp, trong đó nổi lên những đặc điểm cơ bản sau:

Ở tuổi đầu thanh niên các em đã có nhu cầu tìm hiểu và đánhgiá những đặc điểm tâm lý của mình theo quan điểm về mục đích

và hoài bão của mình Vì vậy, các em học sinh THPT quan tâmsâu sắc tới đời sống tâm lý, phẩm chất nhân cách và năng lực cánhân

Hai là, các em đã có sự nhận thức về vị trí của mình trong xãhội, trong tương lai là các em sẽ trở thành người như thế nào, làmthế nào để tốt hơn

Ba là, các em có thể hiểu rõ mình về phẩm chất nhân cách lộ

rõ, cũng như những phẩm chất phức tạp, biểu hiện trong quan hệnhiều mặt của nhân cách Điều đó thể hiện ở các em về tinh thầntrách nhiệm, lòng tự trọng và nghĩa vụ công dân

Bốn là, nhu cầu đánh giá và tự đánh giá ở các em được tăngcường hơn học sinh trung học cơ sở Tuy nhiên không tránh khỏi

xu hướng tự đánh giá quá cao, thậm chí có lúc sai lầm Tráchnhiệm của chúng ta là phải theo dõi, lắng nghe ý kiến của các em

và có biện pháp phù hợp để giúp đỡ các em có được hình mẫu vềnhân cách của học sinh THPT.

Hiện tại nhiều thanh niên, học sinh chưa được giáo dục đầy

đủ về thế giới quan, đồng thời chịu tác động của những ảnh hưởngtiêu cực trong đời sống, sinh hoạt của những điều kiện không lànhmạnh Bên cạnh đó cũng không ít thanh niên học sinh còn sốngthụ động, chưa chú ý đến việc xây dựng thế giới quan Vì vậynhiệm vụ của nhà trường cùng với việc dạy chữ thì phải giúp các

em có tư duy sáng suốt, đánh giá đúng thang giá trị đang thể hiện,xác định tính phức tạp của nó để xây dựng và bảo vệ cái đúng,phản đối ngăn chặn cái sai, biết chống lại sự xâm nhập của thếgiới quan sai lệch

- Đặc điểm giao tiếp và đời sống tình cảm của học sinh trung học phổ thông

Trước hết, đối với học sinh THPT, cùng với sự trưởng thành

về nhiều mặt thì quan hệ phụ thuộc vào người lớn sẽ dần đượcthay bằng quan hệ bình đẳng, tự lập Bên cạnh đó quan hệ bạn bèchiếm vị trí hơn hẳn so với người lớn tuổi hơn hay nhỏ tuổi hơn.Các em hướng các nhu cầu hằng ngày của mình vào bạn bè nhiềuhơn vào bố mẹ, gia đình Tuy nhiên, trước các vấn đề như thế giớiquan, lựa chọn nghề nghiệp hay những giá trị đạo đức thì ảnhhưởng của bố mẹ và người lớn tuổi lại mạnh hơn

Hai là trong công tác GD đạo đức cho học sinh THPT cầnlưu ý nhiều hơn tới ảnh hưởng của nhóm - hội tự phát ngoài nhàtrường để có thể tránh được những hậu quả xấu của nhóm tự phátnày mang lại Để làm được điều đó nên tổ chức các hoạt động tậpthể (như là các nhóm chính thức) thật phong phú, sinh động Ởtrường THPT thì Đoàn TNCS giữ vai trò quan trọng trong côngtác này

Ba là, đời sống tình cảm của học sinh THPT rất phong phú,

đa dạng, thể hiện rõ trong tình bạn Nhu cầu tình bạn, tâm tình cánhân tăng lên và tình bạn của các em rất bền vững, có khi kéo dàisuốt đời Đồng thời nhu cầu về tình bạn khác giới cũng tăng lên rõ

rệt Đó là cơ sở làm xuất hiện tình yêu ở lứa tuổi này Ở đây vaitrò của nhà trường và gia đình là vô cùng quan trọng nhằm giúpcác em giữ được sự trong trắng, hồn nhiên, tươi sáng và là bạn tốtcủa nhau.

Học sinh THPT được sinh ra trong một môi trường xã hội cónhiều thuận lợi, nhưng ở các em cũng có những ưu điểm và nhượcđiểm mà trong công tác giáo dục đạo đức cần lưu ý:

Ở một số thanh niên tình cảm cách mạng và ý chí phấn đấucòn yếu, trình độ giác ngộ về xã hội còn thấp Các em có thái độcoi thường lao động chân tay, thích sống cuộc sống xa hoa lãngphí, đua đòi, ăn chơi…

Thanh niên là lứa tuổi mộng mơ, khao khát sáng tạo, thíchcái mới lạ, chuộng cái đẹp hình thức nên dễ bị cái đẹp bề ngoàilàm lung lay ý chí, có mới nới cũ…

Thanh niên rất hăng hái nhiệt tình trong công việc, rất lạcquan yêu đời nhưng cũng dễ bi quan chán nản khi gặp thất bại

Thanh niên là tuổi đang phát triển về tài năng, tiếp thu cáimới nhanh, rất thông minh sáng tạo nhưng cũng dễ sinh ra chủquan, nông nổi, kiêu ngạo ít chịu học hỏi đến nơi đến chốn để

nâng cao trình độ Các em thích hướng đến tương lai, ít chú ý đếnhiện tại và dễ quên quá khứ.

-Xu hướng nghề nghiệp

Thanh niên đã xuất hiện nhu cầu lựa chọn vị trí xã hội trongtương lai cho bản thân và các phương thức đạt tới vị trí xã hội ấy

Xu hướng nghề nghiệp có tác dụng thúc đẩy các mặt hoạt động vàđiều chỉnh hoạt động của các em Càng cuối cấp học thì xu hướngnghề nghiệp càng được thể hiện rõ rệt và mang tính ổn định hơn.Nhiều em biết gắn những đặc điểm riêng về thể chất, về tâm lý vàkhả năng của mình với yêu cầu của nghề nghiệp Tuy vậy, sự hiểubiết về yêu cầu nghề nghiệp của các em còn phiến diện, chưa đầy

đủ, vì cậy công tác hướng nghiệp cho học sinh có ý nghĩa quantrọng Qua đó giúp cho học sinh lựa chọn nghề nghiệp sao chophù hợp với hứng thú, năng lực và phù hợp với yêu cầu của xãhội

- Giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông

- Ý nghĩa và mục tiêu giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông hiện nay.

Trước yêu cầu của sự nghiệp đổi mới, CNH-HĐH đất nước,thế hệ trẻ Việt Nam đang đứng trước những thử thách và cơ hội to

lớn Việt Nam sẽ trở thành một quốc gia có nền công nghiệp pháttriển, sánh vai được với các cường quốc năm châu Điều đó phụthuộc rất lớn vào sự phát triển giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ có lòng

tự cường, tự trọng, tự lập, có đủ trí tuệ và năng lực tham gia thựchiện sự nghiệp xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội của đấtnước

Phát triển giáo dục sao cho chất lượng, hiệu quả, đào tạo thế

hệ trẻ đảm bảo về chất lượng và đủ về số lượng để gánh vác trọngtrách yêu cầu của sự nghiệp CNH-HĐH Đó là một thách thức vàyêu cầu to lớn của công cuộc đổi mới GD&ĐT đang tiến hànhhiện nay, nhằm thực hiện yêu cầu của xã hội về con người đối với

sự phát triển bền vững Qua đó khai thác, phát triển toàn diện,toàn bộ tiềm năng của mỗi cá nhân và cả cộng đồng để tạo ra nộilực cho sự phát triển Đó chính là sự phát triển tâm lực của họcsinh, của thế hệ trẻ

Giáo dục đạo đức là một trong những yếu tố góp phần pháttriển tâm lực ở HS phổ thông

Mục tiêu của GD phổ thông là đào tạo học sinh phát triểntoàn diện về đạo đức, trí tuệ, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bảnnhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam XHCN, là nhâncách chứa đựng đầy đủ đức tính của con người Việt Nam mới

Những đức tính đó được Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 (khóaVIII) của Đảng ta xác định, Kết luận của Hội nghị Trung ương 10(khóa IX) khẳng định lại gồm 5 đức tính của con người Việt Nam,

mà Đảng ta đang lãnh đạo xây dựng:

Một là: Có tinh thần yêu nước, tự cường dân tộc, phấn đấu vìđộc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có ý chí vươn lên đưa đấtnước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu, đoàn kết với nhân dân thế giớitrong sự nghiệp đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ vàtiến bộ xã hội Đây là đức tính đầu tiên nhưng lại là phẩm chấtxuyên suốt.Yêu nước phải gắn với mục tiêu, lý tưởng xây dựngchủ nghĩa xã hội; yêu nước là phải thể hiện ý chí quyết tâm thoátnghèo của cá nhân và cộng đồng nhằm thực hiện mục tiêu xâydựng một nước Việt Nam “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ,công bằng, văn minh”

Hai là: Có ý thức tập thể, đoàn kết, phấn đấu vì lợi íchchung Đoàn kết là truyền thống quý báu của dân tộc Nhờ đoànkết mà dân tộc ta đấu tranh và liên tục giành thắng lợi to lớn, vẻvang trước các thế lực phong kiến, thực dân, đế quốc xâmlược.Trong công cuộc đổi mới đất nước, đẩy mạnh CNH-HĐH,tăng cường ý thức tập thể, tinh thần đoàn kết chính là thể hiệntrách nhiệm của bản thân với tập thể, với cộng đồng trong thực

hiện mục tiêu chung; mỗi người phải tự đấu tranh với chính mình,

ra sức tu dưỡng rèn luyện đạo đức, lối sống, học tập và làm việc vìlợi ích chung

Ba là: Có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần kiệm,trung thực, nhân nghĩa, tôn trọng kỷ cương phép nước, quy ướccủa cộng đồng; có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái.Mỗi cá nhân không ngừng tự tu dưỡng rèn luyện, thực hànhnhững chuẩn mực xã hội,cần, kiệm, liêm chính, chí công vô tư,biết lắng nghe và điều chỉnh hành vi đạo đức nhằm hoàn thiệnmình Đồng thời có ý thức tôn trọng, bảo vệ và cải thiện môitrường sinh thái vì cuộc sống cộng đồng

Bốn là: Lao động chăm chỉ vì lương tâm nghề nghiệp, có kỹthuật, sáng tạo, năng suất cao vì lợi ích của bản thân, gia đình, tậpthể và xã hội Việc GD cho mọi người, nhất là thế hệ trẻ lao độngsáng tạo có ý thức, có tổ chức kỷ luật, có năng suất cao, chấtlượng và hiệu quả là cực kỳ quan trọng; lao động phải gắn lươngtâm, trách nhiệm của mình với công việc, với nhiệm vụ, với sảnphẩm của mình làm ra; lao động gắn lợi ích quốc gia, dân tộc, vì

sự phát triển của đất nước

Năm là: Thường xuyên học tập, nâng cao hiểu biết trình độchuyên môn, trình độ thẩm mỹ và thể lực Học suốt đời và luôn

nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ là điều mà thế hệ trẻđang hướng tới Học để làm người, làm cán bộ, học để phục vụnhân dân như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy Yêu cầu của sựnghiệp đổi mới đặt trách nhiệm lên vai thế hệ trẻ, vì vậy thườngxuyên học tập, nâng cao hiểu biết trình độ chuyên môn, trình độthẩm mỹ và thể lực là yêu cầu vô cùng cần thiết.

Trên đây chính là mục tiêu GD đạo đức HS mà các nhàtrường đang hướng tới Con người Việt Nam mới, nhất là thế hệtrẻ phải kế thừa và phát triển về nhân cách, tư tưởng, trí tuệ, đạođức với năng lực tổng hợp và kỹ thuật lao động tiên tiến, đưa dântộc Việt Nam lên một tầm cao mới, đủ sức làm chủ và bảo đảm sựnghiệp cách mạng đi đến thắng lợi

- Nội dung giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông

Công cuộc đổi mới đang có nhiều thành tựu to lớn, dẫn đến

sự thay đổi toàn diện về mặt xã hội Sự thay đổi về hệ thống giá trị

cơ bản của xã hội đã kéo theo sự biến đổi về hệ thống định hướnggiá trị trong mỗi con người, mỗi thành viên của xã hội Hiện nayquá trình hội nhập đang diễn ra trên phạm vi toàn thế giới, cùngvới sự thay đổi mạnh mẽ về kinh tế, xã hội thì việc phá hoại môitrường, chiến tranh, khủng bố… đang dẫn đến những hậu quả

nghiêm trọng, đe dọa sự sống còn của nhân loại thì nội dung đạođức không chỉ là yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, yêu con người nóichung mà phải bao gồm các nội dung sau đây:

Giữ gìn và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp củadân tộc như lòng yêu nước, nhân ái, thủy chung, hiếu học, cầnkiệm liêm chính…

Bảo vệ môi trường, bảo vệ sinh thái

Vấn đề dân số, kế hoạch hóa gia đình, chống bạo lực giađình và tệ nạn xã hội

Đấu tranh cho một thế giới hòa bình, ổn định, bình đẳng, dânchủ và phát triển bền vững Hội nghị lần thứ 2 Ban chấp hành TWĐảng khoá VIII đã khẳng định: “Xây dựng những con người vàthế hệ trẻ thiết tha gắn bó với lý tưởng độc lập dân tộc và CNXH,

có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường, xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc, công nghiệp hoá , hiện đại hoá đất nước; giữ gìn và pháthuy các giá trị văn hoá dân tộc, có năng lực tiếp thu tinh hoa vănhoá nhân loại; phát huy tiềm năng của dân tộc và con người ViệtNam có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân,làm chủ tri thức khoa học và công nghệ, có tính tổ chức và kỷluật, có sức khoẻ, là những người kế thừa xây dựng CNXH vừa “hồng “ vừa “chuyên” như lời Bác Hồ căn dặn

Nội dung GDĐĐ xã hội chủ nghĩa bao gồm các phẩm chấtđạo đức được thể hiện dưới dạng các biểu hiện về hành vi đạođức, các khái niệm về các quy tắc đạo đức, các thói quen ứng xửtrong các quan hệ đạo đức,

Những yếu tố của tri thức, tình cảm và thói quen đạo đức đóđược chứa đựng trong nội dung của tất cả các nôn học trong nhàtrường, trong yêu cầu về nội dung, thái độ của học sinh tham giacác loại hình hoạt động đa dạng trong và ngoài nhà trường, tronggiao lưu với tập thể trong nhà trường và ngoài xã hội, nơi học sinhhọc tập và sinh sống Theo Phạm Minh Hạc thì chuẩn mực đạođức của con người Việt Nam thời kỳ công nghiện hoá - hiện đạihoá (có thể xác định một cách tương đối) được chia thành 5 nhóm,phản ánh các mối quan hệ chính mà con người phải giải quyết

Nhóm chuẩn mực đạo đức thể hiện nhận thức tư tưởng chính

có lý tưởng xã hội chủ nghĩa, yêu quê hương, đất nước, tự cường,

tự hào dân tộc, tin tưởng vào Đảng và Nhà nước

Nhóm chuẩn mực đạo đức hướng vào sự tự hoàn thiện bản

tự trọng, tự tin, tự lập, giản dị, tiết kiệm, trung thành, siêng năng,hướng thiện, biết kiềm chế, biết hối hận

Nhóm chuẩn mực đạo đức thể hiện quan hệ với mọi người

khác: nhân nghĩa, hiếu đễ, khoan dung, vị tha, hợp tác, bình đẳng,

lễ độ, tôn trọng mọi người, thuỷ chung, giữ chữ tín

Nhóm chuẩn mực đạo đức thể hiện quan hệ đối với công

Tóm lại, GDĐĐ là trang bị cho đối tượng giáo dục những

ngoài xã hội, ý thức về cuộc sống lao động sáng tạo, về trách

nghĩa vụ lao động và bảo vệ Tổ quốc

- Phương pháp giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông

Phương pháp giáo dục đạo đức cho học sinh gồm:

+ Phương pháp tác động vào nhận thức, tình cảm: đàm thoại,tranh luận, kể chuyện, giảng giải khuyên răn, thuyết phục, cảmhóa…

+ Phương pháp tổ chức các hoạt động thực tiễn: giao việc,rèn luyện, tập thói quen, tạo dư luận xã hội…

+ Phương pháp kích thích tình cảm và hành vi: thi đua, nêugương, khen thưởng , trách phạt…

Khi sử dụng các phương pháp trên nhà giáo dục cần lưu ý:

+ Đảm bảo nguyên tắc quá trình giáo dục

+ Bảo đảm tính mục tiêu, nội dung của giáo dục

+ Phối hợp các phương pháp với nhau

+ Hiểu hoàn cảnh và đặc điểm tâm lý đối tượng