CƠ sở lí LUẬN và THỰC TIỄN của VIỆC xây DỰNG và sử DỤNG hệ THỐNG tư LIỆU điện tử TRONG dạy học địa lí lớp 12 ở TRƯỜNG TRUNG học PHỔ THÔNG

Biện pháp hiệu quả nhất để đổi mới phương pháp dạy học làtích cực hoá hoạt động của học sinh, trong đó giáo viên đóng vaitrò là người tổ chức, hướng dẫn hoạt động học tập, tạo môi trường

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG

HỆ THỐNG TƯ LIỆU ĐIỆN TỬ

TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 Ở

TRƯỜNG THPT

Đổi mới giáo dục phổ thông theo định hướng phát triển năng lực

Những quan điểm chỉ đạo đổi mới giáo dục phổ thông theo hướng phát triển năng lực

Ngày 28.07.2017 chương trình giáo dục phổ thông tổng thểđược Ban Chỉ đạo đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dụcphổ thông thông qua Chương trình giáo dục phổ thông được xâydựng trên cơ sở quan điểm của Đảng, Nhà nước về đổi mới cănbản, toàn diện giáo dục và đào tạo; có sự kế thừa và phát triểnnhững ưu điểm của các chương trình giáo dục phổ thông giai đoạntrước, đồng thời tiếp thu những giá trị trong khoa học giáo dục vàkinh nghiệm xây dựng chương trình của các nền giáo dục hiện đạitrên thế giới Điều 27, Luật giáo dục quy định mục tiêu của giáo

dục phổ thông là: “Giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức,

trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản; phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo của học sinh, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc”.

Chương trình giáo dục phổ thông mới yêu cầu bảo đảm pháttriển phẩm chất và năng lực người học thông qua nội dung giáodục với những kiến thức cơ bản, thiết thực, hiện đại; hài hòa đức,trí, thể, mỹ; chú trọng thực hành [2],vận dụng kiến thức để giảiquyết vấn đề trong học tập và đời sống Khung chương trình giáodục đảm bảo tích hợp cao ở các lớp học dưới, phân hóa dần ở cáclớp học trên Như vậy, chương trình giáo dục phổ thông mới đòihỏi phải có sự kết nối chặt chẽ giữa các cấp học, lớp học và liênthông với các chương trình giáo dục ở các bậc học cao hơn Điều

28, Luật giáo dục quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông

phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”.

Chương trình giáo dục phổ thông được xây dựng theo hướng

mở, chương trình chỉ mang tính chất định hướng với các nội dunggiáo dục cốt lõi, bắt buộc trên phạm vi toàn quốc, nhưng quyềnchủ động và trách nhiệm giáo dục được trao cho nhà trường và địaphương, sao cho phù hợp với các điều kiện thực tiễn về cơ sở vậtchất, văn hóa địa phương, Chương trình chỉ quy định nhữngnguyên tắc, định hướng chung yêu cầu cần đạt về phẩm chất và

năng lực của học sinh Nội dung chi tiết của chương trình giáo dụcđược trao cho tác giả sách giáo khoa và nhà trường, giáo viên,nhằm phát huy tính chủ động, sáng tạo trong thực hiện chươngtrình

Trong tương lai, việc dạy học không chỉ dừng lại ở việc ứngdụng công nghệ thông tin và truyền thông mà chúng ta còn hướngtới xây dựng một nền “giáo dục điện tử” Ở đó, mọi thành tố củaquá trình giáo dục đều được trang bị các phương tiện và kĩ năngcông nghệ thông tin, các thành tựu mới nhất của công nghệ đềuđược cập nhật và đưa vào phục vụ giảng dạy, yếu tố công nghệ trởthành tất yếu trong nền giáo dục của thời đại 4.0 Đây là cuộccách mạng đang làm thay đổi toàn bộ mô hình học tập trong thế kỉXXI, giúp chúng ta nhanh chóng xóa nhòa khoảng cách với cácnền giáo dục hàng đầu trên thế giới Chính vì vậy, việc xây dựng

hệ thống tư liệu điện tử trong dạy học chỉ là những bước đi đầutiên cần thiết trong một nền giáo dục hiện đại đang được định hình

bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiệphóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xãhội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế; Quốc hội đã ban hành Nghịquyết số 88/2014/QH13 về đổi mới chương trình, sách giáo khoagiáo dục phổ thông, góp phần đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo Mục tiêu đổi mới được quy định: “Đổi mới chươngtrình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông nhằm tạo chuyển biếncăn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục phổ thông;kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp; góp phầnchuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáodục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hòa đức,trí, thể, mỹ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh.” [2]Như vậy, nền giáo dục Việt Nam thế kỉ XXI đang chuyển dần từmột nền giáo dục nặng về định hướng nội dung sang một nền giáodục chú trọng phẩm chất, năng lực của người học Mục tiêu củanền giáo dục mới nhằm hiện thực hóa triết lí giáo dục của

UNESCO với bốn trụ cột giáo dục: “học để biết, học để làm, học

để cùng chung sống và học để tự khẳng định mình” Như vậy,

nhiệm vụ của giáo dục là chuẩn bị cho con người khả năng giảiquyết các tình huống của cuộc sống Trong bối cảnh đó đòi hỏimỗi người giáo viên phải không ngừng đổi mới phương pháp dạyhọc để nâng cao chất lượng giáo dục

Biện pháp hiệu quả nhất để đổi mới phương pháp dạy học làtích cực hoá hoạt động của học sinh, trong đó giáo viên đóng vaitrò là người tổ chức, hướng dẫn hoạt động học tập, tạo môi trườnghọc tập thân thiện và những tình huống có vấn đề để khuyến khíchhọc sinh tích cực tham gia vào các hoạt động học tập, tự phát hiệnnăng lực, nguyện vọng của bản thân, rèn luyện thói quen và khảnăng tự học, phát huy tiềm năng và những kiến thức, kỹ năng đãtích lũy được để phát triển Các hoạt động học tập của học sinhbao gồm hoạt động khám phá vấn đề, hoạt động luyện tập và hoạtđộng thực hành, được thực hiện với sự hỗ trợ của thiết bị dạy học,

đồ dùng học tập, đặc biệt là công cụ tin học và truyền thông [2].Không gian học tập có thể được tổ chức ở cả trong và ngoàikhuôn viên nhà trường thông qua các hình thức chủ yếu: học lýthuyết, thí nghiệm, trò chơi, đóng vai, dự án học tập, xêmina,tham quan, cắm trại, đọc sách, hoạt động phục vụ cộng đồng.Trong các hình thức học tập này, học sinh có thể được tổ chức làmviệc tập thể hoặc làm việc cá nhân nhằm tạo điều kiện cho họcsinh được tự mình thực hiện nhiệm vụ học tập và trải nghiệm cáckinh nghiệm thực tế

Trong nội dung đổi mới phương pháp dạy học, người giáoviên cần đa dạng hóa các hình thức và phương pháp dạy học saocho phương pháp và hình thức dạy học đó phù hợp với nội dung

bài học, môn học và phát huy tối đa sự tích cực của học sinh Giáoviên có thể phối hợp nhiều phương pháp dạy học khác nhau, baogồm cả các phương pháp dạy học truyền thống và phương phápdạy học hiện đại Hiện nay, nhờ sự phát triển của khoa học giáodục, giáo viên đã được tiếp cận với lí thuyết của nhiều phươngpháp dạy học, như phương pháp thuyết trình, phương pháp dạyhọc giải quyết vấn đề, phương pháp dạy học dự án, phương phápdạy học hợp đồng, Mỗi phương pháp dạy học sẽ có những ưuđiểm, nhược điểm nhất định và sẽ không có một phương pháp nàođược coi là toàn năng, chính vì vậy đòi hỏi người giáo viên phảilinh hoạt trong việc sử dụng các phương pháp dạy học.

Môn Địa lí là một môn học có tính chất đặc thù, môn họcnày hướng tới sự hình thành tư duy không gian lãnh thổ, hìnhthành nhận thức về quy luật phát triển của các yếu tố tự nhiên và

KT – XH Chính vì vậy, Địa lí là môn học có nhiều cơ hội để đổimới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt độngkhám phá của người học, đồng thời có khả năng ứng dụng côngnghệ thông tin vào trong quá trình dạy học nhằm đạt hiệu quả caonhất

Trên thực tế, ở các nhà trường phổ thông, môn Địa lí thườngđược coi là môn học phụ, môn học thuộc và ít nhận được sự chú ýcủa học sinh; môn Địa lí vẫn chưa có vị thế xứng đáng trong

khung chương trình môn học trong nhà trường Chính vì vậy, đểlấy lại vị trí của môn học, nâng cao tính hiệu quả trong quá trìnhgiảng dạy, đòi hỏi người giáo viên phải không ngừng đổi mớiphương pháp dạy học, tận dụng các lợi thế vượt trội của cuộc cáchmạng công nghiệp 4.0 nhằm giúp môn Địa lí trở lên sinh động,hứng thú hơn đối với học sinh Đa dạng hóa các hình thức,phương pháp dạy học là yêu cầu cấp bách nhằm chống lại hộichứng “buồn ngủ”, chán học ở học sinh và phòng tránh việc đóngvào tư duy của học sinh một lối học thụ động, thiếu sáng tạo.

Có nhiều phương pháp dạy học tích cực có thể áp dụng trongmôn Địa lí, bao gồm các phương pháp dạy học truyền thống vàphương pháp dạy học hiện đại, đòi hỏi người giáo viên phải linhhoạt trong việc lựa chọn, kết hợp các phương pháp Một sốphương pháp dạy học tích cực được gợi ý như:

Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề:

Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề là phương pháp dạyhọc dựa trên những quy luật của sự lĩnh hội tri thức và cách thứchoạt động một cách sáng tạo, có những nét cơ bản của sự tìm tòikhoa học Bản chất của nó là tạo nên một chuỗi những “tìnhhuống vấn đề”, “tình huống học tập” và điều khiển học sinh giảiquyết những vấn đề học tập đó Nhờ vậy, nó đảm bảo cho học

sinh lĩnh hội vững chắc những cơ sở khoa học, phát triển năng lực

tư duy sáng tạo và hình thành cơ sở thế giới quan khoa học [1]

Tình huống có vấn đề bao gồm: tình huống nghịch lý, tìnhhuống bác bỏ, tình huống “tại sao”, các tình huống này đòi hỏihọc sinh phải vận dụng kiến thức và kỹ năng vốn có để giải quyếtvấn đề đặt ra Học sinh phải tìm ra được các mối liên hệ, đặc biệt

là mối liên hệ nhân quả, tìm ra được nguyên nhân dẫn đến kết quả

đó, người học có thể thường xuyên giải thích các sự sai khác giữa

lý thuyết và thực tiễn, từ đó việc vận dụng tri thức vào giải quyếtcác tình huống thực tiễn sẽ được nâng cao

Phương pháp đàm thoại:

Phương pháp đàm thoại (vấn đáp) là phương pháp giáo viênkhéo léo đặt hệ thống câu hỏi để học sinh trả lời nhằm gợi mở chohọc sinh sáng tỏ những vấn đề mới; tự khai phá những tri thứcmới bằng sự tái hiện những tài liệu đã học hoặc từ những kinhnghiệm đã tích luỹ được trong cuộc sống, nhằm giúp học sinhcủng cố, mở rộng, đào sâu, tổng kết, hệ thống hoá tri thức đã tiếpthu được và nhằm mục đích kiểm tra, đánh giá và giúp học sinh tựkiểm tra, tự đánh giá việc lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo trongquá trình dạy học [1]

Chúng ta có thể sử dụng linh hoạt các hình thức đàm thoại sau:đàm thoại gợi mở (dùng khi dạy bài mới), đàm thoại củng cố (khi

muốn học sinh đào sâu, mở rộng kiến thức, khắc phục các hiểu biếtsai lệch), đàm thoại tổng kết (khi muốn hệ thống hóa kiến thức),đàm thoại kiểm tra, đàm thoại tái hiện,

Trong phương pháp này hệ thống câu hỏi của giáo viên giữvai trò chủ đạo, có tính chất quyết định đối với chất lượng lĩnh hộicủa cả lớp, hệ thống câu hỏi của giáo viên vừa là kim chỉ nam, vừa

là bánh lái hướng tư duy của học sinh đi theo một logic hợp lý, nókích thích cả sự tò mò khoa học và cả sự ham muốn giải đáp củahọc sinh Vì thế, khi kết thúc đàm thoại, học sinh có vẻ như tự lựctìm ra chân lý và chính khía cạnh này đã tạo ra cho học sinh niềmvui sướng của nhận thức, một tình cảm rất tốt đẹp cần phát triển ởhọc sinh

Phương pháp dạy học hợp tác theo nhóm:

Phương pháp dạy học theo nhóm là phương pháp đặt họcsinh vào môi trường học tập theo các nhóm học sinh Một trongnhững lí do chính để sử dụng phương pháp này là nhằm khuyếnkhích học sinh trao đổi và biết cách làm việc hợp tác với ngườikhác

Tổ chức học sinh học tập theo nhóm không chỉ phát huy tínhtích cực, tự giác, khả năng chủ động, sáng tạo trong hoạt độngnhận thức của học sinh, tạo điều kiện để mọi người cùng tham gia,chia sẻ kinh nghiệm, học hỏi lẫn nhau, chuẩn bị cho lao động

phân công hợp tác trong cộng đồng mà qua cách học này nhiều kĩnăng xã hội cũng được hình thành và phát triển.

Phương pháp khảo sát, điều tra trong dạy học địa lí:

Phương pháp khảo sát, điều tra là một phương pháp đặc thùcủa việc dạy học địa lí Vì đối tượng nghiên cứu của khoa học địa

lí là các thể tổng hợp lãnh thổ tự nhiên, các thể tổng hợp sản xuấttheo lãnh thổ và các thành phần của chúng Muốn cho học sinhhiểu được các thành phần và các mối quan hệ của các thành phầntrong các thể tổng hợp tự nhiên, các thể sản xuất theo lãnh thổ, thìgiáo viên phải hướng dẫn các em nghiên cứu trên một lãnh thổ cụthể - đó là địa phương nơi các em đang sinh sống và học tập [1]

Thông qua việc tiếp xúc, tìm tòi, điều tra thực tế địa phương

sẽ cung cấp cho học sinh các biểu tượng, khái niệm, các mối quan

hệ nhân quả về các đối tượng địa lí mà các em đang và sẽ học.Giúp cho học sinh cách quan sát, tìm tòi, thu thập, phân tích, sosánh các đối tượng địa lí trong môi trường thực tế, từ đó tìm ra cáimới cho mình; tập dượt cho học sinh làm quen với công tácnghiên cứu khoa học

Phương pháp dự án:

Phương pháp dự án được áp dụng vào trong giáo dục từ thập

kỷ đầu của thế kỷ XX và được xác định như một hoạt động thựchành quan trọng Hình thức dự án cũng khá đa dạng, dự án có thể

được thực hiện ngoài kế hoạch lên lớp, thực hiện trong khuôn khổ

kế hoạch lên lớp, thực hiện các bài tập theo nhóm ngoài giờ học,

Trong nhà trường học sinh có thể thiết kế và thực hiện dự ánvới sự giúp đỡ của giáo viên Tuy nhiên vai trò của giáo viên ởđây là người góp ý hơn là vai trò độc đoán ở bất cứ giai đoạn nàocủa dự án Phương pháp này giúp học sinh nhiều kĩ năng cần thiếtnhư: kĩ năng điều tra, kĩ năng làm việc nhóm, kĩ năng giải quyếtvấn đề, kĩ năng suy nghĩ độc lập, kiên nhẫn và có trách nhiệm vớinhững quyết định của bản thân

Ngoài ra còn rất nhiều phương pháp dạy học tích cực khác

mà giáo viên có thể vận dụng một cách linh hoạt như phươngpháp hướng dẫn học sinh khai thác tri thức từ bản đồ, phươngpháp thảo luận, phương pháp học tập tình huống, phương phápđóng vai, Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả cao nhất của cácphương pháp dạy học thì một yếu tố không thể thiếu trong mônĐịa lí đó là các công cụ, phương tiện dạy học Từ lâu, bản đồ đã làmột phương tiện dạy học, một cuốn sách giáo khoa thứ hai trongmôn Địa lí, giúp học sinh hình thành tư duy lãnh thổ rất hiệu quả.Ngoài ra, trong giai đoạn hiện nay, khi mà cuộc cách mạng khoahọc công nghệ đang đạt được những bước tiến vĩ đại, các phươngtiện dạy học được số hóa trở thành một lựa chọn tối ưu trong quátrình dạy và học địa lí Điều đặc biệt, các phương tiện số này có

thể được cập nhật thường xuyên về hình thức, số liệu nên hạn chếtối đa tình trạng lạc hậu Lúc này khi đã có đầy đủ các điều kiệndạy học lí tưởng trong tay, thì yêu cầu đối với người giáo viên sẽkhông chỉ dừng lại ở kiến thức chuyên môn vững vàng mà còn đòihỏi năng lực sáng tạo vô hạn của người giáo viên

Đổi mới kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực

Đánh giá kết quả học tập là quá trình thu thập thông tin, phântích và xử lý thông tin, giải thích thực trạng việc đạt mục tiêu giáodục, tìm hiểu nguyên nhân, ra những quyết định sư phạm giúp cảithiện hiệu quả học tập của học sinh.Theo quan điểm phát triểnnăng lực, việc đánh giá kết quả học tập không lấy việc kiểm trakhả năng tái hiện kiến thức đã học làm trung tâm của việc đánhgiá Đánh giá kết quả học tập theo năng lực cần chú trọng khảnăng vận dụng sáng tạo tri thức trong những tình huống ứng dụng

khác nhau Hay nói cách khác, đánh giá theo năng lực là đánh giá

kiến thức, kỹ năng và thái độ trong bối cảnh có ý nghĩa (Leen pil,

2011)

Trong đánh giá theo định hướng phát triển năng lực, cónhiều hình thức đánh giá như: đánh giá quá trình – đánh giá tổngkết; đánh giá trong – đánh giá ngoài; đánh giá khách quan – đánh

giá chủ quan; đánh giá chính thức – đánh giá không chính thức.Việc sử dụng các phương pháp đánh giá này nhằm giúp giáo viênbiết được trình độ chung của người học, những học sinh có tiến

bộ, những học sinh sút kém để có thể động viên và giúp đỡ kịpthời Kết quả đánh giá giúp giáo viên xem xét và điều chỉnh lạiphương pháp và hình thức tổ chức dạy học hiện hành Đồng thời,việc đánh giá không chỉ dành cho đối tượng giáo viên, trong đánhgiá theo định hướng phát triển năng lực, học sinh cũng là đốitượng trực tiếp tham gia vào quá trình tự đánh giá, để thu đượccác thông tin phản hồi về quá trình học tập của bản thân, từ đóđiều chỉnh hoạt động học tập sao cho phù hợp

Trong tổ chức các hoạt động học tập, giáo viên thường sửdụng các phương pháp đánh giá truyền thống như: kiểm tra tựluận, kiểm tra trắc nghiệm, kiểm tra vấn đáp Những phương phápđánh giá truyền thống này thường được thực hiện bởi giáo viên,

và giúp thu được các thông tin phản hồi về kiến thức, kĩ năngcứng của học sinh Tuy nhiên, để có thể đánh giá quá trình học tậpcủa học sinh một cách toàn diện, giáo viên nên kết hợp với cáchình thức kiểm tra, đánh giá hiện đại như: quan sát, trao đổi, trìnhdiễn, đánh giá sản phẩm dự án, đánh giá qua tình huống thực tiễn.Với các hình thức đánh giá này, giáo viên có thể tập trung vàoviệc đánh giá khả năng vận dụng kiến thức, kĩ năng, thái độ của

người học Với việc sử dụng linh hoạt hai hình thức đánh giátruyền thống và đánh giá hiện đại, giáo viên sẽ thu được các tínhiệu chính xác về khả năng học tập của học sinh để có những điềuchỉnh kịp thời; đồng thời bản thân người học cũng có thể tham giamột cách chủ động vào quá trình tự đánh giá kết quả học tập củamình

Tư liệu điện tử dạy học

Khái niệm phương tiện dạy học số và tư liệu điện tử dạy học

Sự ra đời của phương tiện dạy học số và tư liệu điện tử dạyhọc được quyết định bởi sự ra đời của máy vi tính và mạnginternet, chính vì vậy cần phải khái quát một số nét về lịch sử rađời của các thành tố này

Máy vi tính đầu tiên xuất hiện vào khoảng thập niên 70 củathế kỉ XX và có mặt khắp mọi nơi vào thập niên 80 Chiếc máytính xách tay đầu tiên ThinkPad 700 của IBM ra đời năm 1992 mở

ra kỉ nguyên của máy tính cá nhân, con người chuyển từ việc phảichia sẻ máy tính lớn trong các trường đại học, cơ quan nhà nướcsang chủ động hơn với những chiếc máy tính nhỏ gọn, cơ động

Những năm 2000 đánh dấu sự phát triển vượt bậc củainternet, kèm theo đó là sự ra đời của thiết bị mạng và truyền dẫn

Với bước đột phá này của công nghệ, những chiếc máy tính ngàycàng trở lên thông minh hơn, được tích hợp nhiều tính năng hơn.Đồng thời, những thành tựu đó đã phát động một cuộc cách mạnggiáo dục thực sự cả về phương pháp luận lẫn công nghệ dạy học,

mà ở đó, quan hệ không gian – thời gian – trật tự thang bậc theoquan điểm giáo dục truyền thống đã bị phá vỡ

Khái niệm phương tiện dạy học số

Phương tiện dạy học số là một thuật ngữ phổ biến ở các quốcgia có nền giáo dục phát triển như Hoa Kì, Canada, Oxtraylia,

và đã được nghiên cứu, ứng dụng trong giáo dục từ những năm 90của thế kỉ XX Ở Việt Nam, dữ liệu số hóa cũng đã được đưa vào

sử dụng trong dạy học từ năm 2005 dưới dạng thử nghiệm và kếtquả mang lại rất tích cực

Theo tác giả Phạm Xuân Quế thì “Phương tiện dạy học số làcác phương tiện mà một phần hay toàn bộ được tạo nên và hoạtđộng dựa trên công nghệ số” Phương tiện dạy học số đôi khi cònđược gọi là đa phương tiện (Multimedia)

Theo tác giả Nguyễn Minh Trung thì “Phương tiện kỹ thuậtdạy học tập hợp các khách thể được vật chất hóa, mô hình hóa nộidung của đối tượng dạy học bởi công nghệ mới, bao gồm cácphương tiện kỹ thuật tạo điều kiện cho giáo viên tác động đạt hiệuquả sư phạm, giúp người học lĩnh hội thông tin học tập một cách

sâu sắc, tạo điều kiện vật chất cần thiết cho sự phát triển kỹ năng,

kỹ xảo, phẩm chất trí tuệ và các phẩm chất nhân cách khác.”

Như vậy, phương tiện dạy học số là: tập hợp những đốitượng vật chất hoạt động dựa trên công nghệ số được giáo viên sửdụng với tư cách là những phương tiện tổ chức, điều khiển hoạtđộng nhận thức của người học, là phương tiện nhận thức củangười học, thông qua đó mà thực hiện những nhiệm vụ dạy học

Về mặt phân loại, phương tiện dạy học số được chia thành 2loại:

Phương tiện dạy học số cứng: bao gồm máy tính, máy chiếu,

các thiết bị lưu trữ, hiển thị thông tin (ebook, đầu DVD, VCD,USB, )

Phương tiện dạy học số mềm: là tệp dữ liệu số dưới dạng văn

bản, hình ảnh, mô hình, bảng biểu, bản đồ, video, các phần mềmdạy học,

Khái niệm tư liệu điện tử dạy học

Tư liệu điện tử dạy học là một khái niệm mới xuất hiện trongnhững năm gần đây và được sử dụng một cách rộng rãi Tuynhiên, khái niệm này vẫn chưa có một cách định nghĩa thống nhất

và luôn thay đổi cùng với sự phát triển nhanh chóng trong lĩnhvực công nghệ thông tin và truyền thông Có thể nêu ra một sốđịnh nghĩa được sử dụng phổ biến hiện nay:

Theo Nguyễn Kim Thân (trong Từ điển tiếng Việt): tư liệuđiện tử là dữ liệu, tin tức giúp con người tìm kiếm thông tin dựatrên máy tính và các phương tiện công nghệ mới.

Định nghĩa của Bộ GD & ĐT (trong sách giáo khoa Tin học10): tư liệu điện tử là tài liệu được biên soạn dưới dạng số hóahoặc phi số (tài liệu dạng văn bản)

Theo tác giả Lê Văn Nhương (Đại học Cần Thơ) thì tư liệuđiện tử là các tập tin số được tạo ra trên máy tính và các thiết bịtương đương, các tài liệu này được lưu trữ trực tiếp trên máy tínhhoặc các thiết bị lưu trữ khác: đĩa CD, đĩa DVD, USB, thẻ nhớ,mạng internet, e – mail, [10]

Tác giả Trịnh Lê Hồng Phương (Trường Đại học sư phạmThành phố Hồ Chí Minh) định nghĩa: tư liệu điện tử là các tài liệuhọc tập được số hóa theo một cấu trúc, định dạng và kịch bản nhấtđịnh được lưu trữ trên máy tính nhằm phục vụ việc dạy và họcqua máy tính Dạng thức số hóa có thể là văn bản, slide, bảng dữliệu, âm thanh, hình ảnh, video clip, các ứng dụng tương tác vàhỗn hợp của các dạng thức nói trên [13]

Mặc dù đưa ra các định nghĩa khác nhau về tư liệu điện tửdạy học nhưng các tác giả đều đưa ra các đặc điểm chung nhất củakhái niệm này bao gồm 2 thành tố:

Thành tố thứ nhất của tư liệu điện tử dạy học là phần cứng

(phương tiện): bao gồm các thiết bị lưu trữ, xử lí thông tin, các thiết

bị hỗ trợ và phục vụ việc dạy học như: máy tính, máy chiếu, các thiết

bị nhúng, thiết bị lưu trữ thông tin,

Thành tố thứ hai là phần mềm dạy học (cơ sở dữ liệu dạng số

hóa), thông dụng nhất là các nguồn học liệu, tài nguyên học tập được

số hóa dưới dạng file dữ liệu, các phần mềm ứng dụng, các bài thínghiệm ảo, bài giảng điện tử,

Tài liệu điện tử rất đa dạng về kích cỡ, ngôn ngữ và địnhdạng Các định dạng thường gặp là:

- Văn bản: với các định dạng *doc, *docx, *xls, *xlsx,

*pdf,

- Ảnh: với các định dạng: *jpg, *jpeg, *gif,

- Phim, âm thanh với các định dạng: *mp3 *mp4, *avi,

- Web với các định dạng: *html, *php,

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, tác giả đã tiến hànhnghiên cứu và thiết kế các sản phẩm bao gồm:

+ Các bản đồ 3D thể hiện đặc điểm tự nhiên Việt Nam

+ Các biểu đồ động về địa lí dân cư và địa lí kinh tế ViệtNam

+ Các hình ảnh đồ họa (infographic) thể hiện nội dung địa lí

tự nhiên, kinh tế - xã hội

+ Các bài giảng điện tử theo cấu trúc từng bài trong sáchgiáo khoa

Ngoài ra, hệ thống tư liệu điện tử cũng được làm phong phúhơn nhờ các tư liệu sưa tầm: video, câu hỏi trắc nghiệm, sáchtham khảo,…

Đặc điểm của tư liệu điện tử dạy học

Tư liệu điện tử dạy học là một hệ thống hay ngân hàng dữliệu dưới dạng file đa phương tiện như âm thanh, video, đồ họa,văn bản, được sắp xếp trong một cấu trúc hợp lí, không phải làmột bộ sưu tập lung tung, không có mục đích Khi tiến hành xâydựng một hệ thống tư liệu dạy học, tác giả phải xác định rõ mụctiêu cần đạt của sản phẩm, đối tượng tiếp nhận, cơ sở vật chất,

từ đó thu thập, lựa chọn, xử lí, hoàn thiện và đưa vào sử dụng sảnphẩm Hình thức lưu trữ tư liệu điện tử dạy học khá đa dạng, như:lưu trữ trong các đĩa nén, mạng nội bộ hay đưa lên website

Như vậy, chúng ta có thể rút ra một số đặc điểm cơ bản của

tư liệu điện tử dạy học như sau:

Thứ nhất, về không gian lưu trữ dữ liệu: tư liệu điện tử dạy

học cho phép lưu trữ một lượng lớn dữ liệu trong một không giantối thiểu Do các dữ liệu trong tư liệu điện tử dạy học là các file đaphương tiện như âm thanh, hình ảnh, văn bản, đồ họa, đã được

số hóa nên có kích thước vô cùng nhỏ lại được lưu trữ trên cáckhông gian như các trang web, mạng nội bộ, đĩa DVD, nên dunglượng lưu trữ trên máy tính cá nhân sẽ được tiết kiệm ở mức tốiđa.

Thứ hai, về tính chất di động khi sử dụng: một hệ thống tư

liệu điện tử dạy học được hoàn thiện và lưu trữ dưới dạng một đĩaDVD hay mạng nội bộ trường học có thể được sử dụng bởi nhiềuđối tượng học sinh, thậm chí nếu được lưu trữ dưới dạng websitethì có thể được chia sẻ và sử dụng rộng rãi trên phạm vi rộng lớnqua hình thức dạy học trực tuyến hoặc thông qua link liên kết quagmail, facebook,

Thứ ba, về tính chất cập nhật của dữ liệu: chúng ta có thể dễ

dàng tạo ra các tập tin và truy cập dữ liệu từ tập tin đó, đồng thời

có thể thường xuyên sửa đổi, thêm mới hoặc loại bỏ các thông tin

cũ, không cần thiết Mặc dù phải mất rất nhiều thời gian để tạo ramột hệ thống tư liệu điện tử có chất lượng, nhưng khi đã hoànthành thì thời gian sử dụng rất dài, thậm chí là suốt cuộc đời vàtính chất cập nhật của dữ liệu sẽ luôn được đảm bảo

Thứ tư, về khả năng tiếp cận: mọi đối tượng đều có thể tiếp

cận với nguồn tài liệu với chi phí rất thấp, điều này sẽ đặc biệtđúng khi hệ thống tư liệu điện tử được lưu trữ dưới dạng website,

người học chỉ cần thiết bị có kết nối internet là có thể tiếp cận tàiliệu mọi lúc, mọi nơi.

Thứ năm, về tính logic và lựa chọn phương pháp học tập:

một vấn đề được trình bày dưới nhiều dạng khác nhau: văn bản,hình ảnh, âm thanh, nhưng luôn đảm bảo tính logic, sự mạchlạc Thông qua các liên kết, người sử dụng có thể nhìn nhận vấn

đề từ cấp độ bao quát đến cấp độ chi tiết, từ đó có thể nhìn nhậnvấn đề một cách toàn diện nhất Đồng thời, khi sử dụng tư liệuđiện tử, người học có thể hoàn toàn chủ động trong việc lựa chọnthời gian, địa điểm học tập, lựa chọn phương pháp học, nội dunghọc mà không gặp bất cứ trở ngại nào, vì vậy, người học sẽ tíchcực, chủ động hơn trong quá trình lĩnh hội tri thức

Ưu điểm và nhược điểm của tư liệu điện tử dạy học

Ưu điểm của tư liệu điện tử dạy học

Tư liệu điện tử dạy học là các tài liệu đã được số hóa vớinhiều hình thức khác nhau như text (văn bản), picture (hình ảnhtĩnh), voice (tiếng nói), sound (âm thanh), video, Việc học quacác dạng tài liệu phong phú này sẽ giúp kích thích sự chú ý củangười học, đồng thời là phương tiện hữu hiệu để giáo viên xâydựng, chuyển giao các nhiệm vụ học tập một cách sinh động Việc

sử dụng tư liệu điện tử trong dạy học sẽ trợ giúp hiệu quả cho quá

trình nhận thức của học sinh ở tất cả các khâu: tạo động cơ, hứngthú học tập; cung cấp các cứ liệu sinh động (hình ảnh, âm thanh,video, ) nhằm giúp học sinh khái quát hóa các khái niệm trừutượng, các quy luật tự nhiên, quy luật kinh tế - xã hội; có thể sửdụng trong việc ôn tập, đào sâu, mở rộng, hệ thống hóa kiến thức,

kĩ năng; hỗ trợ việc kiểm tra, đánh giá, tự đánh giá của người học

Theo lí luận dạy học hiện đại, tư liệu dạy học nói chung, tưliệu điện tử nói riêng có thể hỗ trợ giáo viên và học sinh trong tất

cả các pha của tiến trình giải quyết nhiệm vụ nhận thức Ở phachuyển gia nhiệm vụ học tập, tư liệu điện tử là công cụ hỗ trợ giáoviên xây dựng các tình huống có vấn đề, tạo hứng thú nhận thức

và động cơ học tập của học sinh Ở hoạt động này, giáo viên cóthể sử dụng các mô hình mô phỏng các hiện tượng xảy ra trong tựnhiên nhưng tại thời điểm học tập lại không thể trực tiếp quan sátđược, hay giáo viên có thể sử dụng một số hình ảnh, video mô tảmột hiện tượng nào đó trái với quan niệm ban đầu của học sinh đểhình thành tình huống có vấn đề, nhằm tạo cho học sinh nhu cầutìm hiểu, giải thích – đây là điều mà các tư liệu dạy học truyềnthống khó có thể làm được Trong pha hành động độc lập, họcsinh phải lựa chọn công cụ sẽ sử dụng, lập phương án làm việc,thu thập, xử lí dữ liệu nhằm giải quyết nhiệm vụ học tập đượcgiao Cuối cùng trong pha tranh luận, thể chế hóa và vận dụng tri

thức mới, tư liệu điện tử là công cụ để học sinh trình bày, tranhluận, đưa ra chứng cứ và bảo vệ kết quả tìm hiểu của bản thân haycủa nhóm

Với việc xây dựng hệ thống tư liệu điện tử sử dụng trên máytính cá nhân sẽ tạo ra thuận lợi cho việc tận dụng tối đa thời gian vàkhông gian học tập, học sinh có thể học mọi lúc, mọi nơi một cáchchủ động để đạt hiệu quả cao nhất Nguồn tài liệu được số hóa này

có kích thước rất gọn nhẹ, dễ dàng mang theo, sử dụng dễ dàng chỉcần một máy tính với cấu hình vừa phải Đặc biệt, nguồn tư liệuđiện tử này có thể dễ dàng chia sẻ thông qua đường link, email nêngia tăng khả năng chia sẻ và kết nối trên một không gian học tậprộng lớn

Hệ thống tư liệu điện tử gồm một tập hợp các cứ liệu theotừng chủ đề, được sắp xếp một cách logic phù hợp với nội dungyêu cầu của chương trình môn học nên người học có thể chủ độnghọc tập theo nhu cầu và khả năng của bản thân Người học có thểhọc theo tiến độ của bản thân, có thể học nhiều lần, lặp lại từngphần tùy nhu cầu cụ thể của người học

Hệ thống tư liệu điện tử được sắp xếp theo từng chủ đề, vớicác hình thức đa dạng như văn bản, bài giảng powerpoint, bàigiảng e – learning, tranh ảnh, bản đồ, video clip, nên khi học tậpvới nguồn cứ liệu này sẽ giúp học sinh phát triển óc thẩm mĩ, tạo

sự hứng thú trong quá trình học tập và lĩnh hội tri thức Hệ thốngcác khái niệm trong sách giáo khoa khá trừu tượng, đối tượngđược đề cập tới là các không gian rộng lớn lại không gần gũi vớiđời sống hàng ngày nên các tư liệu có tính trực quan cao sẽ làphương tiện học tập tuyệt vời để giảm bớt khó khăn cho học sinhtrên con đường hình thành khái niệm và phát triển tư duy.

Cuối cùng, khi khai thác và sử dụng hệ thống tư liệu điện tửtrong dạy học giáo viên sẽ có thể kết hợp được nhiều phươngpháp dạy học tích cực như dạy học dự án, dạy học đảo ngượcthông qua việc cung cấp cho học sinh nguồn tài liệu có sẵn trên hệthống, học sinh có nhiệm vụ khai thác, tìm hiểu để đáp ứng cácyêu cầu của giáo viên Đồng thời, chúng ta sẽ phát huy được quanđiểm lấy người học làm trung tâm: việc lựa chọn phương pháphọc, cách thức học và nội dung học hoàn toàn phụ thuộc vàongười học Vì vậy, người học phải tích cực hơn, chủ động hơntrong quá trình lĩnh hội kiến thức, phát huy cao độ tinh thần tựhọc

Nhược điểm của tư liệu điện tử dạy học

Bên cạnh những ưu thế vượt trội của hệ thống tư liệu điện tửđược sử dụng trong dạy học, chúng ta cũng cần nhìn nhận một sốhạn chế nhất định của phương tiện này: