Thủy văn sinh thái các nguyên tắc cơ bản và ứng dụng bài giảng cao học lê đình thành, nguyễn văn sỹ

ch ăy uălƠănghiênăc uăs ăt năt iăvƠăv năđ ngăc aăn căquaăchuătrìnhăth yăv năh c,ăhayănghiênăc uăv ăsinhătháiăh căc ngăch ăt pătrungăvƠoăs ăphơnăb ,ăphátătri năcácăloƠiăvƠăm tăs ăquyălu t

B ăGIÁOăD CăVÀă ÀOăT O B ăNỌNGăNGHI PăVÀăPTNT

Lểă ỊNHăTHẨNH NGUY NăV NăS ă

CỄCăNGUYểNăT CăC ăB NăVẨă NG D NG

HẨăN I, N Mă2018

M CăL C

DANHăM CăCỄCăHỊNH v

DANHăM CăB NGăBI U vi

M ă U 1

CH NGă1 NH NGăKHỄIăNI MăC ăB NăLIểNăQUANă NăTH YăV NăSINHă THỄI 3

1.1 KHỄIăNI MăV ăTH YăV NăSINHăTHỄI 3

1.1.1 Th yăv năsinhăthái 3

1.1.2 Vaiătròăc aăth yăv năsinhăthái 5

1.1.3 Cácănguyênăt căc ăb năc aăTh yăv năSinhăthái 8

1.1.4 Cácăgi ăthi tăc ăb năc aăTh yăv năSinhăthái 12

1.1.5 Cácăl nhăv căkhácănhauăc aăth yăv năsinhăthái 13

1.2 TH YăV NăSINHăTHỄIăậ T OăNểNăCỄCăC ăH IăPHỄTăTRI N 18

1.2.1 T oăc ăh iăphátătri n 18

1.2.2 Các thƠnhăph năc ăb năc aălỦăthuy tăTh yăv năsinhăthái 19

1.3 TH YăV NăSINHăTHỄIăLẨăM TăTI PăC NăT NGăH P 20

1.3.1 Ti păc năt ngăh pătrongăqu nălỦătƠiănguyênăn căvƠăgi iăquy tăcácăv năđ ătrênă l uăv c 20

1.3.2 Ti păc năt ngăh pătheoăquyămôăl uăv c 21

CH NGă2 M TăS ăKI NăTH CăC ăB NăV ăSINHăTHỄIăH CăLIểNăQUANă NăTH Yă V NăSINHăTHỄI 23

2.1 SINHăTHỄIăH C 23

2.1.1 Sinhătháiăh căvƠănhi măv ăc aănó 23

2.1.2 Môiătr ngăvƠăcácăy uăt ămôiătr ng 24

2.2 N IăS NGăC AăSINHăV T 28

2.2.1 Sinhătháiăh căcáăth ,ăquanăh ăgi aăcácăđi uăki nămôiătr ngăvƠăs ăphơnăb ăcácă loƠi 28

2.2.2 T ăsinhătháiăvƠămôiătr ngăs ng 28

2.3 S ăTHệCHăNGHIăVẨăS ăT NGăTỄCăGI AăCỄCăLOẨI 29

2.3.1 S ăthíchănghiăc aăsinhăv tăvƠămôiătr ng 29

2.3.2 S ăt ngătácăgi aăcácăloƠi 29

2.4 H ăSINHăTHỄIăVẨăB CăDINHăD NG 30

2.4.1 H ăsinhăthái 30

2.4.2 B cădinhăd ngătrongăh ăsinhăthái 31

2.4.3 H ăsinhătháiăvƠăqu năxƣ 32

2.4.4 Ch căn ngăc aăth măph ătrongăqu nălỦăcácătƠiănguyên 32

2.5 NH NGăV Nă ăLIểNăQUANă NăTH YăV NăSINHăTHỄI 34

2.5.1 Th yăv nă nhăh ngăđ năcácăy uăt ăvôăsinhă(v tălỦ) 34

2.5.2 aăhìnhăcácăkhuăv căkhácănhauătrênăl uăv că nhăh ngăđ năcácăh ăsinhăthái: 36 2.5.3 Cácăho tăđ ngăc aăconăng iăliênăquanăđ năth yăv năsinhăthái 37

2.6 S ă AăD NGăSINHăH Că ăVI TăNAMăVẨăCỄCăH ăSINHăTHỄIă I NăHỊNH

38

2.6.1 aăd ngăsinhăh căvƠăcácăloƠiăđ căh uă ăVi tăNam 38

2.6.2 H ăsinhătháiăr ngăđ uăngu n 40

2.6.3 H ăsinhătháiănôngănghi p 44

2.6.4 Cácăh ăsinhătháiăvùngăc aăsôngăvenăbi n 49

CH NGă3 NH NGăKHỄIăNI MăC ăB NăV ăTH YăV NăH CăăLIểNăQUANă Nă TH YăV NăSINHăTHỄI 57

3.1 TH YăV NăH C 57

3.1.1 Khoaăh căThu ăv n: 57

3.1.2 TƠiănguyênăn c 58

3.2.3 TƠiănguyênăn cătrongăth ăk ă21 70

3.3.2 VùngăB căb 74

3.3.3 VùngăB cătrungăb 76

3.3.4 VùngăNamătrungăb 77

3.3.5 VùngăTơyănguyên 78

3.3.6 Vùngă ôngăNamăb 79

CH NGă4 NGăD NGăTH YăV NăSINHăTHỄIăTRONGăQU NăLụăTẨIăNGUYểNăN CăVẨă PHọNGăTRỄNHăTHIểNăTAI 81

4.1 CỄCăL IăệCHăC AăH ăSINHăTHỄIăTH YăSINH 81

4.1.1 H ăsinhătháiăth yăsinhăvƠădòngăch yămôiătr ng 81

4.1.2 Cácăl iăíchăc aăh ăsinhătháiăth yăsinh 87

4.2 TH YăV NăSINHăTHỄIăTRONGăQU NăLụăT NGăH PăTẨIăNGUYểNăN C 88

4.2.1 Kháiăni măvƠănguyênătácăqu nălỦăt ngăh pătƠiănguyênăn c 88

4.2.2 Nh ngăkhóăkh năvƠănhi m v c n gi i quy tătrongăkhaiăthácăvƠăs d ngătƠiă

nguyênăn c 90

4.2.3 Th yăv năsinhătháiălƠăcôngăc ătrongăqu nălỦătƠiănguyênăn c 91

4.3 TH YăV NăSINHăTHỄIăTRONGăPHọNGăCH NGăTHIểNăTAIăV ăN C 96

4.3.1 Phòngăch ngăl ăl t 96

4.3.2 Th yăv năsinhătháiătrongăqu nălỦăvƠăbi năphápăphòngăch ngăl 99

4.4 TH YăV NăSINHăTHỄIăTRONGăQU NăLụ,ăPHọNGăCH NGăH N 105

4.4.1 Kháiăni măh n 105

4.4.2 Cácănguyênănhơnăgơyăh n 107

4.4.3 Tácăh iăc aăh năvƠăqu nălỦăphòngăch ng 108

4.5 TH YăV NăSINHăTHỄIăTRONGăPHỄTăTRI Nă ỌăTH 113

4.5.1 Phátătri năđôăth 113

4.5.2 Th yăv năsinhătháiăđ iăv iămôiătr ngăđôăth 116

4.5.3 Nh ngă ngăd ngăth yăv năsinhătháiătrongăphátătri năđôăth 117

TẨIăLI UăTHAMăKH O 122

PH ăL C 123

v

DANHăM CăCÁC HỊNH

Hìnhă1.1: Nguyênăt că1ăc aăTh yăv năsinhăthái 10

Hìnhă1.2:ăNguyênăt că2ăc aăTh yăv năsinhăthái 10

Hìnhă1.3:ăNguyênăt că3ăc aăTh yăv năsinhăthái 11

Hìnhă1.4:ă(a)- C nhăquanăvùngăkhôăh năchơuăPhi;ă(b)- bánăkhôăh năBìnhăThu năVi tăNam 14

Hìnhă1.5:ă păchínhăh ăHòaăBìnhătrênăsôngă Ơ 15

Hìnhă1.6:ăLòngăh ăHòaăBìnhăt oăvùngăđ tăng păn căl n 15

Hìnhă1.7:ăNh ngăy uăt ă nhăh ngăđ năsinhătháiăvùngăc aăsông,ăvenăbi n 17

Hìnhă1.8:ăChi năl căchoăb năv ngătƠiănguyênăn c,ăsinhătháiăvƠăxƣăh i 18

Hìnhă1.9:ăCácăthƠnhăph năc ăb năc aălỦăthuy tăắTh yăv năSinhăthái” 19

Hìnhă1.10:ă ngăd ngăth yăv năsinhătháiănh ăm tăY uăt ăt oăc ăh iăl nănh tătrongăK chăb nă chi năl căthƠnhăcôngăc aăQu nălỦăn căng tăb năv ng 20

Hìnhă1.11:ăTh yăv năsinhătháiătrongăgi iăquy tăv năđ ătrênăl uăv căsông 21

Hìnhă1.12:ăTi păc nătheoăquyămôăc aăTh yăv năsinhăthái 22

Hìnhă2.1:ăS ăđ ămôăt ăm iăquanăh ăquaăl iăgi aăm tăs ăy uăt ăc aămôiătr ngăđ năsinhăv t,ă trongăđóăsinhăv tătrungătơmălƠăđ ngăv tă năth t 24

Hình 2.2:ăH ăcácăc ăquanăchínhăc aăth căv t 25

Hìnhă2.3:ăTínhăch tă4ăchi uăc aăh ăsinhătháiăsôngăngòi 35

Hìnhă2.4:ă aăhìnhăc aăM ăỄă(sôngăThoa,ăQu ngăNgƣi) 36

Hìnhă2.5:ăKênhăr chăđôăth ăđ ngăb ngăsôngăC uăLongă(V ăThanh,ăH uăGiang) 37

Hìnhă2.6:ăH ăsinhătháiănôngănghi pă(a- đ ngăb ng;ăb- mi nănúi) 45

Hìnhă2.7:ăDi năbi nădi nătíchăRNMătrênătoƠnăqu că(B ăNN&PTNT,ă2010) 51

Hìnhă2.8:ăTh aăThiênăHu ăvƠăh ăđ măpháăTamăGiangăậ C uăHai 54

Hìnhă3.1:ăChuătrìnhăth yăv năvƠăcácăd ngăt năt iăc aăn c 58

Hìnhă3.2:ăChuătrìnhăn cătrongăt ănhiên 58

Hìnhă3.3: Phơnăb ăn cătrênătráiăđ t 60

Hìnhă3.4: Dơnăs ăth ăgi i,ăs ăd ngăn căvƠădi nătíchăt iă(Gleick,ă2000) 64

Hìnhă3.5: Phơnăb ăs ădơnăthi uăd chăv :ă(a)ăc păn c,ăvƠă(b)ăv ăsinhămôiătr ng 66

Hìnhă3.6: N cădùngăchoăcácăl nhăv cătrênătoƠn th ăgi iă(TheoăUNESCO,ă2003) 69

Hìnhă3.7: Cácăl uăv căsôngăl năc aăVi tăNam 72

Hìnhă3.8: R ngăng păm năCƠămau 74

vi

Hìnhă3.9:ăMùaăchimădiătrúăt iăVQGăXuơnăTh y 75

Hìnhă3.10: SinhătháiăvùngăđáăvôiăNinhăBình 76

Hìnhă3.11:ăV nănhoăvƠătáoăxanhă(NinhăThu n) 78

Hìnhă3.12: B tăngƠnăcƠăphêă ăTơyăNguyên 79

Hìnhă3.13: H ăD uăTi ngă(Tơy Ninh) 80

Hìnhă4.1: CáăL ngăsôngă Ơ 87

Hìnhă4.2: CáăAnhăV ăậ loƠiăđ c bi tăquỦăhi m (Vi t Nam) 87

Hìnhă4.3: N căl ătrƠnăđêăvƠăv ăđê 97

Hìnhă4.4: Ng păn căđôăth ădoăm aăl nă(HƠăN i,ăthángă10/2008) 97

Hìnhă4.5: S tăl ăb ăsôngăH ng 99

Hìnhă4.6:ă êăsôngăH ngăđo năHƠăN i 100

Hìnhă4.7: H nălƠmăcácăh ăaoăc năki tăn c 111

Hìnhă4.8: Tácăđ ngăc aăđôăth ăhóaăđ năquáătrìnhăl 115

Hìnhă4.9: Cácăy uăt ăc ăb năc aămôiătr ngăđôăth ăb năv ngă(Ngu n: ABC Waters Programme, Singapore) 116

Hìnhă4.10: Xơyăd ngănhƠăđôăth ă ăSingapore 118

Hìnhă4.11: H ăth ngăl căn cătr căkhiăvƠoăsôngăh 119

Hìnhă4.12: TrungătơmăLasăVegas 119

Hìnhă4.13: Khuăv căngo iăôăLasăVegas 120

Hìnhă4.14ăH ăMeadăc păn căchoăthƠnhăph ăLasăVegas 121

DANHăM C B NG BI U B ngă2.1:ăCácăloƠiăth căv tăđƣăbi tă ăVi tăNamă(khôngăk ăcácăloƠiăviăt oă ăn c) 39

B ngă2.2: Di năbi nădi nătíchăr ngăVi tăNamă(tri uăha) 43

B ng 2.3: Di nătíchăr ng Vi t Nam (2009) 43

B ngă3.1:ăThƠnhăph năcơnăb ngăn că ăcácăchơuăl că(đ năv :ămm) 59

B ngă3.2:ăT ngăl ngăn cătrênătoƠnăc u 59

B ngă3.3:ăN căng tătrênăđ uăng iăc aăm tăs ăqu căgiaătrênăth ăgi i 61

B ngă3.4:ăCácăh ăth ngăsôngăchínhătrênăth ăgi i 62

B ngă3.5:ăT ăl ăl ngăn căcóătrongăth căv t 67

vii

B ngă3.6:ăT ăl ăn cădùngăchoă3ăl nhăv căch ăy uă ăcácăkhuăv căkhácănhauătrênăth ăgi i

(1990) 69

B ngă3.7:ăTƠiănguyênăn căcácăsôngăchínhă ăVi tăNamă(đ năv :ăt ăm3 ) 72

B ngă4.1:ăB ngăđánhăgiáădòngăch yămôiătr ngătheoăTennant 85

B ngă4.2:ăT ăl ădòngăch yăc aăsôngăQ95%ăcóăth ăkhaiăthác 86

B ngă4.3:ăTiêuăchu nădòngăch yămôiătr ngăđ ăxáăđ nhăh ăsinhătháiăanătoƠn 87

B ngă4.4:ăPhơnăc păh n/ mătheoăch ăs ăSWSI 106

ch ăy uălƠănghiênăc uăs ăt năt iăvƠăv năđ ngăc aăn căquaăchuătrìnhăth yăv năh c,ăhayănghiênă

c uăv ăsinhătháiăh căc ngăch ăt pătrungăvƠoăs ăphơnăb ,ăphátătri năcácăloƠiăvƠăm tăs ăquyălu tăsinhăthái.ă

Th căt ătrongăm tămôiătr ngănh tăđ nhăth ngăcóăcácăthƠnhăph năvôăsinhăvƠăh uăsinhăcùngăt năt i.ăTrongăđóăcácăthƠnhăph năvôăsinhănh ăđ t,ăn c,ăkhôngăkhíăvƠăcácăthƠnhăph nă

h uăsinhălƠăcácăth căv t,ăđ ngăv t,ăviăkhu n,ầchúngăt ngătácăv iănhauăđ ăt oănênăcácădòngă

v tăch tăvƠăn ngăl ng.ăTuyănhiênătùyătheoăđi uăki năkhácănhauăthìăs ăt ngătácănƠyăkhácănhau,ăđ căbi tălƠăchúngăph ăthu căr tăl năvƠoăcácăđi uăki năắth yăv n”,ăđóălƠăngu năn c,ăđ ămătrongăđ t,ầăvƠăphơnăb ăc aăchúngătheoăkhôngăgian,ăth iăgian.ăDoăv yărõărƠngăn uăchúngătaăcóăth ăđi uăti tăđ căcácăy uăt ăắth yăv n”ănƠyălƠăchúngătaăcóăth ăắcanăthi p”ăđ căvƠoămôiă

tr ng,ăt călƠăcóăth ăđ măb oăduyătrìăvƠăphátătri năđ căcácăắh ăsinhăthái”ătrongămôiătr ngăđóătheoăh ngăcóăl i.ă ơyăchínhălƠăxu tăphátăđi măc aăquanăđi măkhoaăh c ắTh yăv năsinhăthái”,ăcôngăc ăđ ăqu nălỦăvƠăphátătri nămôiătr ng

Nh ngăn măcu iăc aăth ăk ă20ăvƠăđ uăth ăk ă21ăconăng iăđƣănh năth căđ yăđ ăh n,ădoăv yăkhoaăh căc aăth ăk ă21ălƠăkhoaăh căliênăngƠnh,ăcóăs ătíchăh păc aăcácăngƠnhăkhoaăh căcóăquanăh ăm tăthi tăv iănhau.ă căbi tătrongăl nhăv căth yăv năh c,ănh ngăti năb ăc aăkhoaă

h căđƣăchoăphépăchúngătaătíchăh păkhoaăh căsinhătháiăv iănhi uăl nhăv căkhoaăh cătiênăti nă

nh ăth yăv nătoánăvƠăv tălỦă(physicsăandămathematicsăhydrology).ăVi cătíchăh pănƠyăđƣăt oăraă

m tă n nă t ngă choă s ă phátă tri nă m tă h ngă khoaă h că m i,ă đóă lƠă Th yă v nă sinhă tháiă(Ecohydrology),ăđ uătiênăv năđ ănƠyăđ căđ aăraăvƠăphátătri nătrongăkhuônăkh ăCh ngătrìnhă

Th yăv năQu căt ăc aăUNESCOăl năth ăVă(IHP-V).ăM tăminhăch ngăc ăth ălƠăH iăngh ăc aă

Ch ngătrìnhăTh yăv năQu căt ă(IHP)ăt iăBali,ăIndonesiaătháng 11/2005ăđƣăt ăch căv iăch ăđ ăắTh yăv năsinhăthái”ăậ ắECOHYDROLOGY”

Trongănh ngăn măg năđơyăTh yăv năsinhătháiăd năđiăvƠoăth căt ăvƠăđ căđónănh nă

nh ă m tă ngƠnhă khoaă m iă cóă vaiă tròă l nă trongăkhaiă thácă tƠiă nguyênă vƠă b oă v ă môiă tr ng.ăHƠngălo tăcácă năph măliênăquanăđ năth yăv năsinhătháiăđƣăđ căxu tăb năv iămongămu năph ă

c pă ki nă th că vƠă tíchă l yă kinhă nghi mă th că t ă c aă t ngă khuă v că khácă nhauă trênă th ă gi i.ă

Nh ngăn măg năđơy,ăđƣăcóănhi uătƠiăli uăti ngăAnhăcóăgiáătr ăliênăquanăđ năTh yăv năsinhătháiă

nh ăS ătayăv ăắQu nălỦăt ngăh păl uăv căsôngăậ Th yăv năsinhătháiăvƠăcôngăngh ăsinhăv t”ă(Integrated Watershed Management ậ Ecohydrologyă &ă Phytotechnology)ă doă Ch ngă trìnhă

2

môiătr ngăLiênăh păqu că(UNEP)ăxu tăb năn mă2004,ăắTh yăv năsinhăthái,ăvaiătròăth căv t,

n că vƠă qu nă lỦă tƠiă nguyên”ă (Ecohydrologyă ậ vegetation function, water and resource

management)ăc aăGS.ăDerekăEamusăvƠăcácăđ ngănghi păbiênăso năđ cănhƠăxu tăb năCSIROă

c aăÚcăphátăhƠnhăn mă2006,ăắTh yăv năsinhătháiăvùngăc aăsôngă”ă(EstuarineăEcohydrology) doăEricăWolanskiăbiênăso năn mă2007,ăvƠănhi uătƠiăli uăkhác.ă

Th yăv năsinhătháiălƠăr tăm iă ăn căta,ăchoăđ nănayăcácăki năth căth yăv năsinhătháiă

ch aăđ căph ăbi năvƠăc pănh tăr ngărƣi.ăT ăn mă2009ătr ngă iăh căTh yăl iălƠăc ăs ăđƠoă

t oă đ uă tiênă đ aă lênă thƠnhă m tă mônă h că chínhă th ngă choă ch ngă trìnhă caoă h că (Th că s )ăngƠnhăkhoaăh cămôiătr ng.ă ăVi tăNamăg năđơyăcu năsáchăcóătênăắFLOW”ăđƣăđ căIUCNă

d chăraăti ngăVi tăắDọNGăCH Y”ăậ c mănangădòngăch yămôiătr ngă(2007),ătrongăđóăcóă

nh ngăn iădungăliên quanăđ nădòngăch yămôiătr ng,ăvƠăc ngălƠăm tătrongănh ngăl nhăv că

m iăc năchoăkhoaăh căTh yăv năsinhăthái

B iăvìăđơyălƠăkhoaăh căr tăm iă ăn cătaănênăng iăbiênăso nătƠiăli uănƠyăđƣăs ăd ngă

nh ngăki năth căc ăb năc aăcácătƠiăli u,ăsáchăthamăkh oăb ngăti ngăAnhăcùngăv iăm tăs ăki nă

th căc ăb năv ăth yăv n,ătƠiănguyênăn căvƠămôiătr ng,ăcácăkinhănghi mă ăVi tăNamăđ ăcóă

th ăđ aăraăm tăn iădungăcóăhi uăqu ăHyăv ngăng iăh căs ăthuănh năđ cănh ngăki năth că

m iăph căv ăchoăcôngătácănghiênăc u,ăqu nălỦăc aămìnhătrongăl nhăv căkhaiăthácătƠiănguyênăvƠăb oăv ămôiătr ngăph căv ăchoăphátătri năb năv ng.ăTƠiăli uănƠyăch căkhôngătránhăkh iă

nh ngăkhi măkhuy t,ăvìăv yăng iăbiênăso năr tămongănh năđ căs ăgópăỦăđ ăcóăth ăhoƠnăthi năn iădungătƠiăli uăvƠăb ăsungăthêmăki năth căc aămình

Hà N i, ngày 20 tháng 6 n m 2018

GS.TSăLêă ìnhăThƠnh

Choăđ nănayăkháiăni măv ăắTh yăv năsinhăthái”ăv nălƠăr tăm iăm ăđ iăv i Vi tăNam,ă

ch aăcóăm tătƠiăli uănƠoăvi tăhoƠnăch nhăv ămônăkhoaăh cănƠy.ăVìăv yăm tăcáchăđ năgi nămƠănhi uăng iăth ngăngh ăr ngăTh yăv năSinhătháiălƠăhaiăngƠnhăkhoaăh căc ngăl iăv iănhau,ăđóălƠ: ECOHYDROLOGYă =ăECOLOGYă+ăHYDROLOGY,ă v ăm tă ngh aă đenăthìăcó th ă hi uă

nh ăv y,ănh ngăv ăb năch tăkhoaăh căthìăkhôngăhoƠnătoƠnăđúng.ăB iăvìăgi aăắth yăv n”ăvƠăắsinhăthái”ăcóăs ăkhácăbi tănh ngăl iăcóănh ngăm iăquanăh ăr tăch tăch ăvƠăđ căbi t,ăchúngăh ă

tr ăvƠăchiăph iăl nănhauăm tăcáchăliênăt căvƠătoƠnădi n,ătrongăđóăcácăđi uăki năth yăv năchiă

ph iăc ăb năđ nătínhăch tăvƠăc uătrúcăc aăcácăh ăsinhătháiă(k ăc ăh ăsinhătháiăc năvƠăh ăsinhătháiăn c).ăNg căl iăcácăh ăsinhătháiăcóănh ngătácăđ ngăvƠă nhăh ngătr căti păho căgiánă

ti păđ iăv iăcácăđ cătr ngăvƠăch ăđ ăth yăv năc aăm tăconăsôngăhayăc aăc ăm tăl uăv căsông

C ăs ăc aăcácăti năb ăvƠăphátătri năkhoaăh căliênăngƠnhăvƠăcácănghiênăc uăliênăquanăchínhălƠăvi căxácăđ nhăph măviăm iăvƠăđ aăraănh ngăcơuăh iăm iămang tínhăắchìaăkhóa”ănh mă

gi iăquy tănh ngăbƠiătoánăm iăm t cáchăsơuăs căvƠătoƠnădi năphùăh păv iăcácăđi uăki năth că

t ăTrongăm tăkhóaăh căhayăm tăch ngătrìnhăđƠoăt oăliênăquanăđ năth yăv năsinhăthái,ăng iătaăđƣăgi ăthi tăr ngăcácăcơuăh iăc năth aămƣnăhaiăđi uăki năc ăb năsauăđơy:

1).ăXácăđ nhăcácăm iăquanăh ăgi aăcácăquáătrìnhăsinhăh căvƠăth yăv năh căđ ănh nă

đ cănh ngăthôngătin,ăs ăli uăth cănghi măph căt pănh ngăđ măb oăđ ăxácăth căt iăcùngăm tă

ph măviăkhôngăgianăvƠăth iăgian

2).ăCácăk tăqu ăphơnătíchăth cănghi măs ăki măch ngătoƠnăb ăph măviăc aăquáătrìnhă(t ăm căphơnăt ăđ năl uăv c),ăs ăđ măb oătíchăh păcácăv năđ ăth yăv năvƠăsinhătháiătheoăkhôngăgianăho căth iăgianăvƠăt ăđóăcóăkh ăn ngăchuy năđ iăsangăcácăbi năphápăqu nălỦă ăquyămôăl năh năđ ăđ măb oăki măch ngăcácăgi ăthi tăsauănƠy

S ăd ngăhaiăđi uăki n trên,ăcácăcơuăh iăquanătr ngăđ iăv iăth yăv năsinhătháiăđ că

đ nhăngh aăd aătrênăs ăhi uăbi tăsơuăs căv ăt ngătácăgi aăcácăquáătrìnhăsinhăh căvƠăth yăv nă

h c,ăvƠăcácăy uăt ăđi uăti tăvƠăđ nhăhìnhăcácăquáătrìnhănƠy.ăCácăg iăthuy tăđ căđ nhăngh aă

d iăd ngăcácăcơuăh iăsauăđơy:

Gi ăthuy tăH1: ắS ăđi uăti tăc aăcácăy uăt ăth yăv nătrongăm tăh ăsinhătháiăho căm tă

l uăv căcóăth ăđ căápăd ngăđ ăđi uăkhi năcácăquáătrìnhăsinhăh căhayăkhông?”

4

Gi ăthuy tăH2:ăắVi căđ nhăd ngăc uătrúcăsinhăh căc aăh ăsinhătháiătrong m tăl uăv că

cóăth ăđ căápăd ngăđ ăđi uăkhi năcácăquáătrìnhăth yăv nătrongăl uăv căkhông?”

Gi ăthuy tăH3: ắC ăhaiălo iăđi uăti tăhayăđi uăkhi năcácăquáătrìnhăsinhăh căhayăquáă

trìnhăth yăv nătrongăgi ăthuy tăH1ăvƠăH2ă ătrênăđ cătíchăh păv iănhauătrênăquy môăl uăv c,ă

b ngăcáchătíchăh păđóăchúngăcóăth ăđ căápăd ngăchoăphátătri năb năv ngăcácăngu năn că

ng t,ăchúngăđ căđánhăgiáănh ăvi căc iăthi năkh iăl ngăvƠăch tăl ngăn căc aăl uăv c”.ă

i uănƠyăđ cănh năm nhăr ngătheoăquanăđi măth yăv năsinhăthái,ăm c tiêuăt ngăth ăđ că

đ nhăngh aătrongăcácăgi ăthuy tătrênălƠăqu nălỦăb năv ngăcácăngu năn c.ăNóăđ căt pătrungăvƠoăvi căh ătr ăh ăsinhătháiăt ngăc ngăkh ăn ngăch uăt iăđ ăch ngăl iănh ngăápăl căt ăbênăngoƠi

V yăTh yăv năsinhătháiălƠăgì?

Choăđ nănayătrênăth ăgi iăcóănhi uăđ nhăngh aăv ăth yăv năsinhătháiăc aăcácătácăgi ăkhácă nhau,ă nh ngă m tă đ nhă ngh aă đ că ch pă nh nă r ngă rƣiă nh tă lƠă c aă Zalewskiă (1997):ă

“Th y v n sinh thái là m t quan đi m khoa h c đ c áp d ng đ gi i quy t các v n đ môi

tr ng Nó đ nh l ng và lý gi i các m i quan h gi a các quá trình th y v n và các đ ng l c sinh h c trên ph m vi m t l u v c sông”

Quanăđi măvƠăđ nhăngh aănƠyăd aătrênăgi ăthi tăr ngăphátătri năb năv ngătƠiănguyênă

n călƠăph ăthu căvƠoăkh ăn ngăch aăvƠăt nătr ăcácăquáătrìnhăđ căt oăl păc aăn c,ăchuătrìnhădinhăd ngăvƠăcácădòngăn ngăl ngătrênăph măviăl uăv căsông.ăNh ăv yărõărƠngăsinhătháiăđóngăvaiătròăquy tăđ nhătrongăvi căt oăl păvƠăt nătr ăn cătrênăl uăv căsông

i uănƠyăcònăph ăthu căvƠoăs ăhi uăbi tăsơuăs căv ătoƠnăb ăcácăquáătrìnhăth yăv năvƠăsinhătháiăx yăraătrênăl uăv căsông,ătrongăđóăbaoăg măđ cătínhăhaiăchi uăc aăcácăquáătrình,ăc ă

th ănh ăsau:

- Theoăth iăgian:ăliênăk tăvƠăti păn iăth iăgianăquáăkh ăvƠăhi năt iăv iăvi căxemăxétăcácă

k chă b nă bi nă đ iă toƠnă c uă trongă đóă cóă khíă h u,ă kinhă t ă xƣă h i,ă tƠiă nguyên,ă môiă

tr ng,ầ);ăvƠ

- Theoăkhôngăgian:ăhi uărõăvaiătròăđ ngăl căc aăsinhăh căd iăn căvƠătrênăc năt ăquyămôănh ăđ năl nă(l uăv căsông),ăvaiătròănƠyălƠăr tăl năđ iăv iămôiătr ngănóiăchungăvƠă

đ iăv iăth yăv n,ătƠiănguyênăn cănóiăriêng

C ăhaiăchi uănƠyăs ăph căv ănh ăm tăh ăth ngătr ăgiúpăchoăvi cănơngăcaoăkh ăn ngă

ch uăđ ngăc aăcácăh ăsinhătháiăch ngăl iăcácătácăđ ngăb tăl iăc aăconăng iăb ngăvi căs ăd ngăcácătínhăch tăc aăh ăsinhătháiănh ăm tăcôngăc ăqu nălỦ.ăTuyănhiênăvi cătr ăgiúpănƠyăl iăph ăthu căvƠoăs ăphátătri nă(quyămô,ăm căđ ăphátătri n),ăvi căth căhi nătri năkhaiăcácănguyênăt că

5

vƠăc ăcácăki năth căliênăquan,ătrìnhăđ ăkhoaăh c,ăn ngăl cătƠiăchínhăvƠăcácăti năb ăv ămôiă

tr ngăc aăconăng i

Quanăđi măTh yăv năsinhătháiămƠăCh ngătrìnhăTh yăv năSinhătháiăc aăUNESCOă

(UNESCO’săEcohydrologyăPrograme)ătri năkhaiăthìăắTh y v n sinh thái là m t khoa h c tích

h p m i bao g m vi c tìm ki m các gi i pháp cho các v n đ xung quanh n c, con ng i và môi tr ng” M t trongănh ngăquanăđi măn năt ngăđ cănóiătrongăth yăv năsinhătháiălƠăth iă

gianăvƠăs ăcóăs năc aăn căng tăđ căliênăk tăv iăcácăquáătrìnhătrongăcácăh ăsinhăthái,ăvƠăcácăhƠngăhóa,ăd chăv ăđ căcungăc păt ăn căng tăđ iăv iăxƣăh i.ă i uănƠyăcóăngh aălƠăm tăs ăthƠnhăph năđ căthayăth ăho căđi uăch nhătrongăchuătrìnhăth yăv năvƠăcácă nhăh ngăc aănóă

s ătácăđ ngăt iăt tăc ăcácăquáătrìnhăsinhătháiăvƠăcu căs ngăconăng i

Th yăv năsinhătháiăxemăxétăcácăm iăquanăh ăn iăt iăc ăb năgi aăch ăđ ăth yăv năvƠăcácă

h ăsinhătháiăn c,ăsinhăkh iăc aăcácăh ăsinhătháiătrênăph măviăl uăv căsôngăt ăth ngăl uăđ nă

h ăl u,ăt ătrênăc năđ năd iăn c.ăChúngătaăc ngăph iăhi uăr ngăth yăv năsinhătháiăxemăxétă

vi căs ăd ngăcácăquáătrìnhăc aăh ăsinhătháiănh ăcácăcôngăc ăđ ăđápă ngăcácăm cătiêuăqu nălỦăngu năn căng t,ăvíăd ănh ăkhuy năkhíchăcácăquáătrìnhăt ănhiênăc aăvi căduyătrìădinhăd ngă

đ ă tránhă bùngă phátă t oă b tă l iă trongă cácă v că n că (hi nă t ngă phúă d ng).ă Trongă s ă nhă

h ngăt iămôiătr ngăc aăhi năt ngănƠy,ăth yăv năsinhătháiăs ăđ ăxu tăắs ăđi uăti tăc aăh ă

th ng”ăb ngăvi căs ăd ngămôăph ngăcácăquáătrìnhăth yăv năvƠăsinhătháiăđ ănơngăcaoăs ătíchă

l yăt ngăth ăc aăcácăh ăsinhătháiăn cătrongăs ăđ iăm tăv iăcácăthayăđ iăb tăl iădoăconăng iăgơyăraăđ iăv iămôiătr ng

Th yăv năsinhătháiăkhôngăph iăđ căthùăc aăph ngăphápăliênăk tăcácăquáătrìnhăh ăsinhătháiăvƠoăcácăch ngătrìnhăqu nălỦătƠiănguyênăvƠămôiătr ng.ăNh ngănh ăm tăb ăph năc aăm tăchi năl c,ăth yăv năsinhătháiăt pătrungăch ăy uăvƠoăvi căhi uăbi tăcácăquáătrìnhătrongăh ăsinhătháiăvƠăt ăđóăchuy năt iăs ăhi uăbi tăt iăcácănhƠăqu nălỦăn căb ngăcáchăliênăk tăcácăch ngătrìnhăđƣăđ căquyăho chăvƠăcácăch ngătrìnhăhi năcóăđang th căhi năho căđƣăth căhi năđ ăt ăđóăcácănhƠăqu nălỦănơngăcaoăki năth căt ngăh păv ăcácăm iăquanăh ăt ănhiênăgi aăcácăh ăsinhătháiăvƠăth yăv nătƠiănguyênăn c,ăt ăđóănơngăcaoăhi uăqu ăcôngătácăqu nălỦ

1.1.2 Vai trò c a th y v n sinh thái

Hi nănayătrênătoƠnăth ăgi iăv năđ ătƠiănguyênăvƠămôiătr ngăluônălƠănh ngăch ăđ ălôiă

cu năs ăquanătơmăc aăloƠiăng i.ăCácăthƠnh ph nămôiătr ngănóiăchungăvƠăcácăđi uăki nămôiă

tr ngăc ăth ănóiăriêngăđang tácăđ ng,ăxu ngăc păb iănhi uănguyênănhơnămƠăch ăy uălƠădoăcácă

ho tăd ngăc aăconăng i.ăNh ngăn măg năđơyăv năđ ăbi năđ iăkhíăh uătoƠnăc uăc ngăđang tácă

đ ngăr tăđángăk ăđ nătƠiănguyênăvƠămôiătr ngăc aăchúngăta,ătrongăđóăđ căbi tălƠătƠiănguyênă

n c,ătƠiănguyênăsinhăh c.ăDoăv yăcáchăti păc nătrongăqu nălỦă tƠiănguyênătrênăc ăs ăkhoaăh că

6

ắTh yăv năsinhăthái”ăđóngăvaiătròăh tăs căquanătr ngăđ iăv iăphátătri năb năv ngăvƠăb oăv ă

môiătr ng

(1)- Th yăv năsinhătháiăđ iăv iăqu nălỦăb năv ngătƠiănguyênăn c

Qu nălỦăb năv ngătƠiănguyênăn căph iăd aătrênănguyênăt căt ngăh pătheoăl uăv căsông,ăt căph iăqu nălỦă c ăngu năn căvƠănhuăc uădungăn căc aăt tăc ăcácăh ădungăn cătrênă

l uăv căsông.ăTrongăđóăcóăqu nălỦăt ngăh păv ăl ăvƠăh năhán Th yăv năsinhătháiăcungăc pă

m tăcáchănhìnăvƠăth căhi năchoăcácănhƠăho chăđ nhăchínhăsáchăvƠăquanăch cănhƠăn că(m iă

c p,ăt ătrungă ngăđ năđ aăph ng),ăvƠăcácănhƠăxƣăh iăđ ăh ngăt iăvi căqu nălỦăb năv ngătƠi nguyênăn căb ngăvi căkhuy năkhíchăkh ăn ngăc aăcácăh ăsinhătháiăđ ălo iătr ăcácătácăđ ngă

b tăl i.ăM tăcáchăchínhăxácăđi uănƠyăcóăngh aălƠăTh yăv năsinhătháiănh măđ ăng năch năs ăsuyăthoáiăc aăcácăl iăíchăc aăh ăsinhătháiăb ngăvi căđi uăti tăđ ngăth iăcácăquáătrìnhăsinhătháiăvƠă

ch nălƠnăsóngăkh ngăho ngăv ăn c.ăTh yăv năsinhătháiănh mătìmăraăcácăgi iăphápăkhôngăchúă

tr ngănhi uăv ăm tăk ăthu tăs ălƠăt tăh năđ ăđ iăphóăv iăcácăchínhăsáchătƠiănguyênăn căvƠăphátătri năxƣăh iăb năv ng

Khoaăh căv ăth yăv năsinhătháiăd aătrênăc ăs ăth căt ălƠănóăcóăkh ăn ngălƠmăt ngăcácă

c ăh iăc iăthi n,ăb oăt nămôiătr ngăvƠăti năt iăqu nălỦăb năv ngătƠiănguyênăn căb ngăvi cănơngăcaoăkh ăn ngăc aăcácăh ăsinhătháiăđ ăt ngăkh ăn ngăch uăđ ngăvƠăhóaăgi iăcácătácăđ ngă

b tăl iăt ăt ănhiênănh ăl ăl t,ăh năhán,ăxóiămònăđ t, vƠăt ăcácăho tăđ ngăc aăconăng iătrongăquáătrìnhăphátătri năkinhăt ,ăxƣăh iănh ăôănhi mămôiătr ngăđ t,ăn c,ăkhaiăthácăngu năn căquáăm căhayătri tăpháăcácăkhuăv căr ngăt ănhiênătrênăl uăv c

(2)- Th yăv năsinhătháiătrongăphátătri năđôăth

Trênăth ăgi iăc ngănh ăVi tăNam,ăđôăth ăhóaălƠăquyălu tăt tăy uăc aăloƠiăng i.ăT ăxaă

x aăcácăkhuădơnăc ăt pătrungăvƠăcácăđôăth ăth ngăphátătri năt ăphátătùyătheoăđi uăki năc aă

m iăqu căgia,ăvi căquyăho chăxơyăd ngăđôăth ănóiăchungăm iăđ căth căhi năvƠiătr măn mă

g năđơy.ăTuyănhiênăch ăy uăd aătrênăcácănhuăc uăphátătri n,ăcácăđi uăki năt ănhiênăc aăkhuă

v căđôăth ,ăcácăki năth căliênăk tăgi aăth yăv năvƠăsinhătháiăch aăđ căxemăxétăm tăcáchăt ngă

h p.ăVìăv yănhi uăđôăth ăth ngăxuyênăx yăraănh ngăv năđ ăr tăl năph iăđ iăm t,ăvíăd ăthi uăcácăkhuăsinhătháiăchoăconăng i,ăm aălƠăng păúng,ăôănhi mămôiătr ng,ầ

7

ôăth ălƠăkhuăv căt pătrungăđơnăc ăv iăm tăđ ăcao,ădoăv yăcácănhuăc uăv ăn c,ănhuă

c uăx ăn căth i,ărácăth i.ăgiaoăthông,ăgi iătrí,ầălƠăr tăl n.ăVìăv y,ăcơuăh iăđ tăraălƠălƠmăth ănƠoăđ ăđápă ngăcácănhuăc uănƠyăm tăcácăb năv ng?ă ătr ăl iăt tăcơuăh iănƠyăvƠăth căhi nă

đ căphátătri năđôăth ăb năv ngănh tăthi tăph iăcóăki năth căv ăth yăv năsinhătháiăvƠăv năd ngăchúngăm tăcáchăsángăt oăvƠoăđi uăki năc ăth ăc aăt ngăkhuăv căđôăth ă nănay,ăSingaporeă

v nălƠăm tăth căt ăsinhăđ ngăv ă ngăd ngăvaiătròăc aăth yăv năsinhătháiătrongăphátătri năđ tă

n căvƠăphátătri năđôăth ăNh ngăđôăth ăphátătri nă ănh ngăvùngăkhôăh năthìăyêuăc uăcácăki nă

th căv ăth yăv năsinhătháiăvƠătri năkhaiăápăd ngăchúngăl iăcƠngăđ căbi tăquanătr ng,ăb iăvìă ă

nh ngăkhuăv cănƠyănh tăthi tăph iăcóănh ngăcanăthi păm nhăvƠoăchuătrìnhăth yăv năvƠăcácăquáătrìnhăc aăcácăh ăsinhăthái,ăvíăd ănh ăt oăcácăh ăch aăđ ăđi uăti tăn căhayătr ngănh ngăkhuă

v căr ngăcóăkh ăn ngăgi ăn căm t,ăt ngăn căng m,

Nhi uăkhuăđôăth ăc ăc aăcácăn cătrênăth ăgi iănh ăTh ng H iă(TrungăQu c),ăNewăDelhiă( n ),ầăđang đ ngătr căr tănhi uăv năđ ăl năv ămôiătr ngădoănhi uănguyênănhơn,ătrongăđóăcóănguyênănhơnălƠăthi uăcácă ngăd ngăv ăth yăv năsinhăthái,ăhi nănayănh ngăđôăth ănƠyăđang đ căm ăr ngăv iăcácăkhuăđôăth ăm i,ăcònăkhu v căc ăs ăđ căc iăt o,ănơngăc pătrênă

c ăs ăcácăhi uăbi tăv ăth yăv năsinhăthái

(3)- Th yăv năsinhătháiătrongăphòngăch ngăthiênătaiăvƠăb oăv ămôiătr ng

Cácăthiênătaiăliênăquanăđ năn cănh ăl ăl t,ăh năhán,ăxóiămònăvƠăs tăl ăđ tălƠăm iăđeă

d aăth ngăxuyênăđ iăv iăconăng iăvƠămôiătr ngătrênăl uăv căsôngă ănh ngăvùngănhi tăđ i.ăCácănguyênănhơnăchínhăgơyăraăcácăthiênătaiănƠyăch ăy uălƠădoăs ăphơnăb ăquáăkhôngăđ uăc aăcácăy uăt ăth yăv năvƠătƠiănguyênăn cănh ăl ngăm aătrênăl uăv c,ăl uăl ngăn căvƠăt ng

l ngăn cătrongăsông;ăvƠăs ăl ng,ăch tăl ngăc aăcácăh ăsinhătháiănh ăth măph ăr ng,ăvùngă

ng păn cătrênăl uăv c.ăDoăv yăđ ăđ aăraănh ngăgi iăphápăphùăh păvƠăhi uăqu ănh măgi mă

nh ăthiênătaiăv ăn cănh tăthi tăph iăcóănh ngăki năth căhi uăbi tăv ăth yăv năsinhăthái,ăt că

m iăquanăh ăt ngătácăgi aăch ăđ ăth yăv n,ăngu năn căvƠăcácăkhuăv căsinhătháiătrênăl uă

v căsông.ăNh ngăvíăd ăth căt ăsinhăđ ngăsauăđơyăch ngăminhăvaiătròăc aăth yăv năsinhătháiătrongăphòngăch ngăthiênătaiăv ăn c:

- Haiăl uăv căsôngăcóăđi uăki năkhíăh u,ăl uăv cănh ănhauăthìăl uăv căcóăcácăh ăsinhătháiăv iătínhăđaăd ngăsinhăh c caoănh ăr ngănhi uăt ngătánăv iănhi uălo iăcơyăkhácănhau,ăcóănhi uăkhuăđ tăng păn cănh ăh ăao,ăđ măl yăthìăch ăđ ăth yăv năvƠătƠiănguyênăn căs ăđi uăhòaăh n,ăít xóiămònăl uăv c,ăítăx yăraăs tăl ăđ tăhayăl ăquétăvƠăc ngăs ăh năch ăđ căh năhánă

x yăra.ăNgoƠiăraăcácăkhuăv căsinhătháiănƠyăcònăcóăkh ăn ngăh păth ăôănhi m,ăc iăt oăch tă

l ngăn c.ăVìăv yăđ ăphòngăch ngăthiênătaiătrênăl uăv c,ăvi cătr ngăvƠăb oăv ăr ngă đ uăngu n,ăt oăcácăkhuătr ăn călƠănh ngăbi năphápăc năb năth ngăđ căápăd ng

tr ngăh pănƠyăc nătácăđ ngăvƠoăchuătrìnhăth yăv n,ătrongăđóăt oăngu năn cănh ăh ăch aă

nh măthayăđ iăcơnăb ngăn căđ ănơngăcaoăch tăl ngăcácăkhuăsinhăv t,ăgi măthi uăôănhi mălƠă

bi năphápăc ăb nănh măb oăv ămôiătr ng

1.1.3 Các nguyên t c c b n c a Th y v n Sinh thái

Choăđ nănayăquanăđi măv ăth yăv năsinhătháiăđƣăđ căxácăđ nh,ătuyănhiênăcácănhƠăth yă

v năchoăr ngăsinhăkh iăth yăv căđ căcoiănh ălƠăm tăh ăth ngăch ăth ăchoăvi căgiámăsátăcácă

đi uăki nămôiătr ngăl uăv c,ătrongăkhiăcácănhƠăsinhăh căth yăv nă(hydrobiologists)ăl iăchoă

r ngăcácăquáătrìnhăth yăv nănh ălƠăm tăy uăt ăgơyăxáoătr năcác y uăt ăsinhăthái.ăTuyănhiênă

m tăđi uăkhôngăth ăph ănh nălƠăgi aăth yăv năvƠăsinhătháiătrênăm tăl uăv căsôngăcóăs ăt ngătácăvƠăliênăquanăr tăch tăch ăv iănhau,ăchungăh ătr ăvƠătácăđ ngăl nănhauăm tăcáchăliênăt căvƠătoƠnădi nătheoăc ăkhôngăgianăvƠăth iăgian

Cóăth ănóiăr ngăm iăquanăh ăgi aăth yăv năvƠăsinhătháiănóiăchungăph iătuơnătheoătheoă

baănguyênăt căc ăb năc aăth yăv năsinhătháiănh ăsau:

Nguyênăt că1: nhăl ngăchuătrìnhăth yăv nănh ăm tăkhuônăm uăc aăchuătrìnhăsinhăđ aăhóaă

trongăph măviăl uăv căsông

Trongăm tăl uăv căsông,ăcácăquáătrìnhăv tălỦ,ăsinhăh căliênăt căx yăra,ătrongăđóăcóăcácăchuătrìnhăsinhăđ aăhóaănh ăchuătrìnhăNiăt ,ăchuătrìnhăCacbon,ăchuătrìnhăPh tăpho,ầcácăchuătrìnhănƠyăđ uăch uătácăđ ngăc aăchuătrìnhăth yăv nătrênăph măviăl uăv c

N guyênăt că2:ăXácăđ nhăcácăkhuăv căti măn ngăchoăvi căkhuy năkhíchăkh ăn ngăch uăđ ngă

c aăh ăsinhăthái

L uăv căsôngăcóănhi uăh ăsinhătháiăkhácănhau,ătrongăđóăcóăhaiălo iăch ăy uălƠăsinhătháiă

c năvƠăsinhătháiăn c.ăCácăkhuăv căti măn ngăv ăsinhătháiăcóă nh h ngăl năđ năcácăđi uăki nă

l uăv c,ăvíăd ăr ngăhayăcácăvùngăng păn c.ăCácăh ăsinhătháiănƠyăcóăng ngăch uăđ ngăgi iă

h năđ iăv iăcácăđi uăki nămôiătr ng,ătuyănhiênăng ngănƠyăcóăth ăthayăđ iătrongăm tăgi iă

h nănƠoăđó.ăDoăv yăđ ăphátătri năb năv ngăl uăv c,ăconăng iăcóăth ătácăđ ngăvƠoăchuătrìnhă

th yăv năđ ăkhuy năkhíchăkh ăn ngăch uăđ ngăc aăh ăsinhătháiă ăm cănƠoăđó

Nguyênăt că3:ăS ăd ngăsinhăv tăđ ăđi uăti t cácăquáătrìnhăth yăv năvƠăng căl iădùngăth yă

v năđ ăđi uăti tăsinhăv t

Cácănguyênăt căc ăb n nƠyăcóăth ăđ cătíchăh păv iăc ăs ăh ăt ngăk ăthu tăth yăv năđ

đ tăt iăcácăh ăsinhătháiăvƠăngu năn căb năv ng.ă i uănƠyăcóăth ăd ădƠngăth yă ăcácăkhuăv căkhôăh năkhiăcònăng iăcanăthi păvƠoăth yăv năb ngăcáchăxơyăd ngăh ăt ngăc ăs ăc păn căchoă

t iăđ ăphátătri năcácăkhuăsinhăv tăhayăh ăsinhătháiănôngănghi p.ăCácăh ch aăn căđ căxơyă

d ngăc ngănh măt oăraăcácăngu năn căb năv ng,ăc ăth ălƠălƠmăgi măl ăl nătrongămùaăm aă

b ngătr ăn cătrongăh ăvƠăt ngăngu năn cătrongămùaăkhôăb ngăvi căc păn căt ăh ăch a

Th yăv năsinhătháiăcóăti măn ngătr ănênăr ngăl năh năvƠăhi uăqu ăh năb iăs ăph iăh pă

v iăcácăxemăxétăv ăv năhóaăvƠăxƣăh iăc ăb năvƠoătrongăcácăquáătrìnhăphátătri năvƠăvƠoăcácăquáătrìnhăc aăth yăv năvƠăcácăquáătrìnhăsinhăthái.ăV năhóaăxƣăh iă ăđơyăcóănhi uăkhíaăc nhăvƠănhi uăm t,ătrongăđóăcóăv năhóaăb năđ aăc aăt ngăvùngămi nătrongăs ăd ng,ăkhaiăthácăvƠăqu nălỦătƠiănguyên.ăVíăd ătrongăs ăd ngătƠiănguyênăn c,ănhi uăvùngăv năhóaătruy năth ngăv năcoiă

ắn călƠăc aătr iăcho”ănênăconăng iăthi uăăỦăth căti tăki măvƠăb oăv ătrongăquáătrìnhăs ăd ng,ădoăv yăkhôngăphátăhuyăh tăvaiătròăc aăngu năn căđ iăv iăh ăsinhăthái

10

Hìnhă1.1:ăNguyênăt că1ăc aăTh yăv năsinhăthái Trongăhìnhă1.1,ăcácăthƠnhăph năc ăb năc aăchuătrìnhăth yăv năđ căth ăhi năr tărõ,ăđóălƠ:

- M aăPrecipitation),ălƠăđ u vƠoăc aăchuătrìnhăth yăv nătrênăl uăv c,ăb tăk ăm tăl uăv căsôngănƠoăc ngăcóăm a.ăM aăthayăđ iătheoăth iăgianăvƠăkhôngăgianătrênăl uăv c

- B căthoátăh iă(Evapo-transpiration),ăb căthoátăh iăbaoăg măb căh iătrênăb ăm tăl uă

v că(t ăm tăn c,ăm tăđ t)ăvƠăthoátăh iăt ăth măph ă(cơy,ăr ng).ăB căthoátăh iăch ăy uă

ph ăthu căvƠoăđi uăki năc ăth ăc aăt ngăl uăv căsông

- L ngăm aăcònăl iăsauăkhiăb ăb căthoátăh iăs ăcóăm tăph năth măxu ngăl păđ tăsơuă

c aă l uă v că (Infiltration),ă m tă ph nă đ că gi aă l iă trênă l uă v că doă h ă ao,ă đ mă l yă(Retention),ăcònăl iăph năl năt oăthƠnhădòngăch yăbaoăg mădòngăch yăm tă(Surfaceărunoff),ă dòngă ch yă sátă m tă (Subsurfaceă runoff)ă vƠă dòngă ch yă ngơmă (Undergroundărunoff)

Hìnhă1.2:ăNguyênăt că2ăc a Th yăv năsinhăthái Trênăm tăl uăv căsôngăcóănhi uăkhuăv căti măn ngămƠăcóăth ăh ătr ănơngăcaoăkh ă

n ngă ch uă đ ngă c aă h ă sinhă thái,ă trongă đóă cóă nh ngă khuă v că đóngă vaiă tròă r tă quană tr ng.ăTrongăđóăcóăm tăs ăkhuăv căl năvƠăch ăy uănh ăsau:

11

- Khuăv căcóăti măn ngănơngăcaoăkh ăn ngătr ăn că(Retention)ăvƠătƠiănguyênăkhácăc aă

l uăv c,ăvíăd ănh ănh ngăkhuăv căr ngăcóătínhăđaăd ngăsinhăh c cao,ă ăđơyăth ngă

r ngăcóănhi uăt ngătán,ăh ăth căv tăvƠăđ ngăv tănhi uăloƠiădoăv yătínhătr ăvƠăđi uăti tă

n căkhiăm aălƠăr tăl n,ănóăgiúpăchoăt ngăkh ăn ngăch uăđ ngăc aăl uăv căkhiăcóăr iăroămôiătr ng

- Khuăv căcóăti măn ngăgi ăvƠăl ngăđ ngăbùnăcátă(TrappingăandăSedimentation),ăthôngă

th ngăl uăv căb ăxóiămònăđ tă b ăm t,ă chúngă đ că m aăvƠădòngăch yăđ aăvƠoăh ă

th ngăsông,ăh ,ă ănh ngăn iăđi uăki năthu năl iănhuăcácăvùngătr ngăvenăsông,ăvùngă

đ ngăb ng,ăh ăaoăbùnăcátăđ căl ngăđ ng,ălƠmăt ngădinhăd ngăc aăkhuăv căvƠăgiúpăchoăh ăsinhătháiăpháătri n,ầ

- Khuăv căđi uăkhi năquáătrìnhăth yăv nă(Hydrologicalăcontrol)ătrênăl uăv căch ăy uălƠăcácăh ăch aăl n,ă ăđơyăn căđ cătíchătr ătrongămùaăm aăvƠăđ căl yăđ ăc păn cătrongămùaăkhô,ăm tăkhácăkhuăv cănƠyăcònăcóăkh ăn ngăc iăthi năch tăl ngăn cănh ăcácăthƠnhăph năc aăh ăsinhătháiăn c

NgoƠiăraătrênăl uăv căcònănh ngăl uăv căcóăti măt ngăkhácănh ăkh ăn ngăkh ăNiăt ă(denitrification),ăt ălƠmăs chă(selfpurification),ăl căsinhăh că(biofiltration),ầT tăc ăcácăkhuă

v cănƠyăt năt iătrênăl uăv căvƠăcóăkh ăn ngăh ătr ăgiúpănơngăcaoăs căch uăđ ngăc aăl uăv că

d căcácătácăđ ngăc aăt ănhiênăvƠăconăng i

Hìnhă1.3:ăNguyênăt că3ăc aăTh yăv năsinhăthái

12

Doăm iăquanăh ăt ngătácăquaăl iăgi aăchuătrìnhăth yăv năvƠăcácăkhuăsinhăv tă(hayăcácă

h ăsinhăthái)ătrênăl uăv călƠăr tăch tăch ăvƠăm nhăm ,ădoăv yăđ ăl uăv c t năt iăvƠăphátătri nă

b năv ngăthìănguyênăt căth ăbaănƠyăc aăth yăv năsinhătháiăph iăđ căv năd ngătri tăđ ăvƠăphùă

h p.ăTrongăhìnhă1.3 cóăth ăth yăm iăquanăh ăquaăl iăgi aăTh yăv nă(H)ăvƠăsinhătháiă(B),ătrongăđóăchúngătaăth y:

- Cóăth ăs ăd ngăcácăkhuăsinhăv tăđ ăđi uăkhi n,ătácăđ ngăvƠoăcácăquáătrìnhăth yăv năthôngăquaăxơyăd ngăcácăkhuăv căđ tăng păn că(Wetland),ăt oăraăcácăd i đ mă(bufferăstripes),ăc iăt oăvƠăkhaiăpháăcácăkhuăv căđ tăđai m iă(landăreclam ations),ầ

- Canăthi păvƠoăquáătrìnhăvƠăcácăy uăt ăth yăv năđ ăđi uăti tăcácăkhuăsinhăv t,ăt călƠădùngăth yăv n,ătƠiănguyênăn căđ ăcanăthi păhayănơngăcaoăti măn ngăc aăcácăkhuăsinhă

v t,ăvíăd ănh ăs ăd ngăcácăh ănh ăđ ăc păn căchoăcácănhuăc uăsinhăh căkhácănhau,ăxơyăd ngăcácăc aăx ăcátătrongăh ăch aăđ ăgi măl ngăđ ngăbùnăcátătrongăh ăvƠăt ngăngu nădinhăd ngăchoăh ăl u,ăxơyăd ngăcácăđ ngădiăc ăchoăcáăquaăcácăđ păngangăsôngăđ ăb oăt nătínhăđaăd ngăsinhăh c,ầ

1.1.4 Các gi thi t c b n c a Th y v n Sinh thái

Tuyănhiênătheoăquanăđi măc aăZalewskiă(2000,ă2002)ăthìăth yăv năsinhătháiăđ căd aătrênăc ăs ăcácăm iăquanăh ăch tăch ăgi aăth yăv năh că(hydrology)ăvƠăkhuăv căsinhăv tă(biotaăarea),ăvƠăcóăth ăđ căbi uădi năquaă3ăgi ăthi tăc ăb năsauăđơy:

- I UăTI Tă(REGULATION)ăc aăth yăv năđ iăv iăsinhătháiăb ngăvi căđ nhăd ngăkhu

v căsinhăv t,ăvƠăđ iăv iăđi uăti tăkhuăsinhăv tăb ngăvi căthayăđ iăđi uăki năth yăv n

- TệCHăH Pă(INTEGRATION)ă ăquyămôăl uăv căsôngăthayăđ iălo iăđi uăti tăho tăđ ngă

b ngăph ngăphápăt ngăh păđ ăc iăthi năvƠă năđ nhăch tăl ngăngu năn c

- HẨIăHọAă(HARMONIZATION)ăc aăcácăgi iăphápăth yăv năsinhătháiăv iăcácăbi năphápăk ăthu tăth yăl iă(víăd ăđ p,ănhƠămáyăx ălỦăn căth i,ăh ăth ngătiêuăthoátăn căkhuăđôăth ,ầ)

Tuơnăth ăcácăgi ăthi tănƠy,ăquanăđi măv ăth yăv năsinhătháiăđ căd aătrênăbaăyêuăc uă

r tăc ăb n sauăđơy:

Yêuăc uă1:ăTHI TăL PăKHUNGă(FRAMEWORK)ă ăTệCHăH Pă- Tíchăh păc aă

l uăv c,ăn căvƠăsinhăkh iăc aănóăbaoăg m:

 Quyămôă(scale)ăậ chuătrìnhăc aăn cătrongăph măviăl uăv călƠăt măth iăđ iăv iăvi că

đ nhăl ngăcácăquáătrìnhăsinhăthái

 Cácăđ ngăl că(dynamics) - n căvƠănhi tăđ ălƠăcácăl căđi uăkhi năc ăh ăsinhătháiăn că

ng tăvƠăcácăh ăsinhătháiătrênăc n;

 Cácăy uăt ăth ăb că(hierarchyăofăfactors)ăậ Cácăquáătrìnhăs ngălƠăr tăquanătr ngătrongă

đi uăti tăch căn ngăh ăsinhăthái.ăCácăho tăđ ngăs ngăn iăt iăcóăth ăt ăt năt iăkhiăcácă

y uăt ăh uăsinhălƠă năđ nhăvƠăcóăth ăd ăđoánăđ c

Yêuăc uă2:ă TăM Că ệCHă(OBJECTIVE)ă- Nh ngăhi uăbi tăt ngăt năv ăth yă

v năvƠăsinhătháiăđƣăchoăth yăcácăquáătrìnhăth yăv năsinhătháiălƠăr tăc năthi tăđ iăv iăcáchăti pă

13

c năắtiênăphong”ătrongăqu nălỦăb năv ngăcácăngu năn căng t.ăGi ăthi tălƠătr ngăh păth yă

v năngu năn căkhôngăđ ăđ ăb oăv ăcácăh ăsinhătháiătrongăkhiăđ iăm tăv iăs ăgiaăt ngăc aă

bi năđ iătoƠnăc uănh ădơnăs ăt ngănhanh,ătiêuăth ăn ngăl ngăl n,ăbi năđ iăkhíăh uătoƠnăc u, doăv yăc năthi tăđ tăraăm căđíchăgiúpăt ngăc ngăkh ăn ngăch uăđ ngăc aăcácăh ăsinhătháiăđ ă

h păth ăđ căcácătácăđ ngăc aăconăng i

Yêuă c uă 3:ă XỂYă D NGă PH NGă PHÁPă LU N (METHODOLOGY) ậ Th yă

v năsinhătháiăs ăd ngăcácătínhăch tăc aăh ăsinhătháiănh ălƠăm tăcôngăc ăqu nălỦ.ăNóăđ căápă

d ngăb ngăvi căs ăd ngăkhuăv căsinhăv tăđ ăđi uăkhi năcácăquáătrìnhăth yăv năvƠăng căl iăs ă

d ngăth yăv năđ ăđi uăti tăcácăkhuăv căsinhăv t.ăC ăs ăkhoaăh căchoăkhíaăc nhăph ngăphápă

lu năc aăvi cădùngăkhuăsinhăv tăđ iăv iăvi căc iăthi năch tăl ngăn căđƣăti năb ăr tănhi uă

nh ăcácăk ăthu tăsinhăthái

Ph iănóiăr ngănghiênăc uăth yăv năsinhătháiăv iăcácăti păc năk ăthu tălƠăkhôngăđ ămƠăchúngătaăph iăcóăcácăti păc năv ăqu nălỦăt ngăh păvƠăliênăk tăgi aăcácăl nhăv căkhácănhau

T măquanătr ngăc aăn ăl căđ ăphátătri năcáchăti păc năth yăv năsinhătháiăđ căt ngă

c ngăvƠăc ngăc ăv iăbƠiăbáoăcôngăb ăc aăMeybeckăvƠoăn mă2003,ătrongăđóătrênăc ăs ăphơnătíchăsơuăcácănghiênăc uăđƣăcôngăb ,ăôngăđƣăk tălu năs ăt ăđi uăch nhăc aăcácăh ăsinhătháiăn cădoăápăl căc aăconăng iă(đi uăti tăl ,ăb ăl ngăbùnăcát,ănhi măm n,ăphìăd ng,ầ)ăđƣăt ngăt iă

m căkhôngăth ăkéoădƠiăh n,ăvƠăcóăth ăđ căxemăxétănh ăđang đ căđi uăkhi năb iăch ăcácăquáătrìnhăt ănhiênă(khíăh u,ăth măph ,ầ)ăvìăth ăth căs ăchúngătaăđƣă ătrongăm tăth iăk ăm iăc aăquáătrìnhăphátătri năth yăv năh c

S ăsuyăgi măch tăl ngăn căvƠătínhăđaăd ngăsinhăh c trênăph măviătoƠnăc uă ăcácă

n căphátătri năvƠăđang phátătri năđƣăchoăth yăr ngăcáchăti păc nătruy năth ngăch ăy uăd aăvƠoăcácăm iăđeăd aăc ăth nh ăôănhi măđi m,ăch ngăl ălƠăc ăb nănh ngăkhôngăxácăđáng.ăB iăvìăvi căđi uăkhi nămang tínhăk ăthu tămƠăkhôngăhi uăvƠăxemăxétăk ăcácăđ ngăl căsinhăh c,ăt oăthêmăph ngăphápăth ăd năchoăqu nălỦăn căh nălƠăđ ăc păđ năchínhăsáchăh ngăt iăs ăd ngă

n căb năv ng.ă

ăđ măb oăs ăb năv ngătrongăs ăd ngăngu năn căng tăc năthi tăkhôngăch ăgi măl uă

l ngăôănhi mămƠăcònăm ăr ngăs ăcácăcôngăc ăti măn ngăđ ăqu nălỦăs ăxu ngăc păc aăcácăquáătrìnhăsinhătháiă ăcácăc nhăquan.ăM tăti păc năhi uăqu ăh nălƠăph iăd aăvƠoăs ăhi uăbi tăv ăphơnăb ătheoăth iăgianăvƠăkhôngăgianăc aăcácăđ ngătháiăn cătrênăquyămôăl uăv c.ă i uănƠyăcóăngh aăchúngătaăph iăhi uăvƠăn măđ căđ cătínhăkhôngăgianăvƠăth iăgianăc aătƠiănguyênă

n că trênă toƠnă l uă v c.ă Theoă khôngă giană n că phơnă b ă khácă nhauă gi aă cácă khuă v că nh ă

th ngăl uă- h ăl u,ăhayăcóăn iănhi uăn c,ăn iăítăn c;ătheoăth iăgianăch ăđ ăth yăvƠăvƠătƠiănguyênăn căkhácănhauăgi aămùaăm aă- mùaăkhôăhayăgi aămùaăl ă- mùaăc n,ăth măchíăphơnă

b ăkhácănhauăgi aăcácăn mănh ăn mănhi uă n că ậ n măítăn c.ă căbi tăs ăphơnăb ăquáăkhôngăđ uătheoăth iăgianăs ăt oăraănh ngăc căđoanăgơyăh uăqu ănghiêmătr ngănh ăl ăl n,ăh năhánăkéoădƠi

1.1.5 Các l nh v c khác nhau c a th y v n sinh thái

Choăđ nănayăm cădùăTh yăv năsinhătháiălƠăm tăl nhăv căm iănh ngăv iănh ngăti n b ănhanhăchóngătrongăkhoaăh căvƠăk ăthu tăc ngănh ăquanăđi măti păc năvƠăph ngăphápănghiênă

c u,ătri năkhaiă ngăd ngăth căt ămang tínhăk ăth aăcaoămƠănóăđƣăthơmănh păvƠoănhi uăl nhă

14

v cătƠiănguyên,ămôiătr ngăvƠăkinhăt ăxƣăh iăkhácănhau,ăđ căbi tălƠătrongăqu nălỦătƠiănguyênămƠăqu nălỦăt ngăh pătƠiănguyênăn cătheoăl uăv călƠăm tăđi năhìnhăsinhăđ ngăvƠăhi uăqu ăTùyătheoăđi uăki năc ăth ăc aăt ngăvùngămƠăd aătrênăquanăđi măc nhăquan,ăvùngălƣnhăth ăvƠăcácăđi uăki năt ănhiênăc ăth ămƠăhi nănayăng iătaăchiaăth yăv năsinhătháiăthƠnhăcácăl nhăv că

nh ăh n,ăvíăd ănh :

1 Th y v n sinh thái vùng đ t khô h n (Dryland Ecohydrology):

tăkhôăh năcóăđi uăki năt ănhiênăkh cănghi t,ăch ăy uălƠăcácăy uăt ăkhíăh uăvƠăth yă

v nănh ănhi tăđ ăkhôngăkhíăcao,ăđ ă măth p,ăítăm aăkéoădƠi,ădòngăch yătrongăsôngănh ăth măchíăkhôngăcóătrongămùaăkhô, ăNh ngăy uăt ănƠyăt oănênăs ăkhôăh năđ iăv iămôiătr ngăđ tăđai vƠălƠmăchoăcácăh ăsinhătháiănghèoănƠn,ătínhăđaăd ngăsinhăh c th p.ăT iănh ngăvùngăkhôă

h năđ tăđai th ngăb ăhoangăhóa,ăth măph ănghèo,ăch ăcóăm tăs ăloƠiăcơyăch uăđ căkhôăh n,ă

đi uănƠyănóiălênă ăvùngănƠyăcácăquáătrìnhăth yăv năcóăkhóăkh n,ăvìăv yămu năphátătri năvƠă

b oăv ămôiătr ngăc năcóăs ăthayăđ iătrongăchuătrìnhăth yăv n.ăDoăv yă ănh ngăvùngăkhôăh năvaiătròăc aăth yăv năngu năn călƠăđ căbi tăquanătr ngăđ iăv iăsinhăthái,ăthơmăchíăn uăthayăđ iă

th yăv n,ăngu năn căthìăcóăth ăthayăđ iăc ăh ăsinhăthái

Tùyătheoăm căđ ăkhôăh nămƠăcácăh ăsinhătháiăvƠăc nhăquanăc aăchúngăs ăt năt iăvƠăphátătri năkhácănhau.ăNhi măv ăc aăTh yăv n sinhătháiăvùngăđ tăkhôăh năch ăy uănghiênăc uăcácăm iăquanăh ăn iăt iăgi aăchuătrìnhăn căvƠăth măth căv t,ăphơnătíchăcácăthƠnhăph năvôăsinhăvƠăh uăsinhăc aăcácăh ăsinhătháiăc nădùngăn căh năch ăT ăđóăcóănh ngăgi iăphápăcanăthi păphùăh pătùyătheoăm căđíchăphátătri năvƠăb oăv ămôiătr ngăc aăvùngăkhôăh n.ăNgoƠiăcácăvùngăkhôăh n,ătrênăth ăgi iăcònăcóănh ngăvùngăbánăkhôăh năho căcácăvùngăhoangăm căhóa,ăhayăcácăvùngăsaăm căchínhăth ngăkhácănhau.ă ăđóăm iălo iăđ uăcóănh ngăđ căđi măriêngăv ă

th yăv năvƠăsinhătháiăc năđ cănghiênăc uăvƠăđánhăgiáăđ yăđ

Hìnhă1.4: (a)- C nhăquanăvùngăkhôăh năchơuăPhi;ă(b)- bánăkhôăh năBìnhăThu năVi tăNam

2 Th y v n sinh thái vùng đ t ng p n c (Wettland Ecohydrology):

Trênăth ăgi iăc ngănh ăVi tăNamăcóăr tănhi uăvùngăđ tăng păn că(wetland),ăbaoăg mă

nh ngăvùngăđ tăng păn căng tătrongăl căđ aăvƠănh ngăvùngăđ tăng păn căm n,ăho căn că

l ăd cătheoăcácăvùngăc aăsôngăvƠăb ăbi n.ăCácăvùngăđ tăng păn căbaoăg mănh ngăvùngăđ t

15

ng păn cădoăt ănhiênănh ăh ,ăđ măphá,ăhayăcácăvùngăng păl ădoăt ănhiênăt oăraă(đ ngăđ t,ănúiăl a,ăki năt oăđ aăch t, )ăvƠăcácăvùngăđ tăng păn cădoăconăng iăt oăraătrongăquáătrìnhăphátătri năc aămình.ăHi nănayătrênăth ăgi iăcóăt iăkho ngă45ăngƠnăđ păv iăchi uăcaoătrênă15ămă

t oănênădungătíchăh ăch aăcóăth ătr ăt iă15%ădòngăch yăc aătoƠnăth ăgi i.ă

Vi tăNamăcóănhi uăvùngăđ tăng păn căt ănhiênăl n,ătrongăđóăcóăkhuăv căr tăl năvƠă

n iăti ngălƠăh ăđ măpháăTamăGiangăậ C uăHaiăthu căt nhăTh aăThiênăHu ăv iădi nătíchăt iă20ă

km2,ăchi uădƠiăt ngăc ngăt iă68ăkmăvƠălƠăh ăđ măpháăậ đ tăng păn căl nănh tă ôngăNamăỄ.ă

Vi tăNamăcònăcóăh ăBaăB ătrênăsôngăN ngăthu căt nhăB căC năv iădi nătíchăm tăn căkho ngă

650 ha N mă1995,ăH ăBaăB ăđƣăđ căH iăngh ăv ăH ăn căng tăth ăgi i,ăt ăch căt iăM ,ăcôngănh nălƠăm tătrongă20ăh ăn căng tăđ căbi tăc aăth ăgi iăc năđ căb oăv ăCu iăn mă2004,ăV năqu căgiaăBaăB ăđ căcôngănh nălƠăV nădiăs năc aăASEAN

Hi nănayăVi tăNamăđƣăxơyăd ngăhƠngăch căh ăch aăv aăvƠăl năt oănênănh ngăvùng

đ tăng păn căcóăđ cătínhăthayăđ iătheoămùaătrongăn m,ătrongăđóăcóănh ngăh ăv iădi nătíchă

đ tăng păn căl nănh ăh ăHòaăBìnhătrênăsôngă Ơă(hoƠnăthƠnhă1994)ăcóădi nătíchăb ăm tăh ăkho ngă208ăkm2vƠăchi uădƠiăl nănh tăt iă230ăkmăd cătheoăsôngă Ơ (hìnhă1.5, 1.6)

Hìnhă1.5:ă păchínhăh ăHòaăBìnhătrênăsôngă Ơ

Hìnhă1.6:ăLòngăh ăHòaăBìnhăt oăvùngăđ tăng păn căl n Nghiênăc uăvaiătròăc aăcácăvùngăng păn căvƠăm iăquanăh ăgi aăcácăđi uăki năth yă

v năv iăcácăh ăsinhătháiăđ ăcóăcáchăti păc năt ngăh pătrongăqu nălỦăvƠăb oăv ătƠiănguyênăvƠămôiătr ngăl uăv călƠănhi măv ăc aăth yăv năsinhătháiăđ tăng păn c.ăTùyătheoăcácălo iăđ tă

16

ng păn căkhácănhauălƠăt ănhiênăhayănhơnăt o,ăn căng tăhayăn căm nămƠăcóăcáchăti păc nănghiênăc uăvƠă ngăd ngăth căt ăkhácănhau

3 Th y v n sinh thái vùng c a sông (Esturine Ecohydrology):

Th yăv năsinhătháiăvùngăc aăsôngălƠăm tăl nhăv cămƠăvaiătròăc aăcácăđi uăki năth yă

v năđ iăv iăcácăh ăsinhătháiăr tăl năvƠăphongăphú,ăđ căbi tălƠăvaiătròăc aăc aăsôngăđ iăv iăs ă

t năt iăvƠăphátătri năsinhătháiăc ngănh ăm iăquanăh ăgi aăcácăquáătrìnhăth yăv năvƠăquáătrìnhă

c aăh ăsinhătháiă(s ăt năt iăvƠăphátătri năsinhătháiăc ngănh ătínhăđaăd ngăsinhăh c c aăchúng) Doăv yăth yăv năsinhătháiăc aăsôngăt pătrungănghiênăc uăcácăm iăquanăh ăt ngătácăgi aăn căvƠăcácăđi uăki năth yăv năđ iăv iăcácăloƠiăđ ngăth căv tăvùngăc aăsông.ă

Theoăcáchăhi uăthôngăth ng,ăc aăsôngălƠăm tăvùngăti păgiápăgi aăm tăconăsôngăhayănhi uăconăsôngăđ ăraăbi năhayăm tăh ăl nănƠoăđóă(trongăđ tăli n),ăhayăc ngălƠăn iăm tăconăsôngănhánhăđ ăvƠoăsôngăchính.ăTuyănhiênă ăđơyăchúngătaăhi uăc aăsôngălƠăkhuăv căcóăm tă

ph nănƠoăđóăn mă ăvenăbi năv iăm tăho cănhi uăconăsông hay su i ch yăvƠoănó vƠăđ căcoiălƠă

n iăn iăsôngăv iăbi n.ăDoăvùngăc aăsôngălƠăvùngăgiaoăthoaăgi aăcácăđi uăki năsôngăvƠăbi năvìă

v yăc aăsôngălƠăvùngăcóănhi uăquáătrìnhădi năraăr tăph căt p,ătrongăđóăđ căbi tăquanătơmălƠăcácăquáătrìnhăđ ngăl căsôngăậ bi n.ăQuáătrìnhănƠyăcóătínhăquy tăđ nhăđ nănhi uăy uăt ămang tínhă

th yăv năvƠăsinhătháiăc aăkhuăv c,ăcóăth ăphơnăraăcácănhómăy uăt ăquanătr ngănh tă ăvùngăc aăsông,ăđóălƠ:

- Nhómăcácăy uăt ămang tínhăt ănhiênănh ăđi uăki năkhíăh uăkhuăv căg măm a,ăgió, ăvƠăắquáătrìnhăth yăv năt ăsông”ăbaoăg mădòngăch yă(n c),ăbùnăcátăvƠăch ăđ ăthayăđ iătheoă

th iăgianătrongăn m;ăcácăy uăt ămang tínhăch tăbi nănh ăth yătri u,ăsóngăgió,ăcácădòngăh iă

l u,ădòngăvenăb ,ăv năchuy năbùnăcát,ầT tăc ăcácăy uăt ăt ănhiênănƠyăt ngătácăv iănhauăt oănênăcácăquáătrìnhăth yăh iăv năph căt păc aăvùngăc aăsôngăvƠătácăđ ngăr tăl năđ năcácăy uăt ămôiătr ngăvƠăsinhătháiăc aăc aăsông

- Nhómăcácăy uăt ămang tínhănhơnăt oădoăcácăho tăđ ngăc aăconăng i,ăđóălƠăcácăcôngătrìnhăđi uăkhi năth yăv nătrênăl uăv că(đ pădơng,ăh ăch a,ăđêăđi u,ăvùngăch măl ,ầc uăgiaoăthông);ăcácăkhuăv cănuôiătr ngăth yăs n;ăcácăho tăđ ngăv năt i,ăb năc ng,ăkhaiăthácăcátăs i,ầă

Nh ngăy uăt ănƠyăđ uătácăđ ngăđ năc ăth yăv năvƠăsinhătháiăc aăvùngăc aăsông

- Nhómăcácăy uăt ăsinhătháiăvùngăc aăsôngăr tăphongăphú,ănó ph ăthu căch ăy uăvƠoăcácă

đi uăki năc ăth ăc aăvùngăc aăsôngă(cácăđi uăki năth yăh iăv n,ămôiătr ng,ầ).ăVùngăc aăsôngălƠăm tătrongănh ngăkhuăv căgiƠuătínhăđaăd ngăsinhăh c,ăn ngăsu tăvƠăs năl ngăsinhăh căcaoădoăcóăc ănh ngăloƠiăsinhăv tăn căm n,ăn căl ăvƠăn căng t.ăM iăquanăh ăgi aăcácăy uă

t ăc aăvùngăc aăsôngănh ătrongăhìnhă1.7.ăTrongăcácăm iăquanăh ănƠyăvaiătròăc aăth măph ă(vegetation),ăcáă(fishes)ăvƠăcácăloƠiăđ ngăv tăhaiăv ă(bivalves)ăc ngănh ăcácăho tăđ ngăsinhă

h că c aă m ngă dinhă d ngă (biomanipulationă ofătrophică web)ă lƠă đ că bi tă quană tr ng,ă nóă tácă

đ ngăđ nănhi uăv năđ ăvƠănhi uăkhơuătrongăh ăsinhătháiăvùngăc aăsông,ătrongăđóăcóăcácăv năđ ăliênăquanăđ nădinhăd ng

17

Hìnhă1.7:ăNh ngăy uăt ă nhăh ngăđ năsinhătháiăvùngăc aăsông,ăvenăbi n

4 Th y v n sinh thái vùng đô th (Urban Ecohydrology):

Nhi uăvùngăđ tătrênăth ăgi iăngƠyăcƠngăb ăđôăth ăhóaănhanhăchóngăv iănh ngăcôngătrìnhănhơnăt o,ăcácăđi uăki năt ănhiênăv năcóăb ălo iăb ,ăcácăngu năn căvƠăcácăđi uăki năth yă

v năc ngăb ăthayăđ iă(tr ăvƠătiêuăthoátăn c,ăcungăc păn căs ch,ăx ăn căth iăsauăs ăd ng, ).ăDoăv yăm iăquanăh ăgi aăcácăv năđ ăn c,ăth yăv năđôăth ăv iăcácăc nhăquanăvƠăđi uăki năsinhătháiăđôăth ăđ căth yăv năsinhătháiănghiênăc u,ătrongăđóătínhăch tăc aăsinhătháiăđ căcoiă

nh ăcôngăc ăqu nălỦămôiătr ngăđôăth ăM tăs ăv năđ ăn iăb tăc aăm iăquanăh ăgi aăth yăv năvƠăsinhătháiăđôăth ălƠăngu năn căcungăc păchoăđôăth ,ătiêuăn căđôăthìă(n căth iăvƠăn că

m a),ăc nhăquanăvƠăcácăy uăt ămôiătr ngăđôăth

Tr căđơyăngu năc păn căsinhăho tăchoăng iădơnăđôăth ăth ngădùngăn căng măvìăchiăphíăx ălíăth p,ătuyănhiênăhi nănayăn căng măcácăđôăth ăđang b ăôănhi mănênăxuăth ăs ă

d ngăn căm tăđang t ngănhanh,ăcóăngh aăph iăl yăn căt ăcácăconăsôngăhayăh ăch a,ăvíăd ă

c păn căchoăHƠăN iăhi năm tăph năđang dùngăn căsôngă Ơ,ănh ăv yăcácăquáătrìnhăth yăv năhayăch ăđ ăth yăv năcóă nhăh ngăđ năv năđ ăsinhăho tăc aăđôăth ăTiêuăthoátăn căđôăth ătrongămùaăm aălƠăv năđ ăr tăl n,ăđi uănƠyăkhôngăch ăc năh ăth ngătiêuăn cămƠăc năc ăcácăkhuăv căsinhăh căđ ăđi uăti t,ăvíăd ăcácăh ăaoătrongăđôăth ,ăcácăkhuăv căhayăvanhăđ aiăcơyăxanh,ăcóăkh ăn ngătr ăvƠălƠmăch măqúaătrìnhădòngăch yătrongăđoăth ăTh căt ăl nhăv căkhoaă

h căv ăắth yăv năđôăth ”ăđƣăraăđ iănh ngăv năđ ă ngăd ngăcácănguyênăt căc aăth yăv năsinhătháiănh ăth ănƠoăl iăc năcácăki năth căv ăl nhăv cănƠy

M tăđôăth ăphátătri năb năv ngăc năph iăcóăs ăcơnăb ngăb năgi aăcácăthƠnhăph năc aăchuătrìnhăth yăv năvƠăcácăy uăt ăsinhătháiăc aăđôăth ,ăđi uănƠyăcóăngh aăm t đôăth ăph iăcóăcácăngu năn că năđ nhăphùăh păv iănhuăc uăphátătri n,ăcóăcácăkhuăsinhăv tăcóăth ătácăđ ngăđ nă

th yăv năđ ătránhănh ngăr iăroăv ăngu năn căvƠămôiătr ngănh ăng păúng,ăôănhi m,ầ

18

1.2 TH YăV NăSINHăTHÁIăậ T OăNểNăCÁCăC ăH IăPHÁTăTRI N

1.2.1 T o c h i phát tri n

S ăquanătơmăb oăv ătínhăđaăd ngăsinhăh c trênătráiăđ tăph ăthu căvƠoăkh ăn ngăc aăconă

ng iătrongăvi căgi ăgìnătínhătíchăh păc aăcácăquáătrìnhăsinhăthái.ăVìăv yăm tătrongănh ngăn nă

t ngăchoăvi căphátătri năb năv ngătƠiănguyênăn călƠăs ăgi ăgìn tínhă năđ nhăvƠăcơnăb ngătrongă

ph măviăm tăh ăsinhăthái.ă

ăm cătácăđ ngăhi năt iăc aăconăng iăđ iăv iăcácăh ăsinhăthái,ăc năthi tăph iăt ngă

c ngăcácăc ăh iăchoăcácăh ăsinhăthái,ăcóăngh aălƠăt oăcácăđi uăki năthíchăh păchoăcácăh ăsinhătháiăphátătri nă n đ nhăvƠăb năv ngăd năphùăh păv iănhuăc uăc aăconăng i.ă ăcóăth ăđ tă

đ căđi uănƠyăc năph iăt ngăc ngăkh ăn ngăch uăđ ngă(h păth )ăc aăh ăsinhătháiănh măch ngă

l iăcácătácăđ ngăc aăconăng iăđang ti păt căt ngălênătrênăm iăph ngădi n,ăvíăd ăôănhi mă

n c doăconăng iăgơyăraătrongăkhuăv căđôăth ,ăcôngănghi păhayăch tăl ngăn căvƠădinhă

d ngă ăvùngăc aăsôngădoăcácăho tăđ ngăc aăcácăh ăth ngăt iătiêuăth ngăl u,

Trênăc ăs ăđó,ăTh yăv năsinhătháiăcóăth ăđ că ngăd ngănh ăm tăgi iăphápăchoătaăcácăcôngăc ăđ ăđ tăđ căm căđíchănơngăcaoăắkh ăn ngăch uăđ ng”ăc aăh ăsinhătháiăb ngăvi căxácă

đ nhăcácăti păc năm iăđ iăv iăvi căb oăv ,ăl uăgi ăvƠăqu nălỦăcácăngu năn căng t.ăVíăd ănh ăcácăki uănhƠăsinhătháiă(nhi uăcơy)ăhayăcácăkhuăv căđi uăti tăn cătrongăcácăđôăth ;ăl aăch năcơyătr ngăthíchănghiăv iăcácăđi uăki năc ăth ăc aăt ngăkhuăv cănh ăr ngăphòngăh ,ầ

Hìnhă1.8:ăChi năl căchoăb năv ngătƠiănguyênăn c,ăsinhătháiăvƠăxƣăh iă

19

Theoăhìnhă1.8,ăchi năl căchoăs ăb năv ng c aăxƣăh i,ăcácăh ăsinhătháiăvƠătƠiănguyênă

n cătrênăm tăl uăv căsôngăc năph iăt oăraăcácăc ăh iăphátătri năb ngăcáchăphátătri năvƠăth că

hi nătri năkhaiă ngăd ngăth yăv năsinhătháiăchoăs ăhƠiăhòaăk ăthu tăgi aămôiătr ngăvƠăxƣăh i.ă

M tăkhácăđ ăgi măthi uăcácăv năđ ăl ăl t,ăh năhánăvƠăcácăngu năphátăth iăôănhi măc năph iăs ă

d ngăcácăgi iăphápăk ăthu t.ăC ngătrongăhìnhănƠy,ăph nămang d uă(+)ălƠăkhuăv căcácăc ăh iă

đ căm ăr ngăvƠănóăt ngăd năkhiătaăth căhi năth yăv năsinhătháiăđ ăhƠiăhòaăgi aăb oăv ămôiă

tr ngăvƠăphátătri năxƣăh i.ăPh nămang d uă(-)ălƠăs ălo iăb ăd năcácăm iăđeăd aăkhiăs ăd ngăcácăbi năphápăk ăthu tătrongăvi călƠmăgi măl ,ăh năvƠăcácăngu năphátăth i

1.2.2 Các thành ph n c b n c a lý thuy t Th y v n sinh thái

TrongălỦăthuy tăTh yăv năsinhăthái,ăcác thƠnhăph năc ăb năđ cătrìnhăbƠyănh ăhìnhă1.9,ătrongăđóăm iăquanăh ăắ I UăTI Tă- REGULATION”ăgi aăth yăv nă(hydrology)ăvƠăkhuă

sinhăv tăậ cácăh ăsinhătháiă(biota)ăđ căd aătrên:

Hìnhă1.9:ăCácăthƠnhăph năc ăb năc aălỦăthuy tăắTh yăv năSinhăthái”ă

- ắ i uăti tăkép”ă(Dualăregulation),ăt călƠăc năđi uăti tăkhuăsinhăv tăb ngăthayăđ iăcácă

đi uăki năth yăv năvƠăđi uăti tăch ăđ ăth yăv năb ngăvi căt oăraăcácăkhuăsinhăv tă(cácă

20

- ắTíchăh p”ă(Integration)ăcácăđi uăti tăkhácănhauăho tăđ ngătrongăh ăth ngăđ ă năđ nhăvƠăc iăthi năch tăl ngăngu năn c.ă i uănƠyăr tăquanătr ngăvìăth căhi năchúngăs ănơngăcaoăhi uăqu ăc aăh ăth ng

1.3 TH Y V NăSINHăTHÁIăLÀăM TăTI PăC NăT NGăH P

1.3.1 Ti p c n t ng h p trong qu n lý tài nguyên n c và gi i quy t các v n đ trên l u

v c

N năt ngăc aăquanăđi măTh yăv năsinhătháiăđ căđ nhăngh aătrongăCh ng trình th y

v n qu c t l n th V c a UNESCO – International Hydrological Programme (IHP-VI) t i

H i ngh qu c t v Th y v n sinh thái (Bali, Indonesia 10-2005) – International Symposium

on Ecohydrology (UNESCO IHP V) lƠăm tăs ăm ăr ngăl năvƠăti păt căphátătri năm tăcáchălogicăt ăcácăti năb ăc aăsinhătháiăsôngăngòiă(Zalewski,ă2000).ăVi cănơngăcaoăhi uăbi tăv ăs ă

c năthi tăđ iăv iăvi cătíchăh păth yăv năvƠăsinhătháiăđƣăxu tăhi nănhi uătrongăcácăbƠiăbáoăv ăkhoaăh căth yăv năvƠăsinhăh căth yăv năt ănh ngăn mă1970.ăNh ăv yărõărƠngăTh yăv năsinhătháiăkhôngăph iăb tăđ uăt ăconăs ăkhôngămƠănóălƠăs ăti păn iăm tăcáchăm ăr ngăvƠălogicăt ăcácăki năth căth yăv năsôngăngòiătr căđơyăvƠăcóăs ătíchăh păv iăcácăki năth căv ăsinhătháiă

h c

Tuyănhiên,ăch ăđ nănh ngăn mă1990ănh ngănghiênăc uăđ căl păvƠătr căti păv ăm iăquanăh ăgi aăth yăquy năvƠăsinhăquy năm iătr ăthƠnhăm tăb ămônănghiênăc uăriêngăc aăcácănhƠăkhoaăh cătrongăcácăl nhăv căkhácănhau.ă i uănƠyăt oănênăc ăs ăđ ăhi uăcácăt ngătácăn iă

t iăgi aăcácăquáătrìnhăsinhătháiăh căvƠăth yăv năh că ăph măviăl uăv căvƠăh ngăt iăphátătri năcácăti păc năth căt ăchoăqu nălỦăb năv ngăl uăv căsôngă(hìnhă1.10)

Hìnhă1.10:ă ngăd ngăth yăv năsinhăthái nh ăm tăY uăt ăt oăc ăh iăl nănh tătrongăK chăb nă

chi năl căthƠnhăcôngăc aăQu nălỦăn căng tăb năv ngă

Nh ăv yăđ ăt ngăc ngăvƠăm ăr ngăc ăh iăphátătri năc năs ăd ngăcácătínhăch tăc aăh ăsinhătháiănh ăm tăcôngăc ăqu nălỦ,ăđi uănƠyăcóăth ăth yărõătrongăvi căl aăch năm tăh ăsinhătháiăphùăh pă(hayălo iăcơyătr ngăphùăh p)ăđ ăkhaiăthác,ăqu nălỦătƠiănguyênăđ tăvƠăn căc aă

b tăk ăkhuăv cănƠo,ăconăng iăđƣăt năt iăvƠăphátătri năhƠngătr m,ăhƠngăngƠnăn măvƠăph iăđ iă

m tăhangăngƠyăv iăcácăđi uăki năc ăth ăc aăt ănhiên,ădoăv yăh ăcóănhi uăkinhănghi măắb nă

đ a”ăr tăhi uăqu ăvƠăphùăh păv iăđi uăki năkhuăv c

Nh ăv y,ăcáchăti păc nănƠyăcƠngăkh ngăđ nhătrongăqu nălỦăcácătƠiănguyênăn cănóiăriêngăvƠăqu nălỦăl uăv căsôngănóiăchungălƠăkhôngăth ăxu tăphátăt ăch ăquanăc aăconăng iămƠă

ph iăxu tăphátăt ăđ cătínhătƠiănguyên,ăđi uăki năl uăv căvƠăcácănhuăc uăs ăd ngătƠiănguyênăc aăconăng iătrênăl uăv c.ăPh ngăchơmămang tínhăquy tăđ nhătrongăqu nălỦăl uăv căsôngălƠătíchă

h păcácăbi năphápăkhácănhauăh ngăt iătínhăb năv ngăc aătƠiănguyênăn căc aăl uăv c

ngăd ngăth yăv năsinhătháiăcònăcóăth ăgi iăquy tăđ căcácăv năđ ăx yăraătrênăl uăv căsôngăvƠăc ngăcóăth ăđ ăphòng,ăng năng aăđ căcácăv năđ ăr iăroămôiătr ngăhayătaiăbi nămôiă

tr ngătrênăl uăv c.ăTh măchí cóăth ăgópăph năgi măthi uăcácătácăđ ngăc aăbi năđ iăkhíăh uă

đ nătƠiănguyênăl uăv cănh ăđ măb oătínhă năđ nhăvƠăb năv ngăc aătƠiănguyênăn c,ăh năch ă

l ăl t,ăh năhán,ăs tăl ăđ t,ăxóiămònăđ t,ăhayăphúăd ngătrongăcácăkhuăv căch aăn c,ăvƠăngayă

c ăb oăv ăs căkh eăc aăconăng i

Hìnhă1.11:ăTh yăv năsinhătháiătrongăgi iăquy tăv năđ ătrênăl uăv căsông

1.3.2 Ti p c n t ng h p theo quy mô l u v c

iăv iăm tăl uăv căsông,ăthôngăth ngăđ căcoiănh ălƠăm tăh ăsinhăthái,ătrongăđóăcóă

đ yăđ ăcácăthƠnhăph năc năthi tăvƠătrênăquanăđi măth yăv năsinhătháiăm tăl uăv căsôngăth ngă

s ăhi uăbi tăcóăph măviăt ngăd nătheoăth iăgianăt ăkháiăni măvùngăsông (river zone) =>ăsông (river)=>ăthungăl ngăsôngă(valley)ă=>ăl uăv căsôngă(catchment)ăvƠăcu iăcùngălƠăbaoăg măc ăngu năn c,ăcácăh ăsinhătháiăvƠăxƣăh iăc aăconăng iătrênăl uăv că(water,ăecosystemsăandăsociety)

22

Hìnhă1.12:ăTi păc nătheoăquyămôăc aăTh yăv năsinhătháiă

Nh ăv yăk ăt ă1997ăkhi Zalewskiăb tăđ uănghiênăc uăsơuăv ăth yăv năsinhătháiăthìăquanăđi măti păc năti năt iătíchăh păgi aăn c,ăcácăh ăsinhătháiăvƠăconăng i.ă ơyălƠăbaăthƠnhă

ph năc ăb năquy tăđ nhăcácăquáătrìnhăc aăth yăv năvƠăsinhătháiătrênăm tăl uăv căsông.ăTrongăđóăvaiătrò c aăconăng iăngƠyăcƠngăgiaăt ngăthôngăquaăcácăho tăđ ngăkhaiăthác,ăs ăd ngătƠiănguyênăvƠămôiătr ngăvƠăđang th căhi năvi căqu nălỦătrênăquyămôăl uăv căsông

Nh ngăho tăđ ngăc aăconăng iăđángăk ănh tăcóătácăđ ngătr căti păđ năchuătrìnhăn căvƠăcácăh ăsinhătháiătrênăl uăv căđóălƠ:

- Xơyăd ngăcácăcôngătrìnhăđi uăti tăvƠăs ăd ngăn că(h ăch aăth yăl i,ăth yăđi n,ăc pă

n c, )

- Phátătri năcácăkhuăđôăth ăvƠăcôngănghi pă(k ăc ăkhaiăkhoáng)ăt oănênăs ăgiaăt ngăs ă

d ngăngu năn căvƠăcácătƠiănguyên,ălƠmăôănhi mămôi tr ngădoăphátăth i

- Thayăđ iăcácăkhuăsinhăv tăvƠăth măph ătrênăl uăv că(r ng)ăthôngăquaăphátătri năcơyănôngănghi p,ăcơyăcôngănghi păvƠăch tăpháăr ngăt ănhiên.ăCácăho tăđ ngănƠyăd năđ nă

gi măkh ăn ngăch uăđ ngăc aămôiătr ngănóiăchúngăvƠăc aăcácăh ăsinhătháiănóiăriêng

23

NăTH YăV NăSINHăTHÁI

2.1 SINHăTHÁIăH C

2.1.1 Sinh thái h c và nhi m v c a nó

nănayăcóănhi uăcáchăhi uăv ăsinhăthái h cănh ngănóiăchungăchúngătaăcóăth ăđ nhăngh aăsinhătháiăh călƠămônăkhoaăh cănghiênăc uăs ă nhăh ng l nănhauăc aăcácăsinhăv tăvƠămôiătr ng.ăTrongăđ nhăngh aănƠyămôiătr ng baoăg măt tăc ăcácăthƠnhăph năt ănhiên nh ă

n c,ăđ t,ăkhíăh u,ăcácăsinhăv tăs ngăkhácăvƠăcácă nhăh ng c aăchúngăv iănhau

Thôngăth ng,ăsinhătháiăh căcóăth ăchiaăthƠnhăsinhătháiăh cătrênăc năvƠăsinhătháiăh că

bi nă(đ iăd ng),ătrongăđó:

+ăSinhătháiăh cătrênăc nănghiênăc uăs ă nhăh ng l nănhauăgi aăcácăsinhăv tăvƠămôiă

tr ng trênăc năc aăchúng

+ăSinhătháiăh căbi nănghiênăc uăs ă nhăh ng l nănhauăgi aăcácăsinhăv tăvƠămôiătr ng

t ănhiênăc aăbi năvƠăvenăbi n

Tuyănhiênăcònănhi uăđ nhăngh aăkhácănhauăv ăsinhătháiăh c.ăVíăd ăCharlesăEltonăvi tătrongăcu năsáchăc aămìnhăvƠoăn mă1972ăr ngăsinhătháiăh căắlƠăs ănghiênăc uăph nă ngăc aă

đ ngăv tăvƠăth căv tăđ nămôiătr ng s ngăvƠăthóiăquenăc aăchúng”.ăHayăn mă1985,ăKrebsăđƣă

đ nhăngh aăsinhătháiăh călƠăắs ănghiênăc uăm tăcáchăkhoaăh căm iăt ngătácăl nănhauăquy tă

đ nhăđ năs ăphơnăb ăvƠăđaăd ng c aăcácăsinhăv t”

NgƠyănay,ăsinhătháiăh căđ căhi uănh ăm tătròăch iăl păhìnhăkh ngăl ă ăđơy,ăm iăm tăsinhăv tăđ uăcóănh ngănhuăc uăđòiăh iăchoăs ăs ngămƠăr tănhi uăcácăcáăth ăkhácătrongăvùngă

ph iăh păv iăchúng.ăT ăđó,ăh uăh tăs ănghiênăc uăsinhătháiăh c lƠătr ăl iăchoănh ngăcơuăh iăắVìăsaoăsinhăv tănƠyăs ngăho căphátătri nă ăđơyămƠăkhôngăph iă ăch ăkhác”?ăHo că"Vìăsaoăsinhăv tăho căcácăloƠiăchúngătaăđangănghiênăc uăl iăs ng”? Cácăsinhăv tăb ă nhăh ngănh ăth ănƠoăb iămôiătr ng?ăNg căl iăcácăsinhăv tă nhăh ngănh ăth ănƠoăt iămôiătr ngăc aăchúng? Tráiăđ tăc aăchúngătaăbaoăg măkhíăquy nă(khôngăkhí),ăth chăquy nă(đ t),ăthu ăquy nă(n c)ăvƠăsinhăquy nă(s ăs ng).ăSinhăquy nălƠăt ngăh păcácăv tăth ăs ngăliênăk tăv iămôiă

tr ngăc aăchúng.ăHayăc ngăcóăth ăcoiăsinhăquy nălƠătoƠnăb ăh ăsinhătháiătrênătráiăđ tănh ăv ătráiăđ t,ăn căvƠăkhôngăkhíămƠătrongăđóăsinhăv tăt năt i,ălƠăt ngăc aăcácăv tăth ăs ngătrênătráiă

đ t

Nhi m v c aă sinh thái h c đ că đ tă raă tu ă theoă t ngă l nhă v că ho tă đ ng,ă (nôngă

nghi p,ălơmănghi p,ăch nănuôiăhayăthu ăs n,ăvƠămôiătr ng, ).ăTrênăquanăđi mămôiătr ng,ăsinhăthái h călƠăc ăs ăchoăvi cănghiênăc uăcácăbi năphápăng năng aăôănhi mămôiătr ng,ăđ m

b oăthi tăl păm iăquanăh ăgi a conăng iăvƠăthiênănhiên,ălƠmăsaoăchoăthiênănhiênăngƠyăcƠngăphongăphúăvƠăphátătri n,ăđ măb oăch ăđ ăv ăsinhăc năthi tăchoămôiătr ng

24

Hình 2.1: S ăđ ămôăt ăm iăquanăh ăquaăl iăgi aăm tăs ăy uăt ăc aămôiătr ng đ năsinhăv t,ă

trongăđóăsinhăv tătrungătơmălƠăđ ngăv tă năth t

Riêngăđ iăv iăsinhăv tăh căcó nhi măv ăgi iăquy tăcácăv năđ ăc aănh ngăth căth ăs ngăăcácăm căt ngăh păkhácănhau,ăt ănghiênăc uănh ngăphơnăt ăsinhăv tăchoăđ nănghiênăc uăsinhăquy năph căt p.ăCònănhi măv ăch ăy uăc aăsinhătháiăh căgi iăquy tăc ăb năm iăth ngănh tă ă

m căcaoăh n nh ănghiênăc uăqu năxƣ,ăqu năth ăvƠăcácăh ăsinhăthái

2.1.2 Môi tr ng và các y u t môi tr ng

1.ăKháiăni mămôiătr ng:ăMôiătr ng đ c đ nhăngh aăb iăs ăk tăh păgi aăcácăđi uăki nă

hi năt iăbaoăquanhă nhăh ng đ năcu căs ngăvƠăch căn ngăc aăm tăcáăth ăho căc ngăđ ng.ăMôiătr ng baoăg mămôiătr ng v tălỦă(môiătr ng vôăsinh)ăvƠămôiătr ng h uăsinh

- Môiătr ng v tălỦăbi uăth ăcácăđi uăki năt ănhiên nh ăđ aăch t,ăth ănh ng,ăđ aăhình,ăkhíăh u,ăth iăti tăvƠăth măh a,ăr iăro.ăNh ngăđi uăki nănƠyă nhăh ng t iămôiătr ng h uăsinhăvƠăb năthơnăchúngăcóă nhăh ng quaăl i v iănhau,víăd ăkhíăh uă nhăh ng t iălo iăđ t.ă

- Môiătr ng h uăsinhălƠăcácăthƠnhăph năs ngăc aămôiătr ng (cácăsinhăv tăkhácănhauătrongăh ăsinhătháiăbaoăg măcácăcáăth ăc aăcùngăm tăloƠiăho căkhácăloƠi)

B năch tăc aămôiătr ng vƠăcácăđi uăki năc aănóăr tăc năthi tăchoăs ăs ng.ăTh măchíă

m tăh tăcátătrênăb ăm tăc aăm tătr ngăc ngăcóămôiătr ng riêng.ăGi aănh ngăth ăkhác,ănóăxácă

đ nhăb căx ănh năđ c,ănhi tăđ ,ăđ ă măvƠăho căb ăgióăđ yăđi

25

Hìnhă2.2:ăH ăcácăc ăquanăchínhăc aăth căv t HƠnhătinhăTráiăđ tăch uăb căx ăm tătr iăt iăb ăm tătráiăđ tăph ăthu căvƠoăkho ngăcáchăvƠăchuy năđ ngăc aănóăxungăquanhăm tătr i.ă cătr ngăđ căbi tăc aăTráiăđ tălƠădoănhi tăđ ă

tr iătrênăb ăm t,ăn c cóăth ăthayăđ iăt ăth ăr n,ăl ng sangăth ăkhí.ăN c ăth ăl ngătrênăb nă

m tăTráiăđ tănh ătr ngăl cămƠăch yăt ăn iăđ tăcaoăđ năn iăđ tătr ng.ăS ăthayăđ iătrongămôiă

tr ng c aăTráiăđ tăch ăy uăđ c xácăđ nhăb iăs ăbi năđ iăn ngăl ng nh năđ c t ăM tătr iăănh ngăvùngăkhácănhauăvƠăb iăd ng hìnhăh căvƠăb năch tăc aăs ăhìnhăthƠnhăđ aăch t

b c x m t tr i.ăCơyăxanhăcóăth t pătrungăn ngăl ng m t tr i trong sinh kh i nh quáătrìnhăquangăh p

Quaăđó,ăcácăho tăđ ngăsinhăh cătrênăTráiăđ tăb ăh năch ăb iăkh ăn ngăquangăh păvƠă

b căx ăt i.ăNh ng c ngăđ ăc aăb căx ăc ngăquy tăđ nhătr ngătháiăc aăn c,ăcóăngh aălƠăkhiănƠoăvƠă ăđơuăquáătrìnhăquangăh păx yăra,ăs ăphơnăb ăb căx ăm tătr iăquy tăđ nhăn c cóăs nă ă

d ngăth ăl ng T tăc ănh ngăđi uăđ ăc pătrênălƠănh ngăđi uăki nămôiătr ng c năthi tăchoăs ă

s ngătrênătráiăđ t

2.ăCácăy uăt ămôiătr ng

(1)- aăch tăvƠăđ tăđai: aăch tă ăvùngăb tăk ăđ c t oănênăb iăcácăki uăd ngăđáă

khácănhau,ăđơyălƠăm tăquáătrìnhăr tălơuădƠiăvƠăph căt p,ăđ c th căhi năb iăs ăchuy năđ ngă

c aătoƠnăl căđ aăđ c g iălƠăki năt oăđ aăt ngăcùngăv iăho tăđ ng nh ănúiăl a

aăch tăc aăm tăvùngăcóă nhăh ng đ năđ aăhìnhăc aăđ t.ăCácăthƠnhăph năvôăc ăc aă

đ tăcóăngu năg căt ăđáăb ăphongăhoá.ăCácăki uăđáăcóăs nătrongăm tăvùngăcóăth ăt oăraăđ tă

b ngăquáătrìnhăphongăhoá.ăNh ngăm nhăv ăl năc aăđáăb ăv ăraăthƠnhănhi uăm nhănh ădoăquáătrìnhăphongăhoáăhoáăh c.ă ăđơy,ăcacbonădioxytăhoƠătanăvƠoăn c t oăraăm tăaxitănh ,ăngayăc ă

n c m aăkhôngăb ăôănhi m.ăLo iăaxitănƠy ph nă ngăv iăb ăm tăđá.ăNh ngăqu ngăkhácănhau

nh ăhydroăcacbonăs tăvƠămagie, ălƠăs năph măphongăhoáăcácălo iăđá.ăThôngăth ng s năph mă

26

phongăhoáăc aăđáăr tăg năv ătríăt oăthƠnhăchúng,ănh ngănhi uătr ng h păs năph măphongăhoáă

b ăxóiămònăvƠăd chăchuy nădoădòngăch yăm tăho căgióăđ a t iăn iăkhác.ă ăvùngănhi tăđ i,ăvƠoămùa khôăn c m tăb căh i,ăn c ng măc a t ngăsơuăh năđ c rútălênăb iăr ăcơyătr ngăvƠădi nă

bi năc aăs căch aăn c,ăvìăv yăvi căt pătrungăkhoángăv tăđ c th măxu ngăvƠoămùaăm a.ăK tă

qu ăc aăch ăđ ăphongăhoáănƠyăt oăraăm tăv tăkhoángămƠuăh iăđ ăđ c g iălƠăđáăongăr tăgiƠuădinh d ng vƠănghèoămùn.ăS ăphơnăb ăc aăcácăloƠiăth căv t th ng gi ngănhauăm t cáchăr tărõănétăv iăs ăphơnăb ăc aăcácălo i đáăchính

T tăc ăcácălo iăđ tăđ c t oăraăt ăcácăthƠnhăph năchínhălƠăgi ngănhau.ăChúngălƠănh ngă

h tăkhoángăv tăcóăkíchăth căvƠăc uăt oăhoáăh căkhácănhau,ăvƠăch tăh uăc ă ăcácăl păphơnă

hu ăkhácănhau.ăK tăc uăkhoángăv tăc aăđ tăt ăđáăb ăphongăhoáăvƠăb ăxóiămòn nh ăcát,ăbùnă

ho căsét.ăT tăc ăcácălo iăđ tălƠ s ătr năl năc aăcácăh tăcóăkíchăth căkhácănhauăs păx păt ngă

d năt ăđáăcu iăvƠăh tăl năr iăđ năphùăsaănh ăh năđ năcácăh tăsétănh ă

Ki uăđ t,ăkhíăh uăvƠăth căv tălƠăt tăc ăm iăliênăh ăvƠăt ng quanăbênătrong.ăCóăvƠiăh ă

th ngăphơnălo iăs ăd ngăr ngăkh păth ăgi i.ă ăquiămôă/ăph măviăcácănhómăđ tătoƠnăc u,ăkhí

h uăd ng nh ăy uăt ăquy tăđ nhăc uătrúcăđ t,ăđ căđi măquanătr ngănh tăc aăkhíăh uălƠăm a vƠănhi tăthayăđ i

Vi tăNamăcóăkho ngăh nă333.000 km2 di nătíchăt ănhiên,ătrongăđóăcóăkho ngă70%ădi nătíchăđ i núi,ădi nătíchăb ngăph ngă ăVi tăNamăphơnăb ăch ăy uă ăđ ngăb ngăSôngăH ngă ă

mi năB căvƠăđ ngăb ngăSôngăC uăLongă ămi năNam

Theo các tƠiăli uăc ngăb ăg năđơy,ădi nătíchăđ tăt ănhiênăc aăVi tăNamăcóăkho ngăh nă33ătri uăha,ătrongăđóăcóă22ătri uăhaăđ tăphát tri năt iăch ăvƠă11ătri uăhaăđ tăb iăt ăT ăl ăđ tă

đ c s ăd ng nh ăsau:

- tănôngănghi p: 7ătri uăhaă (chi mă21%)

- tălơmănghi p: 11,8ătri uăhaă(chi mă35,7%)

- tăchuyênăd ng: 1,4ătri uăhaă (chi mă4,2ă%)

- tătr ng,ăđ iătr c: 13ătri uăhaă (chi mă39,1ă%)

Bênăc nhăki uăd ngăđ aăch tăvƠăđ tăđƣănêuă ătrên,ăđ aăhìnhăcònăđóngăvaiătròăquanătr ngătrongăvi căphơnăb ăcácăsinhăv t.ăNhi tăđ ăgi mătheoăđ ăcaoăđ aăhìnhăcóă nhăh ng đ năs ăphơnă

b ăc aăcácăloƠiăsinhă v t.ăNgayăc ănh ngăthay đ iăr tănh ăv ăđ aă hìnhăc ngăcóăth ălƠă quană

tr ng.ă ănh ngălo iăđ tăsétăn ngătrongăr ng,ănh ngăch ăth pătr ngătrongăn năr ngătr ăthƠnhă

ng păúngăsauăm a l năvƠăđôiăkhiălƠmăn c đ ngăl i,ătrongăkhiăđóă ăbìa vƠăđ nhăcácădƣyăr ngăthìăl iăt ng đ iăkhô.ă i uănƠyăd năđ năs ăphơnăb ăc aăsinhăv t

(2)- Khíăh uă(nhi tăđ ,ăánhăsáng,ăđ ă m): Nhi tăđ ălƠănhơnăt ămôiătr ng r tăquană

tr ng.ăNóă nhăh ng đ nănhi uănhơnăt ăkhácăc aăm tătr ng vôăsinhăvƠăh uăsinh,ăđ căbi t nh ăánhăsáng,ăđ ă m.ăM tătr iălƠăngu năánhăsángăvƠ nhi tăchoătráiăđ t.ăKhiăn ngăl ng điăquaăb uăkhíăquy n,ăthìăkho ngă20-40%ăn ngăl ng b ăh păth ăb iăcácăkhí,ăb iăvƠăh iăn c trongăkhíăquy n

27

S ăthayăđ iăc aăánhăsángăvƠănhi tăđ ătheoăđ ăcaoăr tăph căt p.ă ăxíchăđ o,ăđ ădƠiăngƠy,ăđêmăh u nh ăb ngănhauătrongăc ăn m,ăcònă ăv ăđ ăcaoăhayăb căc c,ănamăc căthìăđi uăki năánhăsángăvƠănhi tăđ ăt ngămùaăr tăkhácăbi tăvƠăkh cănghi t.ăTrongămùaăhèăm tătr iăkhôngăbaoăgi ă

l năvƠăt ngăkhôngăgianăchi uăsángăbanăngƠyătrênă24hăth căs ăcaoăh nă ăvùngănhi tăđ i.ăTuyănhiên,ătrongănh ngăthángămùaăđôngăm tătr iăr tăkhóăm căcaoăh n đ ngăchơnătr iăvƠăt ngăth iăgianăchi uăsángăr tăth p

Chuăkìănhi tăđ ăr tăquanătr ngăv iăcácăsinhăv tăcóătìnhătr ngăng ăđôngăhayăhè.ăTrongăs ădaoăđ ngăchuăkìănhi tăđ ,ăm t s ăsinhăv tăcáăbi tăs ăb ătácăđ ngănhi uănh tăb iăs ăkh cănghi tă

c aănóngăg tăho căl nhăgiá.ăC ăhaiăđi uănƠyăđ uă nhăh ng đ năngu năn c:ăTrongăth iăgiană

l nhăvìăn c b ăđóngăb ngăvƠăkhôngăcóăkh ăn ngăs ăd ng;ăcònătrongăth iăgianănóngăgơyăh nă

ho căb căthoátăh iăquáăm c.ăNhơnăt ăkhácăcóăth ă nhăh ng đ năcơyătr ngălƠăth iăk ăsinhă

tr ng,ă cơyăd ng nh ă khôngă cóă kh ă n ngă sinhă tr ng ă nhi tă đ ă d i 00Că vƠă sinhă tr ng

ch măch pă ănhi tăđ ătrênăđi măđôngăl nh.ă ă măvƠăm a c ngălƠănh ngăbi năs ăquanătr ngă

cu ăkhíăh uăđ iăv iăsinhăv t

(3)- Ch tădinhăd ng: Cơyătr ngăc năcungăc păn ngăl ng đ ăsinhătr ng vƠătáiăsinh,ă

chúngăc ngăc năthuănh nănh ngănhơnăt ăc uăthƠnhănênăchúng.ăS ăkhácănhauăc ăb năgi aăs ăchuy năhoáăn ngăl ng vƠăchuy năhoáădinhăd ng lƠămôăhìnhăchuy năhoáădinhăd ng v ăc ă

b nălƠăvòngătrònăho călƠăcóăchuăk ăcònăs ăchuy năhoáăn ngăl ng v ăc ăb nălƠăkhôngăđ nhă

h ng.ăCácănguyênăt ăc uăthƠnhăph năt ămƠăsinhăv tăđ c t oăthƠnhăkhôngăth ăthayăđ iătrongă

đi uăki năt ănhiênătrênătráiăđ tăchoănênăchúngăv n l uăthôngăkhiăcácăph năt ăchuy năbi năt ă

m cădinhăd ng nƠyăsangăm cădinhăd ng khác.ăChúngăcóăth ăquayăvòngăvƠăl păđiăl păl i.ăCácăchuătrìnhăcacbon,ănit ăvƠăphotphoăr tăquanătr ngătrongăchuătrìnhădinhăd ng

Chuătrìnhăcacbonăkhôngăph iălúcănƠoăc ngăn mătrongăchuătrìnhădinhăd ng b iăvìănóăkhôngă c nă thi tă ph iă cóă cácă sinhă v tă phơnă h y.ă Vìă sinhă v tă quangă h pă t ă d ng thuă nh năcacbonăt ăkhíăquy nă ăcùngăd ngăcacbonăđiôxit,ăb iăvìăcácăsinhăv tăth iăcacbonătrongăquáătrìnhăhôăh p

M cădùăt măquanătr ngăc aădinhăd ng đ iăv iăc ăth ăs ng,ănh ng v năkhôngăth ăđ a raăđ nhăl ng chiăti tăv ăchuăkìădinhăd ng.ăNóăcóăgiáătr ănh năm nhăr ngăs ădiăchuy nădinhă

d ng xungăquanhăchuăkìăn măt ăt ngăl ng dinh d ng hi năcóătrongăb uăkhíăquy năvƠătrongăđáălƠăr tăítă i.ăTrongăkhíăquy năch aăkho ngă4.1021g,ăvƠăđáăkho ngă2.1023

n c,ăphotphoăr tăkhan hi m.ăNguyênăt ăphotpho,ăn uăkhôngăn măsơuăd iăđ t,ăthìăch căch nă

m tănhi uăth iăgianăđ ăsinhăv tănh năđ c

(4)- Y uăt ăh uăsinhăvƠăbi uăhi n gien: Y uăt ăh uăsinhătrongămôiătr ngăchínhălƠăcácăloƠiă

sinhăv t,ăt ăsinhăv tăkỦăsinh,ăđ n sinhăv tăs năxu t,ăsinhăv tătiêuăth ăvƠăsinhăv tăphơnăh y.ăCác

lo iăsinhăv tănƠyăs ngăvƠăt năt iătrongămôiătr ng,ăk tăh păv iăcácăy uăt ăvôăsinhăt oănênăm tă

28

môiătr ngăhoƠnăch nh.ăV ăbi uăhi năgienăchúngătaăth yăr ngăhi năt ng sinhăh căluônăb ă nhă

h ng vìăđi uăki nămôiătr ng c aăchúng.ăVí d ,ămèoăTháiăLanăcó mƠuăt iăh nă ăcácăchi,ădoănhi tăđ ălƠmă nhăh ng đ năs ăbi uăhi năc aălo iăgen.ăS ăbi uăhi năc aălo iăsinhăh călƠăk tă

qu ăt ng tácăgi aăgenăvƠămôiătr ng.ăMèoăTháiăLanăvƠăth ăHimalaya,ăc ăhaiăloƠiăđ ngăv tănƠyăđ uăcóăvi năm uăđ mă ăcácăchi.ă ơyălƠădoăkh ăn ngăđi uăch nhăs căt ăch ăcóăth ăth căhi nă

đ c ănhi tăđ ăthoángăh năc aăcácăchiăđó.ăMôiătr ng quy tăđ nhăki uăho căm uăbi uăhi nă

lo iăhi năt ng

2.2 N IăS NGăC AăSINHăV Tă

2.2.1 Sinh thái h c cá th , quan h gi a các đi u ki n môi tr ng và s phân b các loài

Sinhătháiăh căcáăth ănghiênăc uăv ăsinhătháiăt pătrungăvƠoăcácăloƠiăriêngăbi t.ăHiênănayăcătính cóăkho ngă3ăđ nă4ătri uăcácăloƠiăt năt iătrênăm tăđ t.ăCh ăcóăr tăítătrongăs ăchúngăđƣă

đ c nghiênăc uăđ yăđ ăđ ăchúngătaăhi uăk ăv ăsinhătháiăh căcáăth ăc aăchúng.ă

Sinhătháiăh căcáăth ăc aăcơyăd ngăx ădi uăhơuălƠăm tăloƠiăđi năhìnhăvìănóălƠăm tătrongă

nh ngă th că v tă thƠnhă côngă nh tă trênă th ă gi i,ă nóă m că trênă h uă h tă cácă l că đ aă ngo iă tr ăAntarctica D ngăx ădi uăhơuălƠăm tăloƠiăthíchăh păchoănghiênăc uăsinhătháiăh căcáăth ăH uă

h tăcơyăd ngăx ădi uăhơuălƠăcóăch tăsinh ung th ,ănóăcóăth ălƠănguyênănhơnăgơyăungăth ă

đ ngăv tăkhiă năph iăchúng.ăNóăr tăítăkhiăchoăth yălƠăm iăgơyăthi tăh iăchoăn năkinhăt ăvìăchúngăth ng xuyênăb ăh năch ăđ năđ ă m,ăvùngărơmămátăvƠăkhôngălanăr ngăraăxa

Cácăđi uăki nămôiătr ng (nh nhi tăđ ,ăánhăsáng,ăđ ă m,ăđ t,ăn c vƠăđ aăhình)ăr tăquanătr ngăđ iăv iăcácăloƠiăvƠăđ năs ăphơnăb ăc aăchúng.ăM iăm tăloƠiăcóăs ăh ăriêngăc aănó,ăph nă ngăđ căthùăt iăcácăđi uăki n môiătr ng vôăsinhăv iăgiáătr ăt iă uăvƠăs căch uăđ ngăriêng.ăNóiăchung m tăloƠiăs ăs ngătrongăvùngămƠănh ngăđi uăki nămôiătr ng lƠăt iă uă(ho că

d i đi măc căthu n)ăđ iăv iănó

2.2.2 T sinh thái và môi tr ng s ng

T ăsinhătháiălƠăvaiătròăm tăsinhăv tăchi măgi ăvƠăch căn ngăho tăđ ngăc aănóătrongăh ăsinhăthái.ăKháiăni măt ăsinh tháiăr tăquanătr ngătrongăsinhătháiăh c,ănóăchíêmăm tăkh iăl ngăcôngăvi căquanăsátăl năđ ăquy tăđ nhăt ăsinhătháiăc aăm tăsinhăv tă ăb tăk ăchiăti tănƠo.ăR tărõărƠngălƠăm iăm tăloƠiăcóăt ăsinhătháiăduyănh tăc aăriêngămình.ăNóălƠăm tătrongăítăcácăquyălu t trongăsinhăthái.ăGi ăs ăcóăhaiăloƠiăchi măgi ă(xu tăhi n)ă ăcùngăm tăt ăsinhăthái,ăh uănh khôngăth ăt ngăt ngăn iăchúngăcóăth ăchi măgi ăchínhăxácăt iăcùngăm tăt ăvƠăcùngăchungă

s ngă(cùngăt năt i)

Nóiăchung,ăcácăt ăsinhătháiălƠănh ngăđ ngăv tăcóăkh ăn ngăthayăđ i,ăvíăd ănh cóăth ăthayăđ iăkh uăph nă năc aăchúngăn uăkh uăph nă nă aăthíchăc aăchúngăkhôngăcóăs n.ăCácăloƠiăcóăchungăm tăt ăsinhătháiăcóăth ăt năt iăchungăc nhănhau.ă

29

R tăkhóăđ a raăm tăkháiăni măchínhăxácăv ăthu tăng ăn iăs ng,ăt ă"n iăs ng" đ c s ă

d ngăr ngărƣiătrongăsinhătháiăđ ămôăt ăvùngămƠăsinhăv tăs ng.ăVíăd ănh vùngăđ tăth p,ăconă

kh ăđ tăgorillaăcóăn iăs ngăc aănóălƠă ăr ngăth ăc pănhi tăđ iăvƠăm tăs ăloƠiăcóăm tăvƠiăn iă

s ng.ăThu tăng ă"viăc nh"ă(microhabitat)ădùngăch ăm tăvùngăb ăh năch ăn iămƠănh ngăsinhă

v tănh ăs ng.ăB tăk ăm tămôiătr ng nƠoăc ngăđ uăbaoăg măhƠngănghìnăviăc nh

2.3 S ăTHệCHăNGHIăVÀăS ăT NGăTÁCăGI AăCÁCăLOÀIă

2.3.1 S thích nghi c a sinh v t và môi tr ng

Ph nă ngăc aăm tăloƠiăv iăcácăđi uăki nămôiătr ng lƠăbi năđ i.ăCácăsinhăv tăcóăth ă(trongăph măviănh tăđ nh)ăthíchănghiăv iăcácăthôngăs ăl chăs ăs ăs ngăc aăchúngăđ năcácăđi uă

ki nămôiătr ng.ăS ăthíchănghiălƠăm tătrongănh ngăđ căđi măquanătr ngănh tăc aăcácăv tăth ă

s ng.ăNóăchoăphépăcácăsinhăv tăs ngăsótăkhácănhauăvƠ thayăđ iăcác đi uăki nămôiătr ng

S ăthíchănghiălƠăkhuynhăh ng c aăm tăsinhăv tăquenăv iămôiătròngăc aănó,ăm tătrongă

nh ngăđi măchínhăc aăthuy tăti năhoáăc aăCharlesăDarwinăb iăs ăch năl căt ănhiên:ăcácăsinhă

v tăthíchănghiăv iămôiătr ng c aăchúng.ăNh ngăsinhăv tăthíchănghiăt tănh tăs ăcóăc ăh iăs ngăsótăl năh năvƠăđ ăl iăgenăc aăchúngăchoăth ăh ăsauătrongăđó

Ch năl căt ănhiênălƠăquáătrìnhăs ngăsótăkhácănhauăvƠăs ăsinhăs năcácăki uădiătruy n,ăcóă

th ă năđ nh,ăđ nhăh ng,ăho căpháăv ăCácăcáăth ăthíchănghiăt tăh năcóăkh ăn ngăs ngăsótăđ nă

tu iăsinhăs nănhi uăh năvƠăvìăv yăđ ăl iănhi uăconăcáiăvƠăt oănênăs ăphơnăb ăr ngăh năt iăngu năgenăh nănh ngăcáăth ăkémăthíchănghi.ă

Phongăto ăthíchănghi:ăLƠăs ăphátătri năraănhi uăloƠiăkhácănhauăt ăm tăg căt ătiên.ă i u nƠyăx yăraăkhiăcóăm tămôiătr ng s ngăm iăthu năl iăchoăs ăphátătri năc aăm tăqu năth ăKi uă

ti năhoáăphơnănhánhăraănhi uăloƠiăt ăm tăt ătiênăchungălƠăk tăqu ăs ăthíchănghiăm iăho căs ătuy tăch ngăhƠngălo t.ă

2.3.2 S t ng tác gi a các loài

Nh chúngătaăbi t,ăloƠiălƠ m tăhayănhi uăqu năth ăcácăsinhăv tălaiăgi ngăhayăcóăkh ăn ngă

laiăgi ngăkhácăbi tăv ăb năch tăv iăcácăsinhăv tăkhác.ăQu năth ăc aăcácăcáăth ăcóăkh ăn ngălaiă

gi ngăvƠăsinhăs n.ăCácăqu năth ăc aăcácăloƠiăkhácănhauăs ngătrongăcùngăm tăvùngăcóăth ătác

đ ngăl nănhau.ăCác t căđ ngănƠyăbi uăth ă ănh ngăt ngăt căsauăđơy:

tácăđ ngătíchăc căc ng nh ătiêuăc cănƠoăđ n nhau c

loƠiăkhácănhau.ăS c nhătranhănƠyăcóăth đóngăvaiătròăr t quan tr ng trong vi c quy t

đ nh m căđ phongăphú,ăs c kho , kh n ngăsinhăs năvƠăs phơnăb c aăcácăloƠiătrongă

n,ă ánhă sáng, n c,ă khôngă giană s ng,ă tácă nhơnă gơyă th ph n ) tr nênă khană hi m

30

b t k m t y u t nƠo.ă

Trong nhi u tr ng h p,ăcóăth m tăloƠiănƠoăđóăkhôngăth t n t iăhayăphátătri n

ngay c n iăcóăđi u ki nămôiătr ng v tălỦăthíchăh păchoăchúng:ăđóăcóăth lƠădoăloƠiănƠyăb l năátăquáăm nh b i m tăloƠiăkhác,ăt călƠăb c nh tranh

nƠyăth hi n m t ki u c ng sinh c a hai sinh v tăkhácăloƠiămƠătrongăđóăc hai sinh v t nƠyăcùngăcóăl i M tăvíăd đi năhìnhălƠăđ a y - s c ng sinh gi a m tăloƠiăt oăvƠăm t loƠiăn m,ătrongăđóăt o cung c p th că năchoăn m,ăcònăn m cung c p n c vƠăch t dinh

d ng

(4)- H iăsinh:ăm tăd ngăquanăh ăc ngăsinh,ătrongăđóăm tăloƠiăthìăcóăl iăcònăloƠiăkiaăthìă

khôngăch uătácăđ ngănƠo.ă

(5)- KỦăsinh:ăm tăd ngăc ngăsinhătrongăđóăqu năth ăm tăloƠiăđ c h ng l iădoă nă

bámăch tădinhăd ng t ăm tăloƠiăkhác;ăt ng t nh ăs ă năth t,ănh ngkhácă ăch ăho tăđ ngăkỦăsinhădi năraăch măh nănhi uăvƠăkhông ph iălúcănƠoăc ngăgi tăch tăcơyăch ăhayăđ ngăv tă

ch ăM tăd ngăc ngăsinhătrongăđóăm tăsinhăv tăđ c h ng l iănh ăvƠoă năbámăsinhăv tăkhác,ăvíăd nh ăvirus cóm kỦăsinhă ăng i Cácălo iăvirusăph iăkỦăsinhătrongăt ăbƠo.ă

c a qu n th ; x y ra khi lo i sinh v tănƠyăgi tăvƠătiêuăth sinh v tăkhác.ăQuanăh gi a

2.4 H ăSINHăTHÁIăVÀăB CăDINHăD NG

2.4.1 H sinh thái

1.ă nhăngh a:ăH ăsinhătháiălƠăt ăh păc aăm tăqu năxƣăsinhăv tăv iămôiătr ng v tălỦămƠăqu nă

xƣăđóăt năt i,ătrongăđóăcácăsinhăv tăt ng tácăv iănhauăvƠăv iămôiătr ng đ ăt oănênăchuătrìnhă

v tăch tăvƠăs ăchuy năhoáăc aăn ngăl ng

H ăsinhătháiăluônălƠăm tăh ăđ ngăl căh ăvƠăt ăđi uăch nh,ăb iăvìătrongăquáătrìnhăt năt iăvƠăphátătri n,ăh ăph iăti pănh năc ăngu năv tăch tăvƠăn ngăl ng t ămôiătr ng.ă i uănƠyălƠmăchoăh ăsinhătháiăhoƠnătoƠnăkhácăbi tăv iăcácăh ăth ngăv tăch tăkhácăcóătrongăt ănhiên

Trongăsinhăquy năt năt iăr tănhi uălo iăh ăsinhătháiăkhácănhau,ătuyănhiênăcóăth ăchiaăthƠnhăhaiănhóm:

(1)- Nhómăcácăh ăsinhătháiăt ănhiênăbaoăg măcácăh ăsinhătháiăc nă(r ng,ăđ ngăc ,ănúiăđá,ăsavan,ầ);ăcácăh ăsinhătháiăn c (sông,ăh ,ăđ măl y,ăc aăsông,ăvenăbi n,ăđ iăd ng,ầ)

31

(2)- Nhómăcácăh ăsinhătháiăcóăs ăcanăthi păc aăconăng i g măcácăh ăsinhătháiănôngănghi pă(cơyălơuăn m,ăcơyăng năngƠyăvƠăhoaămƠu, );ăcácăh ăsinhătháiăđôăth ,ăcôngănghi pă(cácăthƠnhăph ăl n,ăcácăkhuăcôngănghi p,ăkhuăduăl chăsinhăthái, )

2.ăCácăy uăt ăsinhăthái:ăCácăy uăt ăsinhătháiăchínhălƠăcácăy uăt ămôiătr ng cóătácăđ ngăt iă

sinhăv tăthôngăquaăm tăs ăđ cătrng nh ăb năch tăc aănhơnăt ătácăđ ng,ăc ngăđ ătácăđ ng,ăt nă

s ătácăđ ngăvƠăth iăgianătácăđ ngăc aăy uăt ăđóăt iăsinhăv t Cácăy uăt ăsinhătháiăcóăth ăchiaă

thƠnhăhaiălo i:ă

(1)- Y u t sinh thái vô sinh lƠăcácăy uăt ăc aămôiătr ng vôăsinhătácăđ ngălênăcácăsinhă

v t nh ănhi tăđ ,ăánhăsáng,ăn c vƠăđ ă m,ăcácăch tăkhí,ăcácăch tăkhoáng

(2)- Y u t sinh thái h u sinh lƠăcácăy uăt ătácăđ ngăt iăm tăsinhăv tăc aăcácăsinhăv tă

khácăhayănóiăcáchăkhácăc aămôiătr ng h uăsinhăbaoăquanhăsinhăv tăđó

3.ăC uătrúcăc aăh ăsinhăthái:ăM tăh ăsinhătháiăhoƠnăch nhăđ c c uătrúcăb iă4ăthƠnhăph nă

chính:ă

- ThƠnhăph năv tălỦăbaoăg măcácăch tăvôăc ă(CO2, O2, H2O, CaCO3, ),ăcácăch tăh uăc ă(protein,ălipit,ăgluxit,ăvitamin,ăenzym,ăhoocmon, ),ăvƠăcácăy uăt ăkhíăh uă(ănhi tăđ ,ăánhăsáng,ăđ ă m,ăl ng m a )

- Sinhăv tăs năxu tăậ sinhăv tăt ăd ng (ch ăy uălƠăcácălo iăth căv tăsinhăs ngăvƠăphátătri n trongăh sinhăthái)

- Sinhăv tătiêuăth ăậ sinhăv tăd ăd ng (cácăloƠiăđ ngăv t,ăn măs ăd ng các v tăch tăvƠădinhăd ngăt oăraăt ăsinhăv tăs năxu t)

- Sinhăv tăphơnăhu ă(cácăloƠiăviăkhu năphơnăh y)

2.4.2 B c dinh d ng trong h sinh thái

B cădinhăd ng cóăth ăđ c hi uănh lƠăs ăs păx păcácăsinhăv tăvƠoăcácănhómăqu năxƣ.ăNgh aăđenăc aădinhăd ng lƠă n,ădoăv yăb cădinhăd ng lƠăm că năc aăm tăloƠi.ă

T tăc ăcácăsinhăv tăđ uăc năn ngăl ng đ ăs ngăvƠăcácăsinhăv tăkhácănhauăthìăn păn ngă

l ng theoăcácăcáchăkhácănhau.ăCóănhi uăph ng phápăphơnălo iăcáchămƠăcácăcáăth ăn păth căn.ăM tăcáchăth ng dùngălƠăchiaăcácăsinhăv tăraălƠmăhaiălo i:ăsinhăv tăt ăd ng (hayăcònăg iălƠăsinhăv tăs năxu t),ăvƠăsinhăv tăd ăd ng (cònăg i lƠăsinhăv tătiêuăth ).ă

1.ăCácăsinhăv tăs năxu tă(hayăsinhăv tăt ăd ng)

CácăloƠiăsinhăv tăt ăd ng lƠ cácăsinhăv tăcóăth ăt ngăh păcácăphơnăt ăh uăc ăt ăcácă

h păch tăvôăc ăđ năgi năh n.ăN ngăl ng đ c s ăd ngăchoăquáătrìnhănƠyăđ c l yăt ăngu năánhăsángăm tătr iă(quangăd ng)ăhayăcácăph nă ngăhoáăh că(hoáăd ng)

 Các loài sinh v t quang d ng là các sinh v t s ăd ngăn ngăl ng m tătr iăđ ăt ngăh pă

ch tădinhăd ng h uăc ălƠmăngu năn ngăl ng c aăchúng;ăvíd ăviăkhu năxianua,ăt oăvƠăcácălo iăcơy.ăCácăphơnăt ăvôăc ănh CO2, NO3, PO4 đ c chuy năhoáăthƠnhăcácăphơnăt ăsinhăh căl năh n.ăNh ngăphơnăt ănƠyălƠăt ăcácăthƠnhăph năc ăb năc aămôătrongăc ăth ăc aă

32

sinhăv t.ă

 Các loài sinh v t hoá d ng, m tăvƠiălo iăviăkhu năcóăth ăl yăn ngăl ng t ăcácăph nă ngă

hoáăh c, nh ăs ăôăxiăhoáăsulfităhayămê-tan.ăN ngăl ng nƠyăđ c vi khu năs ăd ngăđ ăduyă

trìăs ăphátătri n

2.ăCácăsinhăv tăd ăd ng/tiêuăth ă

CácăloƠiăd ăd ng lƠăcácăsinhăv tăn păn ngăl ng vƠăch tădinhăd ng b ngăcáchăpháăv ăcácăphơnăt ăh uăc ăsinhăraăb iăcácăloƠiăt ăd ng trongăcácălo iăth că n;ăcácăsinhăv tăthu călo i nƠyăbaoăg măcácăđ ngăv tăvƠăn m.ă

3 Cácăsinhăv tăphơnăhu

Cácăsinhăv tăphơnăhu ăcóăm tăch căn ngăquanătr ngătrongăvi cătáiăt oăchuătrìnhădinhă

d ng.ăKhôngăcóăcácăsinhăv tăphơnăhu ănƠy,ăthìăcácăsinhăv tăkhácătrongăm tăqu năxƣăs ăt ngălênăkhôngăng ng.ăVƠăcu iăcùngăth ăgi iăs ăc năki tăoxităcarbon, Nitrat, hay phosphate hay

nh ngăch tăvôăc ăc năthi tăkhácăchoăs ăs ng.ă

Cácăsinhăv tăphơnăhu ăpháăv ăcácăch tăth iăh uăc ăvƠăsinhăv tăch tăthƠnhăcácăch tăh uă

c ăm iăc năthi tăchoăcácăsinhăv tăs năxu tă(sinhăv tăt ăd ng).ăDoăv y,ăqu năxƣăt ăduyătrìăđ nă

gi nănh tăch ăg măsinhăv tăs năxu tăvƠăcácăsinhăv tăphơnăhu

2.4.3 H sinh thái và qu n xã

Cóăth ăđ nhăngh aăng năg n:ăh ăsinhătháiălƠăm tăqu năxƣăs ngătrongăm tăvùngăvƠămôiă

tr ng t ănhiênăc aănó.ăH ăsinhătháiălƠăc păt ăch căqu năxƣăcaoăh năcùngăv iămôiătr ng t ănhiênăc aănó.ăH ăsinhătháiăbaoăg măthƠnhăph năsinhăh căvƠăthƠnhăph năv tălỦă nhăh ng đ năcácăqu năxƣăhayăh ăsinhătháiăđó.ăH ăsinhătháiăbaoăg măc ăthƠnhăph năs ngăvƠăkhôngăs ngă(h uăsinhăvƠăvôăsinh).ăNh ngăthƠnhăph năh uăsinhăg măn iăs ngăvƠăt ăsinhătháiăchi măgi ăb iăcácăsinhăv t,ănh ngăthƠnhăph năvôăsinhăc aăh ăsinhăthái g măđ t,ăn c,ăánhăsáng,ăch tădinhăd ng vôăc ăvƠăcácăy uăt ăth iăti t.ăN iăc ătrú c aăm tăsinhăv t,ăn iămƠănóăcóăth ăđ c tìmăth y,ăchínhălƠ n iăs ngăc aănó.ăT ăsinhătháiăth ng đ c xem nh vaiătròăc aăsinhăv tăđóătrongă

qu năxƣ,ănh cácănhơnăt ăgi iăh năc aăs ăs ngăsinhăv t,ăvƠăcáchăth căki măth că năc aăchúng.ă

2.4.4 Ch c n ng c a th m ph trong qu n lý các tài nguyên

Th măph ăđ căhi uălƠăl păth căv tăt năt iăvƠăphátătri nătrênăb ăm tăđ t,ăđ iăv iăm tă

l uăv căsôngăth măph ăth căv tăg măc ăl păth căv tăt ănhiênăvƠăl păth căv tădoăconăng iă

tr ng,ă chúngă lƠă cácă lo iă nh ă r ng,ă cơyă b i,ă đ ngă c ,ầvƠă cácă khuă v că tr ngă c yă c aă conă

ng i.ăTrênăkhíaăc nh môiătr ng,ăsinhăh căthìăth măph ăth căv tăthu călo iăắtƠiănguyênătáiă

t oăđ c”ăthu căthƠnhăph năsinhăquy năc aămôiătr ng.ăTh măph ăth căv tăt oănênăcácăh ăsinhă tháiă (r ngă nguyênă sinh,ă r ngă th ă sinh,ă cácă lo iă r ngă tr ng,ầ),ă hayă h ă sinhă tháiă nôngănghi p.ăVaiătròăc aăth măph ăđ iăv iămôiătr ngălƠăr tăquanătr ng,ănóăđ măb oătínhăđaăd ngăsinhăh c lƠmăchoăh ăsinhătháiăvƠămôiătr ngăđ căb năv ng

1.ă iăv iăqu nălỦătƠiănguyênăn c:

33

L păph ăth măth căv tăr ngăgi ăvaiătròăquanătr ngătrongăđi uăti tăngu năn c, h năch ă

l ăl t,ăh năhán,ăxóiămònăđ t, ăvƠănóăcƠngăcóăvaiătròătoăl nătrongăcácăkhuăr ngăđ căd ngălƠăb oă

t năh ăsinhătháiăm uăchu năvƠăcácăloƠiăđ ngăth căv tăquíăhi m.ăS ăthayăđ iăl păph ăth măth că

v tăr ngăcóăth ălƠmăm tăđiăcácăh ăsinhătháiăm uăchu năc ngănh ăcácăloƠiăđ ngăth căv tăquíă

hi mădoăho tăđ ngăc aăconăng iăhayădoăcácăhi năt ngăt ănhiênăgơyănên.ăCóăth ăth yăvaiătròă

c aăth măph ăđ iăv iăqu nălỦătƠiănguyênăn că ăcácăv năđ ăsau:

- V ăkh iăl ngăn c,ăth măph ăch aătrongănóăm tăl ngăn căđángăk ăthôngăquaăquáătrìnhăs ăd ngăn căc aăth căv tăt ăn cătrongăđ tăvƠăthoátăh iăn căvƠoăkhôngăkhí.ăNh ăv yă

th măph ăcóăvaiătròătrongăcơnăb ngăn căc aăl uăv căthôngăquaăthƠnhăph năb căthoátăh iă

n căt ăthơnăvƠăláăcơy.ăM tăkhácăth măph ăcònălƠmăt ngăthêmăl ngăn căng măxu ngăđ tătrongăth iăgianăm aăthôngăquaăvi căng năs ăt pătrungădòngăch yătrƠn,ăt ngăth iăgianăt năt iă

c aăn că m aătrênăb ăm tă l uăv c,ầNh ngănghiênă c uăkhoaăh căcònăchoăth yă th măph ă

r ngă(đ căbi tălƠăvùngănúiăcao)ăcònăcóătácăd ngăcùngăv iăđi uăki năđ aăhìnhă nhăh ngăt iă

l ngăm aătrongăkhuăv c

- iăv iăs ăphơnăb ăc aăl ngăn cătrongăn mătrongăcácăl uăv căsông,ănh ăs ăđi uă

ti tăn cătrênăph măviăl uăv cămƠăth măph ăcóăvaiătròălƠmăgi măđ nhăl ăc aănh ngătr năl ăđ uămùaă(khiăcácăl păth măph , cácăl păđ tătrênăl uăv căch aăbƣoăhòa),ăvƠăđ căbi tălƠăcóăvaiătròăr tă

l nătrongăduyătrìădòngăch yămùaăki t,ăđ căbi tălƠădòngăch yănh ănh t

- iăv iăch tăl ngăn c,ăth măph ăcóăkh ăn ngăng năc n,ăgi măthi uăôănhi mădoă

nh ngăngu năđ ngăphátăsinhătrênăl u v căthôngăquaăvi călƠmăch măquáătrìnhăt pătrungăch tăôănhi mănh ăđóăcácăquáătrìnhăv tălỦ,ăhóaăhóaăcóăth iăgianăx yăraăđ ăthayăđ iăôănhi m,ăm tăkhácă

b nă thơnă m tă s ă loƠiă th că v tă c ngă cóă kh ă n ngă h pă th ,ă tiêuă h yă cácă ch tă ôă nhi m.ă Ch tă

l ngăn cătrongăsôngăcònăph ăthu căr tăl năvƠoăl ngăphùăsaătrongăn cădoăxóiămònăb ăm tă

l uăv căgơyănên,ătrongătr ngăh pănƠyăth măph ăđóngăvaiătròăh năch ăl ngăxóiămònăr tăt tă

m iăkhiăcóăm aăl năx yăraătrênăl uăv c.ă iăv iănh ngăkhuăv căc aăsông,ăđ ngăb ng,ăđ tă

ng păn că ăvùngăvenăbi n,ăvaiătròăth măph ăc ngăr tăl nătrongăvi căc iăthi năvƠăb oăv ăch tă

l ngăn c

Nh ănh ngăch căn ngăvƠăvaiătròăquanătr ngănh ăv yănênătrongăl nhăv căqu nălỦăt ngă

h pătƠiănguyênăn c,ăth măph ăluônăđ căcoiălƠăgi iăphápănhómăđ uăvƠămang Ủăngh aăắkhôngăcôngătrình”ăvƠăắthơnăthi năv iămôiătr ng”ăđ ăqu nălỦătƠiănguyênăn c,ăqu nălỦăl uăv căsông

2.ă iăv iăqu nălỦăcácătƠiănguyênăvƠăb oăv ămôiătr ng:ă

NgoƠiătƠiănguyênăn căậ x ngăs ngăc aăm iăho tăđ ngăvƠăphátătri năc aăl uăv c,ătrênă

b tăc ăl uăv căsôngănƠoăc ngăcóăm tăs ătƠiănguyênăkhácănhau,ătrongăđóăquanătr ngăvƠăđ că

quanătơm nhi uănh tălƠătƠiănguyênăđ t,ătƠiănguyênăsinhăh că(đ ng,ăth căv t),ăvƠătƠiănguyênă

khoángăs n.ă

- tălƠăv tămang,ălƠăn iădi năraăm iăho tăđ ngăc aăt ănhiênăvƠăconăng i,ăvìăv yăđ tă

ch uătácăđ ngătr căti păvƠăm nhăm ăc aăcácăhi năt ngăt ănhiênăvƠăho tăđ ngăc aăconăng i.ă

Th măph ăgiúpăt ngăc ngăkh ăn ngăch uăt iăc aăđ tătrongătr ngăh păcóănguyăc ăx yăraăs tă