Sự biến đổi của các giá trị đạo đức truyền thống việt nam hiện nay

các giá trị đạo đức truyền thống là yếu tố rất c b n tạo nên cốt cách tinh thần, sức mạnh Việt Nam.Các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộcViệt Nam được hìnhthành và tư ng đối ổn địn

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LUẬN ÁN TIỄN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Hồ Sĩ Quý

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Nội dungcũng như các số liệu trình bày trong luận án hoàn toàn trung thực Nhữngkết luận khoa học của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nàokhác

TÁC GIẢ LUẬN ÁN

Vũ Mạnh Dũng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 7

1.1 Những vấn đề lý luận về giá trị đạo đức truyền thống và sự biến đổi của giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam 7

1.2 Những công trình liên quan đến thực trạng, nguyên nhân biến đổi các giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam và gi i pháp cho sự biến đổi t ch cực các giá trị đ 18 1.3 Những vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu trong luận án 26

Chương 2: SỰ BIẾN ĐỔI CÁC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG 29 VIỆT NAM – MỘT SỐ VẤN ĐỀ L LUẬN C BẢN 29

Giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam: các khái niệm c b n và một số giá trị tiêu bi u 29

Sự biến đổi giá trị đạo đức truyền thống: khái niệm c chế và bi u hiện của n qua các th i kỳ trong lịch s dân tộc Việt Nam 52

Chương 3: THỰC TRẠNG BIẾN ĐỔI CÁC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG HIỆN NAY Ở VIỆT NAM 73

Những bi u hiện t ch cực trong sự biến đổi các giá trị đạo đức truyền thống hiện nay Việt Nam và nguyên nhân của n 73

i u hiện tiêu cực trong sự biến đổi các giá trị đạo đức truyền thống hiện nay Việt Nam và nguyên nhân của n 93

Chương 4: MỘT SỐ PH NG H NG VÀ GIẢI PHÁP PHÁP ĐẢM BẢO SỰ BIẾN ĐỔI GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM THEO H NG TÍCH CỰC 105

Một số phư ng hướng đ m b o sự biến đổi giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam theo hướng t ch cực 105

Một số gi i pháp đ m b o sự biến đổi giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam theo hướng t ch cực 114

KẾT LUẬN 130

CÁC C NG TR NH ĐÃ C NG BỐ CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN 135

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 136

n Tr i qua hàng ngàn năm nhiều thế kỷ đấtnước đã từng bị ngoại xâm đô hộ nhưngdân tộc Việt Nam vẫn đứng vững, phát tri n

và làm nên lịch s của mình Ch nh điều kiệnlịch s gian nan nhưng oanh liệt đ của dântộc đã rèn luyện và hun đúc nên những thế

hệ con ngư i Việt Nam giàu lòng yêu nước ctinh thần đoàn kết giàu lòng nhân ái cần cùtiết kiệm hiếu học tôn sư trọng đạo c chchịu đựng kh khăn Những đức t nh đ đã

tr thành truyền thống được các thế hệ nângniu gìn giữ và truyền lại cho thế hệ sauđồng th i tạo ra sức mạnh nội sinh đ đấtnước phát tri n con ngư i và cộng đồng tiếnbộ

Trong các giá trị

truyền thống của dân tộc

thì giá trị đạo đức truyền

của quá trình đấu tranh

gian khổ, quật cư ng mà

ông cha ta đã tr i qua và

các giá trị đạo đức truyền thống là yếu tố rất c b n tạo nên cốt cách tinh thần, sức mạnh Việt Nam.

Các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộcViệt Nam được hìnhthành và tư ng đối ổn định từ lâu nhưng nội dung, bi u hiện và phư ngthức tác động của chúng không ph i là bất biến mà luôn có sự tiếp biếncùng với sự thay đổi của đ i sống kinh tế - xã hội, của các th chế chính trị -

xã hội và sự xâm nhập giao lưu với các trào lưu tư tư ng văn h a từ bênngoài Các giá trị đạo đức truyền thống đ đã không ngừng được đổi mới,

bổ sung và phát tri n làm phong phú thêm đặc biệt là trong quá trình ViệtNam đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát tri n nềnkinh tế thị trư ng, m c a và hội nhập quốc tế trong xu thế toàn cầu hoá

Kinh tế thị trư ng, toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế hiện đang là xuthế tất yếu khách quan tác động mạnh mẽ đến nhiều quốc gia dân tộctrên thế giới Xu thế này đòi hỏi các quốc gia ph i bắt nhịp được vào dòng

ch y toàn cầu nếu không muốn ngày càng bị tụt hậu xa h n so với cácnước trong khu vực và thế giới Quá trình hội nhập đư ng nhiên sẽ tạo racho các nước những c hội phát tri n mới nhưng cũng xuất hiện c nhữngthách thức Trong các thách thức thì có thách thức về văn hoá - việc giữgìn, phát huy b n sắc dân tộc, phát huy các giá trị đạo đức truyền thốngđược coi là một trong những thách thức không nhỏ đối với các nước đangphát tri n Việt Nam không ph i là ngoại lệ khi tham gia vào quá trình toàncầu hoá Hội nhập quốc tế trong xu hướng toàn cầu hoá đã đem lại những

c hội đ phát tri n kinh tế giao lưu văn hoá làm giàu c thêm nền văn hoátruyền thống của dân tộc Việt Nam Tuy nhiên, hội nhập quốc tế và kinh

tế thị trư ng cũng đặt ra những thách thức lớn mà một trong nhữngthách thức đáng lo ngại nhất là sự xói mòn, thậm chí là huỷ hoại nhữnggiá trị đạo đức truyền thống của dân tộc, dẫn đến nguy c đánh mất b n sắcvăn hoá tức là đánh mất sức mạnh tự thân vốn có của dân tộc

Trong những năm qua các giá trị đạo đức truyền thống của dântộc, trên thực tế đã c sự biến động sâu sắc, mạnh mẽ Một mặt, các giátrị đạo đức truyền thống được kế thừa và bổ sung những yếu tố mớimang tính th i đại hướng tới những giá trị toàn nhân loại Nhưng mặtkhác cũng xuất hiện xu hướng, suy gi m các giá trị chuẩn mực đạo đứctruyền thống trong một số cộng đồng, tầng lớp, nhất là lớp trẻ Việc cần

ph i nghiên cứu sự biến đổi các giá trị đạo đức truyền thống, tìm ra các gi

i pháp đ hạn chế những biến đổi tiêu cực và hướng các giá trị đạo đứctruyền thống theo xu hướng tích cực, đang là yêu cầu cấp thiết

Vấn đề là chỗ, cần thiết ph i nhận diện chính xác sự biến đổi các giátrị đạo đức truyền thống và chỉ ra cho được mặt tích cực bên cạnh nhữngnét tiêu cực của sự biến đổi đ Không ph i mọi thay đổi của truyền thốngđều tiềm ẩn nguy c tiêu cực Cũng không ph i mọi biến đổi đều không thkhống chế được hoặc không tránh được Do vậy, việc xác định và tìm rađược các gi i pháp phù hợp và c t nh kh thi nhằm can thiệp tác động đ quátrình hội nhập không những không đánh mất những giá trị đạo đức truyềnthống, mà còn làm cho các giá trị truyền thống tr nên giá trị h n giữ gìn vàphát huy được những nét đẹp đạo đức qu giá thu hút được sự tiếp biếntích cực của văn h a nhân loại

Đ ch nh là l do khiến tác gi chọn: “Sự biến đổi của các giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án tiến sĩ của mình.

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu của luận án

Làm rõ sự biến đổi của các giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam trongđiều kiện hiện nay, từ đ đề xuất gi i pháp nhằm b o đ m sự biến đổi các giátrị đạo đức truyền thống theo hướng tích cực

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Đ đạt được mục đ ch trên đây nhiệm vụ nghiên cứu của luận án đượcxác định:

Một là, tổng quan những công trình nghiên cứu về lý luận và thựctiễn c liên quan đến đề tài và xác định những nội dung mà luận án cần ph

i tiếp tục nghiên cứu

Hai là, luận án làm rõ một số khái niệm c b n và các giá trị đạo đứctruyền thống Việt Nam tiêu bi u; đồng th i phân tích sự biến đổi của chúngtrong sự vận động lịch s của dân tộc Việt Nam

Ba là, nghiên cứu thực trạng biến đổi các giá trị đạo đức truyềnthống Việt Nam c những biến đổi theo hướng t ch cực lẫn biến đổi tiêucực và nguyên nhân của sự biến đổi đ nước ta hiện nay

ốn là đề xuất một số phư ng hướng và gi i pháp nhằm tác độngtích cực và hạn chế tác động tiêu cực đến sự biến đổi của các giá trịđạo đức truyền thống đáp ứng các yêu cầu xây dựng đất nước con ngư iViệt Nam hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu của luận án

Luận án nghiên cứu sự biến đổi của các giá trị đạo đức truyềnthống Việt Nam trong điều kiện hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu của luận án

Luận án giới hạn nghiên cứu sự biến đổi những giá trị đạo đứctruyền thống Việt Nam tiêu bi u như: tinh thần yêu nước; tinh thần đoànkết, thức cộng đồng; lòng nhân ái thư ng ngư i; đức t nh cần cù tiếtkiệm; tinh thần hiếu học và tôn sự trọng đạo

Th i gian kh o sát sự biến đổi của các giá trị đạo đức truyền thống ViệtNam, chủ yếu là từ khi Đ ng ta kh i xướng công cuộc đổi mới ( 986) đến nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Cơ sở lý luận

Luận án dựa trên l luận triết học đạo đức học Mác -Lênin tư tư ng

Hồ Ch Minh và quan đi m của Đ ng cộng s n Việt Nam về giá trị đạo đứctruyền thống Việt Nam Đồng th i luận án chú trọng kế thừa quan đi m và

thành tựu của một số nhà khoa học đã nghiên cứu về những vấn đề liênquan đến nội dung luận án nhất là các công trình viết trong quá trình đổimới Việt Nam h n 0 năm qua.

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án s dụng các phư ng pháp của chủ nghĩa duy vật biện chứng vàchủ nghĩa duy vật lịch s của đạo đức học Mác – Lênin đặc biệt chú trọngcác phư ng pháp như lịch s - lôgíc, phân tích - tổng hợp so sánh đối chiếu,trừu tượng hoá, khái quát hoá và phư ng pháp tiếp cận giá trị

5 Những điểm mới của luận án

Phân tích quá trình biến đổi và những yếu tố tác động tới sự biếnđổi các giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam

Đề xuất được một số gi i pháp nhằm tác động đến sự biến đổi củacác giá trị đạo đức Việt Nam theo hướng tích cực

6 nghĩa của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận của uận án

Luận án góp phần nghiên cứu sâu thêm một số vấn đề lý luận vàthực tiễn của sự biến đổi giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam

Luận án có th dùng làm tài liệu tham kh o cho việc nghiên cứu và

gi ng dạy trong khuôn khổ chuyên ngành đạo đức học và triết học tại các c

s giáo dục đại học và sau đại học về đạo đức, về giá trị đạo đức truyềnthống

Việt Nam trong điều kiện hiện nay

6.2 Ý nghĩa thực tiễn của uận án

Kết qu nghiên cứu của luận án góp phần b o vệ giữ gìn và phát tri ncác giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam trong bối c nh phát tri n kinh tếthị trư ng và hội nhập quốc tế; đồng th i chủ động tạo ra các yếu tố tácđộng t ch cực và hạn chế đến việc biến đổi tiêu cực các giá trị đạo đức truyềnthống Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

K t cấu của uận án

Ngoài phần m đầu kết luận danh mục các công trình đã công bốcủa tác gi c liên quan đến đề tài luận án danh mục tài liệu tham kh o nộidung luận án gồm chư ng 9 tiết

Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Sự biến đổi các giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam – một số

vấn đề l luận c b n

Chương 3: Thực trạng biến đổi các giá trị đạo đức truyền thống hiện nay

Việt Nam

Chương 4: Một số phư ng hướng và gi i pháp pháp đ m b o sự biến đổi giá

trị đạo đức truyền thống Việt Nam theo hướng tích cực

Chương 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Trong điều kiện hiện nay, sự tác động của kinh tế thị trư ng, toàncầu hoá và hội nhập quốc tế tới sự phát tri n văn hoá đạo đức, lối sốngcủa các quốc gia, nhất là các quốc gia đang phát tri n đang là sự tác động

đa chiều, thúc đẩy phát tri n nhưng đồng th i cũng gây ra những vấn đềlớn, nóng và mang tính th i sự đối với các chiến lược giữ gìn văn h a chophát tri n Đạo đức đặc biệt đạo đức truyền thống là đối tượng chịu tácđộng đáng k nhất và cũng là lĩnh vực n y sinh nhiều vấn đề gay cấn nhất.Nghiên cứu sự tác động đ đến quá trình biến đổi các giá trị đạo đứctruyền thống, từ nhiều năm nay đã được giới lý luận Việt Nam quantâm, từ nhiều g c độ khác nhau Trong chừng mực c liên quan đến đề tàiluận án của mình sau đây tác gi xin tổng quan một số nội dung chủ yếu

1.1 Những vấn đề lý luận về giá trị đạo đức truyền thống và sự

bi n đổi của giá trị đạo đức truyền thống Việt Na

1.1.1 Những công trình nghiên cứu iên quan đến vấn đề lý luận về giá trị đạo đức và giá trị đạo đức truyền thống iệt Na

Nghiên cứu về đạo đức nói chung, giá trị đạo đức truyền thốngnói riêng đã c rất nhiều công trình khoa học của nhiều tác gi Hầu hếtcác tác gi đều khẳng định về tính bền vững trư ng tồn của các giá trịtruyền thống, đặc biệt là các giá trị đạo đức truyền thống B i vậy cũnghầu hết các tác gi đều tán thành xác định vai trò to lớn, sự cần thiết ph i

b o vệ, giữ gìn, kế thừa và phát huy các giá trị truyền thống trong quátrình phát tri n xã hội

Trần Văn Giàu ( 99 ) trong cuốn “Giá trị tinh thần truyền thống của

dân tộc Việt Nam” [42] đã phân t ch một cách sâu sắc về các giá trị tinh

thần

truyền thống quý báu của ngư i Việt Nam; đ là lòng yêu nước, cần cù anhdũng sáng tạo lạc quan thư ng ngư i vì nghĩa Cùng với sự phân tích làmnổi bật các giá trị đ dưới g c độ s học, triết học và đạo đức học, tác gicũng đã làm rõ quá trình vận động của những giá trị tinh thần truyềnthống qua từng giai đoạn lịch s của dân tộc Việt Nam.

Trong công trình: “Giá trị truyền thống và giá trị hiện đại” của Nguyễn Ngọc Vân (1995) [142]; cũng như công trình: “Truyền thống và hiện đại: vài

suy nghĩ và đề xuất” của Phan Huy Lê (1996) [74] các tác gi đều nêu và

phân tích những giá trị truyền thống c b n của dân tộc (trong đ c giá trịđạo đức truyền thống) và vai trò của chúng đối với việc hình thành các giá trịhiện đại

Hay công trình: “Đến hiện đại từ truyền thống” của Trần Đình Hượu

( 996) Chư ng trình khoa học – công nghệ cấp nhà nước KX -07 [60], tác gi

đề cập đến giá trị đạo đức truyền thống trong xây dựng đ i sống văn h a đạođức của con ngư i Việt Nam hiện nay Bên cạnh đ tác gi cũng xem xét, lý

gi i các giá trị đạo đức nhiều g c độ và các mức độ khác nhau Đồng th i,tác gi còn phân tích và khẳng định các giá trị đạo đức truyền thống donhững điều kiện kinh tế văn hoá xã hội quy định

Công trình: “Vấn đề khai thác các giá trị truyền thống vì mục tiêu

phát triển” tác gi Nguyễn Trọng Chuẩn (1998) [13], nêu lên tư ng đối rõ

nét về nội dung và những cách thức nhằm khai thác các giá trị truyềnthống vì mục tiêu phát tri n Cũng n i lên vị tr vai trò động lực thúc đẩy

sự phát tri n đất nước của các giá trị truyền thống ph i k đến công

trình: “Giá trị truyền thống - nhân lõi và sức sống bên trong của sự phát

triển đất nước, dân tộc” của Nguyễn Văn Huyên (1998) [58] áo cáo tại

Hội th o Truyền thống giá trị và phát tri n tác gi không chỉ luận chứng về

sự trư ng tồn của các giá trị truyền thống trong đ c giá trị đạo đứctruyền thống mà còn phân t ch làm

rõ mối quan hệ giữa các giá trị truyền thống và yêu cầu xây dựng con ngư iViệt Nam trong xã hội hiện đại.

Công trình: “Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu

hóa” do Nguyễn Trọng Chuẩn và Nguyễn Văn Huyên (đồng chủ biên) (2002)

[15], các tác gi không chỉ đề cập đến các giá trị truyền thống và thực trạngcủa các giá trị truyền thống Việt Nam mà còn nêu lên những vấn đề về sựcần thiết ph i giữ gìn và phát huy b n sắc văn h a dân tộc trước những tháchthức của xu thế toàn cầu hóa

Từ một g c độ khác tác gi Trần Nguyên Việt (2002) trong bài: “Giá

trị đạo đức truyền thống Việt Nam và cái phổ biến toàn nhân loại của đạo đức trong nền kinh tế thị trường” [144], cho rằng trong đạo đức bao gi cũng

chứa đựng cái phổ biến mang giá trị toàn nhân loại làm thành hạt nhânquan trọng với những đặc t nh l tư ng đạo l cao và những nguyên l đạođức tốt đẹp được trao truyền từ th i đại này qua th i đại khác Tuy nhiênchuẩn mực của đạo l toàn nhân loại là cái căn b n nhất phổ biến nhấtđược ph n ánh trong thức của con ngư i về trật tự trong quan hệ giữa ngư

i với ngư i Ý nghĩa xã hội của các nguyên tắc chung sống đ là chỗ chúng b

o vệ các thành viên của xã hội khỏi những điều thái quá khỏi những cái c thlàm tổn hại đến đ i sống sức khỏe an ninh phẩm giá và lợi ch của mọingư i Chẳng hạn một trong những giá trị quan trọng trong truyền thốngtinh thần của dân tộc ta là giá trị đạo đức và nhân văn Khi n i đến chủnghĩa nhân văn chúng ta hi u một cách ước lệ là hệ thống các nguyên l triếthọc và đạo đức xã hội về quan hệ với con ngư i như một giá trị cao nhất.Với tư cách là một hiện tượng văn hoá tinh thần chủ nghĩa nhân văn baohàm nội dung căn b n của quá trình văn minh mà đ các chuẩn mực đạođức l tư ng xã hội giá trị tinh thần tự do ch sự tư ng trợ và hợp tác tôn

trọng quyền và phẩm giá của con ngư i công bằng và bình đẳng ch nhnghĩa chống tội ác và bạo

lực được bi u hiện ra với những hình thức đa dạng phong phú của n H nthế nữa các giá trị đạo đức truyền thống và nhân văn là phư ng thức tồntại của xã hội chúng được chuy n giao từ thế hệ này qua thế hệ khác đhình thành nên những giá trị mới của xã hội.

Từ việc nghiên cứu đ i sống văn hoá tâm linh tác gi Trần Đức Dư ng

(2010) trong bài: “Phát huy những giá trị tích cực của tín ngưỡng thờ cúng

tổ tiên trong giai đoạn hiện nay” [19], cho rằng t n ngưỡng th cúng tổ tiên

của ngư i Việt Nam trong quá trình hình thành, tồn tại và phát tri n đã g pphần tạo ra những giá trị đạo đức truyền thống đ là lòng hiếu th o, nhân ái,tính cộng đồng, tính cần cù, sáng tạo, lòng hiếu học lòng yêu nước trong đyêu nước là giá trị đạo đức hàng đầu trong hệ thống đạo đức truyền thốngcủa dân tộc Việt Nam Như vậy, tín ngưỡng th cúng tổ tiên của ngư i ViệtNam trong quá trình hình thành, tồn tại và phát tri n đã g p phần tạo lậpnhiều chân giá trị quý báu Bên cạnh đ n còn kh i dậy đạo l làm ngư i ngănchặn suy thoái đạo đức, lối sống, gìn giữ thang giá trị đạo đức truyền thống, b

n sắc văn hoá dân tộc hướng về cái thiện v.v Đ là những giá trị hết sức quýbáu cần được b o lưu kế thừa, nghiên cứu khai thác và phát huy đ phục vụcho sự nghiệp xây dựng xã hội mới

Theo Ngô Đức Thịnh (Chủ biên) (2014) trong cuốn sách: “Giá trị văn

hoá Việt Nam - truyền thống và biến đổi” [129], giá trị văn hoá Việt Nam

truyền thống, bao gồm 19 yếu tố là: anh hùng, cần cù, ch công vô tư chịukhó /nhẫn nại, đoàn kết, gi n dị trong lối sống, hiếu học, khoan dung tôngiáo, lạc quan, rộng lượng mến khách, sáng tạo, thư ng ngư i, tinh tếtrong ứng x , trung thực, vì nghĩa chí tự cư ng, thức cộng đồng, yêu giađình làng xóm, yêu nước Các tác gi của công trình này đã thống kê, sosánh từ nhiều tác gi và nhiều công trình nghiên cứu khác nhau đã rút ra 7giá trị được coi là những giá trị tiêu bi u nhất trong các giá trị truyền thống

đ là: yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thư ng ngư i và vìnghĩa Tuy nhiên

quan niệm của ngư i dân về trình tự sắp xếp các giá trị truyền thống lại phụthuộc vào vùng, miền, nghề nghiệp, tầng lớp xã hội và n i sinh sống là thànhthị hay nông thôn

Tóm lại, các công trình nghiên cứu về giá trị đạo đức và giá trị đạo đứctruyền thống đã đề cập đến một số nội dung:

Một là, về c b n các tác gi đều thống nhất với những giá trị tinh thầntruyền thống mà Trần Văn Giàu đã nêu như lòng yêu nước, lòng hiếu th

o, nhân ái, tính cộng đồng, tính cần cù, sáng tạo, lòng hiếu học trong đyêu nước là giá trị hàng đầu Đồng th i đ cũng là những giá trị đạo đứctruyền thống của dân tộc Việt Nam

Hai là, các giá trị đạo đức truyền thống hình thành cùng với quátrình hình thành và phát tri n của lịch s dân tộc do điều kiện kinh tế - xã hội,sinh hoạt văn hoá - t n ngưỡng, th chế chính trị quy định được trao truyền

1.1.2 Những công trình nghiên cứu iên quan đến vấn đề sự biến đổi của các giá trị đạo đức truyền thống dân tộc

Trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước do Đ ng cộng s n ViệtNam kh i xướng và lãnh đạo đã và đang đặt ra cho các nhà khoa học nóichung cũng như các nhà khoa học trong lĩnh vực khoa học xã hội nói riêng

ph i nghiên cứu nhiều vấn đề, sự nghiên cứu không chỉ đáp ứng nhu cầuđổi mới đất nước h n nữa mà còn ph i nghiên cứu c những hệ qu do quá

trình đổi mới tác động đến Trong sự nghiên cứu về khoa học xã hội vànhân văn

có vấn đề đạo đức đặc biệt là vấn đề biến đổi giá trị đạo đức truyền thống

do sự tác động của nền kinh tế thị trư ng và hội nhập vào quá trình toàn cầu

hoá Tr lại tác phẩm của Trần Văn Giàu ( 99 ): “Giá trị tinh thần

truyền thống của dân tộc Việt Nam” [42], đã được nhắc đến trên đây.

Từ việc khẳng định những giá trị tinh thần truyền thống và giá trị đạođức truyền thống của dân tộc, tác gi nêu lên việc cần ph i kế thừanhững giá trị tinh thần đạo đức truyền thống trong xây dựng các giá trị

văn h a mới nước ta hiện nay Trong đ các giá trị đạo đức truyền thống cũng ph i

có những biến đổi nhất định đ tư ng th ch với những biến đổi của điềukiện xã hôi đã và đang biến đổi

Sự tác động của công cuộc đổi mới tới các giá trị đạo đức trước hết

ph i k đến công trình: “Sự biến đổi của thang giá trị đạo đức trong nền kinh

tế thị trường với việc xây dựng đạo đức mới cho cán bộ quản lý ở nước

ta hiện nay” do Nguyễn Chí Mỳ (chủ biên) (1999) [103], các tác gi đã đề

cập đến một số vấn đề về đạo đức đang được xã hội quan tâm đồng th icũng đã có những luận gi i khá sâu sắc về sự biến đổi của bậc thang giá trịđạo đức trong c chế thị trư ng Bên cạnh đ các tác gi cũng đã nghiên cứu

đề xuất một số phư ng hướng, gi i pháp có tính chất định hướng cho việchình thành các giá trị đạo đức mới dưới sự tác động của nền kinh tế thị trư

ng nhằm xây dựng những giá trị đạo đức cho đội ngũ cán bộ qu n lý nước

ta hiện nay

Luận án tiến sĩ triết học “Kế thừa đổi mới các giá trị đạo đức truyền

thống trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” của Nguyễn Văn L (2000) [83] đã phân t ch và nhấn mạnh rằng:

kế thừa là tính quy luật tất yếu trong sự vận động và phát tri n của tất ccác sự vật, các hiện tượng các quá trình trong đ các giá trị đạo đức truyền

thống cũng được kế thừa và phát tri n Tính kế thừa các giá trị đạo đứctruyền thống thư ng được thực hiện một cách chủ động b i các giai cấpthống trị thực hiện chức năng qu n lí xã hội B n chất, lợi ích của các giai cấpthống trị thực hiện

chức năng qu n lí xã hội đ ng vai trò quyết định vàchi phối tính kế thừa cácgiá trị đạo đức truyền thống Đứng trên quan đi m lý luận đ tác gi luận án

đã phân t ch và chỉ ra những mặt tích cực và những mặthạn chế trongnội dung các giá trị đạo đức truyền thống dân tộc Đồng th i, tác gi còn xácđịnh những nội dung các giá trị đạo đức truyền thống cần ph i kế thừa, bổsung và đổi mới nhằm đáp ứng các yêu cầu của sự nghiệp xây dựng, pháttri n đất nước Thêm vào đ bước đầu tác gi luận án đã đưa ra một số phư

ng hướng, gi i pháp c b n đ m b o sự kế thừa và đổi mới các giá trị đạođức truyền thống trong điều kiện chuy n sang nền kinh tế thị trư ng địnhhướng xã hội chủ nghĩa nước ta hiện nay

Theo Nguyễn Đình Tư ng (2002) trong bài “Một số biểu hiện của sự

biến đổi giá trị đạo đức trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay

và giải pháp khắcphục”[138] thì việc giữ gìn và phát huy các giá trị đạo

đức truyền thống dân tộc ch nh là làm phong phú nội dung của các giá trịđạo đức truyền thống ấy trong th i đại mới đem lại sức mạnh của chúngphục vụ cho công cuộc xây dựng và phát tri n đất nước Khi n i rằng mộtgiá trị đạo đức truyền thống nào đ của dân tộc đã được giữ gìn traotruyền cho các thế hệ sau và cho đến ngày nay thì trong sự duy trì này

đã bao hàm sự biến đổi Nhưng sự biến đổi này là biến đổi theo hướnglàm phong phú thêm nội dung của giá trị đạo đức truyền thống trongđiều kiện lịch s mới của dân tộc Điều đ c nghĩa là các giá trị đạo đứctruyền thống của dân tộc sẽ được thẩm định đánh giá lại và kế thừa c

sự lọc bỏ đ tiếp tục phát tri n trong điều kiện mới Chẳng hạn nước tahiện nay giá trị đạo đức truyền thống như lòng yêu nước vẫn tiếp tụcphát tri n nhưng n đã được bổ sung thêm và gắn liền với tinh thần yêuchủ nghĩa xã hội và tinh thần quốc tế vô s n Đây không ph i chỉ là sự gắn

b c t nh hình thức mà thực sự đã làm biến đổi nội dung của tinh thần yêu

nước khiến n vượt qua những hạn chế chật hẹp của lòng yêu nướctruyền thống trước đây theo quan đi m phong kiến hoặc quan đi m

tư s n Ch nh vì vậy việc giữ gìn và phát huy các giá trị đạo đức truyềnthống ph i c sự gắn kết với việc tiếp thu những tinh hoa đạo đức của th iđại của nhân loại Coi sự kết hợp này như một gi i pháp mang t nhđịnh hướng chúng ta không chỉ ph i chọn lọc thẩm định các s n phẩmvăn hoá nước ngoài trước khi du nhập vào Việt Nam mà còn ph i làm rõnghĩa th i đại giá trị trư ng tồn của các giá trị đạo đức truyền thống.

Nguyễn Trọng Chuẩn, Phạm Văn Đức, Hồ Sĩ Qu (đồng chủ biên) (

00 ) trong công trình:“Tìm hiểu giá trị văn hóa truyền thống trong quá

trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa” [16], trình bày về sự biến đổi các giá trị

truyền thống sang hiện đại Đ là do việc chuy n sang thực hiện nền kinh tếthị trư ng, do những tiến bộ công nghệ trong s n xuất và trong các lĩnh vựchoạt động của đ i sống xã hội Sự tác động của kinh tế thị trư ng, của côngnghiệp hoá, hiện đại hoá trong quá trình toàn cầu hoá tới các giá trị vănhoá truyền thống luôn có tính hai mặt là tích cực và tiêu cực, nên việc khaithác, giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống là một trong những đ m b

o cho xã hội và con ngư i phát tri n bền vững

Cao Thu Hằng (2004) trong bài viết: “Giá trị đạo đức truyền thống và

những yêu cầu đạo đức gắn với nhân cách con người Việt Nam hiện nay”

[46] cho rằng nội dung của các giá trị đạo đức truyền thống vừa mang t nhgiai cấp vừa mang t nh th i đại của từng giai đoạn lịch s nhất định; khi thayđổi giai cấp thống trị th i đại thay đổi thì nội dung các giá trị đạo đức cũngthay đổi i vậy yêu cầu đạo đức đối với con ngư i Việt Nam hiện nay cũng

ph i được tiếp tục m rộng đổi mới và nâng cao – với tinh thần kế thừa clọc bỏ - những giá trị đạo đức được kết tinh trong truyền thống của dân tộc

Trong công trình: “Toàn cầu hoá trong bối cảnh Châu Á – Thái Bình

Dương: Một số vấn đề triết học” do Phạm Văn Đức (Chủ biên) (2007) [38],

đã phân t ch đánh giá sự biến động của một số giá trị truyền thống Việt Nam

trước sự tác động tích cực cũng như tiêu cực của làn sóng toàn cầu hoá.Bên

cạnh đ các tác gi cũng đặt ra và lý gi i vấn đề ph i giữ gìn, phát huy nhữnggiá trị văn hoá đạo đức truyền thống và khắc phục nguy c suy thoái về đạođức, lối sống của ngư i Việt Nam hiện nay.

Tư ng đồng với quan đi m trên trong công trình: “Tác động của toàn

cầu hóa đến truyền thống cần cù, tiết kiệm của dân tộc Việt Nam” tác gi

Mai Thị Quý (2007) [113], cho rằng, dân tộc Việt Nam từ khi dựng nước đếnnay đã xây dựng cho mình c một hệ thống các giá trị truyền thống trong đđức tính cần cù, tiết kiệm là những đức t nh c b n và quan trọng Quá trìnhtoàn cầu h a đã và đang tác động mạnh mẽ đến các giá trị đạo đức theonhiều chiều hướng khác nhau, có c chiều hướng tích cực lẫn chiều hướngkhông tích cực Theo tác gi đ phát tri n cần tiếp tục phát huyđức tính cần

cù và tiết kiệm, ph i gắn cần cù với tiết kiệm Cách làm đ không chỉ khẳngđịnh và giữ gìn được b n sắc văn h a dân tộc mà còn là phư ng thứctăng cư ng tiềm năng nội lực, tạo đà cho sự phát tri n bền vững

Tác gi Nguyễn Văn Phúc (2008) trong bài: “Quan niệm của C.Mác về

đạo đức và ý nghĩa của nó đối với sự nghiệp xây dựng đạo đức mới ở Việt Nam hiện nay” [110] đã cụ th hoá tư tư ng của C.Mác về t nh quy định

của tồn tại xã hội đối với thức xã hội n i chung và đạo đức n i riêng đồng th

i trình bày luận chứng của Ph.Ăngghen về b n chất xã hội của đạo đức

bằng việc chỉ ra tính thời đại, tính dân tộc và tính giai cấp của đạo đức.

Ph.Ăngghen đã khẳng định về thực chất và xét đến cùng các nguyên tắc cácchuẩn mực các quan niệm đạo đức chẳng qua chỉ là s n phẩm của các chế độkinh tế các th i đại kinh tế Đồng th i ông cũng cho thấy cùng với t nh quyđịnh của yếu tố th i đại đạo đức còn bị chi phối b i những yếu tố mang t nhdân tộc Những quan đi m của C.Mác và Ph.Ăngghen cũng ch nh là c s lluận đ nghiên cứu về sự biến đổi của các giá trị đạo đức

Trong công trình “Sự biến đổi các giá trị văn hóa trong bối cảnh xây

dựng nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay”, Nguyễn Duy Bắc (chủ

biên) (2008) [11], các tác gi đã nêu lên xem xét và đánh giá về giá trị văn

hóa, về những biến đổi của các giá trị văn h a đặc biệt là sự biến đổi của cácgiá trị đạo đức truyền thống Đ là nghiên cứu thực trạng biến đổi các giá trịvăn h a n i chung giá trị đạo đức truyền thống n i riêng trong điều kiện kinh

tế thị trư ng định hướng xã hội chủ nghĩa nước ta Sự biến đổi đ diễn ratheo c chiều hướng tích cực lẫn chiều hướng tiêu cực, vừa có những nguyênnhân khách quan do những đặc đi m của nền kinh tế thị trư ng quy định,vừa do những nguyên nhân chủ quan như quan đi m, chủ trư ng đư ng lối,chính sách, sự định hướng giá trị và năng lực qu n lý các cấp

Lê Thị Tuyết a ( 0 0) trong công trình “Ý thức đạo đức trong điều

kiện kinh tế thị trường ở nước ta hiện nay” [3], cho rằng, cần ph i biết kế

thừa phát huy và đổi mới những giá trị đạo đức truyền thống cho phù hợpvới xu thế của th i đại Đồng th i bên cạnh những giá trị đạo đức truyềnthống như lòng yêu nước lòng nhân ái vị tha t nh trung thực tinh thầnham học hỏi truyền thống tôn sư trọng đạo đức t nh cần cù gi n dịchúng ta cần tiếp nhận những giá trị mới được bổ sung trong sự phát tri ncủa thế giới ngày nay c những giá trị chung lẫn những giá trị riêng Nhữnggiá trị chung đ là l tư ng nhân đạo ch nh sách nhân đạo lối sống nhânđạo vẻ đẹp tâm hồn hoà bình - hoà hợp bình đẳng - công l nhân quyềndân quyền; Còn những giá trị riêng đ là lòng nhân ái lòng vị tha yêu thiênnhiên sự lư ng thiện thận trọng sáng tạo công bằng sòng phẳng tự giác tựtrọng Trong đ c những giá trị đã tồn tại từ bao đ i nay nhưng cũng cnhững giá trị mới n y sinh cùng với sự phát tri n của xã hội hiện đại Vìthế cần ph i c sự nhìn nhận khách quan và khoa học đ không chỉ kế thừa

và phát huy những giá trị tốt đẹp mà còn chọn lọc tiếp thu những cái thực

sự là qu giá phù hợp với dân tộc th i đại và chế độ xã hội đ xây đựngmột hệ giá trị đạo đức mới trong điều kiện nền kinh tế thị trư ng Điều đ

c nghĩa là ph i biết kết hợp cái hiện đại và cái truyền thống biết xuất phát

từ cái truyền thống đ đi đến hiện đại i lẽ những giá trị mới cùng vớicác giá trị truyền thống sẽ là

những động lực thúc đẩy con ngư i hành động và cũng nh vậy mà lịch s

sẽ c những bước phát tri n bền vững

Công trình “Mấy vấn đề về đạo đức học mác - xít và xây dựng đạo

đức trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” của Nguyễn Thế

Kiệt (2012) [68] đã phân t ch làm rõ những biến đổi thang giá trị đạo đứctruyền thống của dân tộc dưới sự tác động của nền kinh tế thị trư ng nước

ta hiện nay Trong đ đ định hướng cho sự biến đổi theo xu hướng tích cựccần ph i có sự định hướng tích cực đồng th i ph i gắn việc xây dựng vớiviệc đấu tranh chống lại sự thoái hóa biến chất về đạo đức, lối sống là haimặt của một quá trình thống nhất biện chứng Bên cạnh đ tác gi có nêu một

số gi i pháp định hướng sự biến đổi các giá trị đạo đức theo xu hướng tíchcực

Tóm lại, các công trình nghiên cứu về sự biến đổi các giá trị đạo đứctruyền thống dân tộc Việt Nam đều khẳng định:

Một là, sự biến đổi của các giá trị đạo đức truyền thống không ph i

là điều bất bình thư ng mà là quy luật phát tri n có tính tất yếu kháchquan Điều đ phụ thuộc vào điều kiện phát tri n kinh tế - xã hội Các chuẩnmực đạo đức thống trị xưa nay bao gi cũng do giai cấp thống trị, giai cấp đạidiện cho lực lượng quyết định phát tri n xã hội trong từng giai đoạn lịch snhất định tạo nên

Hai là, sự biến đổi của các giá trị đạo đức là sự biến đổi c về mặt nộidung và c về hình thức th hiện

Ba là, sự biến đổi diễn ra c theo chiều hướng tích cực và chiều hướngtiêu cực trong quá trình vận động Do vậy, cần ph i có sự định hướng cho

sự phát tri n của các giá trị đạo đức

Bốn là, sự biến đổi của các giá trị đạo đức truyền thống không chỉ là sự

kế thừa các giá trị dân tộc mà còn là sự tiếp thu, c i biến những tinh hoa

văn hoá tinh thần và đạo đức của các dân tộc khác trong quá trình giao lưutiếp biến.

Năm là các giá trị đạo đức truyền thống dù biến đổi nhưng vẫn chậm

h n th hiện sự bền vững h n so với các biến đổi khác Chúng vẫn chiếm vị

tr và vai trò c nghĩa trong sự phát tri n của các cộng đồng ngư i trước hết

về mặt văn h a tinh thần

1.2 Những công trình liên quan đến thực trạng, nguyên nhân biến đổi các giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam và gi i ph p cho sự iến đổi t ch cực c c gi trị đó

1.2.1 Những công trình iên quan đến thực trạng, nguyên nhân biến đổi các giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam hiện nay

Khi kh o sát thực trạng biến đối các giá trị đạo đức truyền thốngcủa dân tộc Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, luận án chú ý làm rõ cácgiá trị đ đã biến đổi như thế nào, tại sao lại biến đổi và những yếu tố tácđộng cũng như xu hướng của sự biến đổi đ là gì

Trần Ngọc Thêm (2009) trong báo cáo “Giá trị và sự chuyển đổi hệ

giá trị văn hoá truyền thống Việt Nam” [128], cho rằng, khác với các nước

khác, Việt Nam phát tri n theo lối trọng tĩnh là từ từ, ít đột biến Chẳng hạn,

ngay cách mạng Tháng 8 ( 9 5) cũng là kết qu từ từ của c một quá trình kếthợp với sự tận dụng c hội từ bên ngoài là sự kết thúc Thế chiến thứ hai manglại Cho nên khi nghiên cứu về sự biến đổi các giá trị văn hoá truyền thốngViệt Nam cũng ph i thấy rõ đặc đi m này Đồng th i, theo tác gi , khi nghiêncứu về giá trị văn hoá truyền thống Việt Nam (trong đ c giá trị đạo đứctruyền thống) cũng cần ph i hi u rõ, trong quá trình đi lên c rất nhiều đặctrưng phi giá trị – s n phẩm của văn hoá nông nghiệp truyền thống cũngcần ph i được thay thế Tuy nhiên, cấp bách nhất, theo tác gi là hai đặc đi

m hậu qu : thói tùy tiện và thói gi dối (đạo đức gi ) Thêm vào đ cũng ph inói về cách tiếp thu cái mới đ biến đổi cái cũ chẳng hạn như Hàn QuốcNhật B n, họ tiếp thu cái mới theo cách của văn hoá trọng động là đã tiếp

thu thì tiếp thu nghiêm túc đến n i đến chốn, rồi sau đ mới n i đếnsáng tạo,

phát tri n theo hướng bài b n hóa Còn,Việt Nam sáng tạo ngay trongquá trình tiếp thu nhưng cũng không bao gi tiếp thu trọn vẹn, mà luôn biếnbáo, làm cho cái được tiếp nhận thích nghi ngay với mình Chính vì vậy, khinói văn hoá Việt Nam bền vững cũng ph i hi u rằng đ là t nh bền vững, ổnđịnh của một nền văn hoá nông nghiệp.

Nguyễn Đình Tư ng (2006) trong bài viết “Giữ gìn và phát huy giá

trị văn hoá truyền thống ở Việt Nam trước tác động của toàn cầu hoá”

[139], đã nêu và phân t ch thực trạng bi u hiện giá trị văn hoá truyềnthống Việt Nam trước tác động của toàn cầu hoá Đ là những tác độngtiêu cực của toàn cầu hoá đã và đang làm chao đ o nhiều giá trị tinh thầntruyền thống cũng như nhân cách con ngư i Việt Nam Đặc biệt một sốgiá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp thiêng liêng vốn c vị tr quan trọngtrong hệ giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc Việt Nam cũng đang cnguy c bị mai một và tha hoá Chẳng hạn lối sống tình nghĩa đậm chấtnhân văn ki u “Thư ng ngư i như th thư ng thân” “Một con ngựa đau ctàu bỏ cỏ” vốn là những giá trị đạo đức truyền thống Việt Nam từngtồn tại hàng ngàn năm nay đang bị mai một m nhạt dần Vì thế c kiếncho rằng đạo đức một bộ phận nhân dân đặc biệt là tầng lớp thanhthiếu niên đang c xu hướng “trượt dốc” Đây thực sự là những t n hiệu

“báo động đỏ” trong đ i sống đạo đức nước ta hiện nay Tác gi NguyễnĐình Tư ng nhấn mạnh trong quá trình m c a hội nhập quốc tế đã vàđang tác động đến những giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc ViệtNam c theo hướng t ch cực lẫn tiêu cực Đ là g p phần nâng cao đ isống tinh thần của nhân dân và qua đ g p phần làm giàu c thêm phongphú thêm các giá trị văn hoá truyền thống Việt Nam Đồng th i n cũngđang đặt ra trước dân tộc ta những thách thức lớn trong việc giữ gìn vàphát huy những giá trị văn hoá truyền thống

Nguyễn Văn Phúc (2006) trong bài “Về việc tạo ra bước chuyển biến

mạnh mẽ trong xây dựng về đạo đức mới ở nước ta hiện nay” [109] cho rằng

khi xem xét thực trạng đạo đức hiện nay cần chấp nhận một thực tế là mức

độ nhất định sự rối loạn của chuẩn mực đạo đức là tất yếu không tránh

khỏi

i vì việc chuy n sang th chế kinh tế mới tất yếu dẫn đến những biến đổi

về chuẩn mực giá trị đạo đức theo hướng đáp ứng các yêu cầu của thchế mới nhưng sự chuy n đổi kinh tế là c một quá trình không th ngaylập tức mà hoàn tất được Cho nên sự chuy n đổi hay là sự quá độ về kinh

tế khiến cho các giá trị đạo đức cũng chuy n đổi và cũng mang t nh chấtcủa sự quá độ Trong khi các giá trị các chuẩn mực đạo đức truyền thốngđang mất dần c s kinh tế của mình thì các chuẩn mực đạo đức mới vẫncòn đang hình thành chưa ph i là sức mạnh đủ sức điều chỉnh một cáchphổ quát các hành vi của con ngư i trên phạm vi toàn xã hội Điều này dẫnđến một thực trạng là các chuẩn mực đạo đức không k tốt xấu lạc hậuhay tiến bộ đang đan xen lẫn nhau; mỗi thứ c một phạm vi một đốitượng điều chỉnh riêng ên cạnh đ trong điều kiện toàn cầu hoá sự xâmnhập của các giá trị các chuẩn mực đạo đức bên ngoài trong quá trìnhgiao lưu cũng là một yếu tố g p phần làm phức tạp thêm đ i sống đạo đứccủa xã hội ta hiện nay

Theo Nguyễn Thị Thanh Huyền ( 007) trong bài “Toàn cầu hoá và

nguy cơ suy thoái đạo đức lối sống con người Việt Nam hiện nay” [59],

toàn cầu hoá đang đưa lối sống phư ng Tây vào nước ta một mặt tácđộng t ch cực đến việc làm thay đổi lối sống khép k n cam chịu phụ thuộc

ỷ lại sang một lối sống c i m năng động tự lập dám chịu trách nhiệmphù hợp với xu thế th i đại Tuy nhiên cũng ch nh việc tiếp thu lối sống

đ một cách thiếu định hướng đã dẫn đến việc xa r i lối sống theo chuẩnmực đạo đức dân tộc Chẳng hạn lối sống sùng bái vật chất cá nhân vị kỷthực dụng đang phần nào tác động đến một bộ phận nhân dân đặc biệt

là tầng lớp thanh thiếu niên sống các khu đô thị lớn tạo nên lối sống xa

lạ với đạo đức truyền thống phư ng Đông và dân tộc Đ ch nh là bi uhiện của sự xuống cấp về lối sống của một bộ phận thanh niên ViệtNam là bi u