CƠ sở l‎ý LUẬN và THỰC TIỄN của VIỆC GIÁO dục kỹ NĂNG SỐNG TRONG dạy học môn GIÁO dục CÔNG dân PHẦN CÔNG dân với đạo đức ở TRƯỜNG THPT

CƠ SỞ L‎Ý LUẬN VÀ THỰCÝ L‎Ý LUẬN VÀ THỰCUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC GIÁO DỤCKỸ NĂNG SỐNG TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN PHẦN CÔNG DÂN VỚI ĐẠO ĐỨC Ở TRƯỜNG THPT... Cơ sở l‎ý luận của v

CƠ SỞ L‎Ý LUẬN VÀ THỰCÝ L‎Ý LUẬN VÀ THỰCUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC GIÁO DỤC

KỸ NĂNG SỐNG TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN PHẦN CÔNG DÂN VỚI ĐẠO ĐỨC Ở TRƯỜNG THPT

Cơ sở l‎ý luận của việc giáo dục kỹ năng sống trongý l‎ý luận của việc giáo dục kỹ năng sống tronguận của việc giáo dục kỹ năng sống trong dạy học môn Giáo dục công dân phần "công dân với đạo đức" ở trường Trung học phổ thông

Quan niệm giáo dục kỹ năng sống

Quan niệm về kỹ năng sống

“Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), Kỹ năng sống là

khả năng để có hành vi thích ứng và tích cực, giúp các cá nhân có thể ứng xử hiệu quả trước các nhu cầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày” { 6,7)

“Theo Quỹ Nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF), Kỹ

năng sống là cách tiếp cận giúp thay đổi hoặc hình thành hành vi mới”{ 6,7)

“Theo Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên

Hiệp Quốc (UNESCO), Kỹ năng sống gắn với bốn trụ cột của

giáo dục, đó là: Học để biết (Learning to know) gồm các kỹ

năng tư duy như: tư duy phê phán, tư duy sáng tạo, ra quyết

định, giải quyết vấn đề, nhận thức được hậu quả…, Học làm

người (Learning to be) gồm các kỹ năng cá nhân như: ứng

phó với căng thẳng, kiểm soát cảm xúc, tự nhận thức, tự

tin…; Học để sống với người khác (Learning to live

together) gồm các kỹ năng xã hội như: giao tiếp, thương lượng, tự khẳng định, hợp tác, làm việc nhóm, thể hiện sự

cảm thông…; Học để làm (Learning to do) gồm kỹ năng thực

hiện công việc và các nhiệm vụ như: kĩ năng đặt mục tiêu, đảm nhận trách nhiệm,…”{6 ,7)

“Từ những quan niệm trên, chúng ta nhận thấy: Kỹ năngsống là bao gồm các kỹ năng cụ thể, cần thiết cho cuộc sốnghàng ngày của mỗi cá nhân Bản chất của kỹ năng sống là kỹnăng tự quản lý bản thân và kỹ năng xã hội cần thiết để cánhân tự lực trong cuộc sống, học tập và làm việc đạt hiệu quả.Nói cách khác, Kỹ năng sống là khả năng tự làm chủ bản thâncủa mỗi người, khả năng ứng xử phù hợp với những ngườikhác và với xã hội, khả năng ứng phó tích cực trước các sự

việc xảy ra trong cuộc sống” {6 ,8)

Giáo dục Kỹ năng sống

“Theo UNICEF, giáo dục dựa trên Kỹ năng sống cơ bản

là sự thay đổi trong hành vi hay một sự phát triển hành vinhằm tạo sự cân bằng giữa kiến thức, thái độ, hành vi Ngắn

gọn nhất đó là khả năng chuyển đổi kiến thức (phải làm gì) và

thái độ (ta đang nghĩ gì, cảm xúc như thế nào, hay tin tưởng vào giá trị nào) thành hành động (làm gì và làm như thế nào)” {50 ,82)

Việc Giáo dục Kỹ năng sống cho HS có vị trí, vai trò đặcbiệt quan trọng thể hiện qua một số khía cạnh:

Giáo dục Kỹ năng sống góp phần phát triển cá nhân

và xã hội

Kỹ năng sống giúp con người học tập, làm việc hiệu quả,

dễ thích nghi với mọi hoàn cảnh và thành công hơn trongcuộc sống

Mỗi cá nhân trong xã hội phát triển thì xã hội sẽ tiến lên,

cá nhân có kỹ năng sống tốt sẽ có khả năng lựa chọn lối sốnglành mạnh, tích cực hơn và chống lại những tác động tiêu cựccủa môi trường sống, giúp hạn chế các tệ nạn xã hội như bạolực học đường, bạo hành trẻ em, xâm hại tình dục, trộm cắp,cướp giật, ngược đãi cha mẹ…đem lại sự an toàn, bình yêncho mọi người Như vậy, việc giáo dục Kỹ năng sống sẽ thúcđẩy những hành vi mang tính xã hội tích cực, giảm thiểu tệnạn xã hội, đảm bảo trật tự, an toàn xã hội, nâng cao chấtlượng cuộc sống cộng đồng

Giáo dục Kỹ năng sống là việc làm hữu ích đối với học sinh trong giai đoạn hiện nay.

Lứa tuổi HS là lứa tuổi đang trong giai đoạn hình thànhnhân cách; thích tìm tòi, khám phá cái mới, ham học hỏi vàcầu tiến Các em như “tờ giấy trắng” mà gia đình, nhà trường

và xã hội là những người có trách nhiệm “vẽ nên” nét nhâncách cho các em

Trong môi trường sống ngày nay, bên cạnh những tấmgương sáng về đạo đức, lối sống vẫn tồn tại một số gương xấunhư: ngược đãi ông bà, cha mẹ, bạo hành trẻ em, lối sống thựcdụng, thơ ơ vô cảm với nổi đau của người khác…

Nếu các em được giáo dục kỹ năng sống tốt sẽ có được

“sức đề kháng” đối với những hành vi tiêu cực, có khả năngthực hiện các hành vi đạo đức phù hợp chuẩn mực xã hội.Ngược lại, nếu không có kỹ năng sống các em sẽ khó cưỡnglại các ham muốn tầm thường, dễ bị sa ngã, dẫn đến có nhữnghành vi đạo đức “lệch chuẩn.Vì vậy, việc giáo dục kỹ năngsống cho HS là rất cần thiết giúp các em có khả năng nhậnbiết hành vi đúng, sai, việc làm tốt, xấu Từ đó có ý thức tựđánh giá bản thân, hoàn thiện nhân cách bản thân và có kỹ

năng chung sống thân thiện, đoàn kết, yêu thương, giúp đỡnhau tiến bộ trong học tập, rèn luyện đạo đức và trong sinhhoạt hàng ngày.

- Đặc điểm giáo dục Kỹ năng sống trong dạy học môn Giáo dục công dân phần " công dân với đạo đức" ở trường THPT

- Ưu thế của dạy học môn GDCD phần “ Công dân với đạo đức" đối với việc giáo dục kỹ năng sống cho HS

Thứ nhất, những tri thức của môn GDCD phần “Công

dân với đạo đức” rất gắn bó với cuộc sống Vì thế, có tácdụng giúp HS vận dụng kiến thức đã học vào môi trường họctập, lao động, sinh hoạt của bản thân ở mọi lúc, mọi nơi từ giađình, nhà trường, cộng đồng

Thứ hai, Môn GDCD phần “Công dân với đạo đức” có

nhiều lợi thế trong việc giáo dục phát triển kỹ năng sống choHS: trang bị cho HS năng lực vận dụng kiến thức đạo đức đãhọc vào cuộc sống hàng ngày như năng lực thực hiện nghĩa vụđối với bản thân, gia đình, Tổ Quốc ; năng lực bảo vệ lươngtâm, nhân phẩm, danh dự… của mình và người khác; năng lực

xây dựng cuộc sống hạnh phúc của cá nhân, chăm lo hạnhphúc cộng đồng…

Thứ ba, Tri thức môn GDCD phần “Công dân với đạo

đức” có tác dụng thiết thực, vận dụng lí luận để giải quyếtnhững vấn đề thực tế, định hướng nhận thức và hành động củabản thân HS Trên cơ sở nắm vững kiến thức của môn học,

HS tự trau dồi đạo đức để không ngừng hoàn thiện bản thân,phát triển kỹ năng sống tốt, đồng thời động viên, giúp đỡnhững người xung quanh sống tốt hơn

- Đặc điểm dạy học môn GDCD phần " Công dân với đạo đức”

Về kỹ năng:

Có kỹ năng phân tích, đánh giá các quan điểm, các hành

vi, hiện tượng đạo đức trong đời sống hàng ngày ở gia đình,

nhà trường và ngoài xã hội.

Biết tự điều chỉnh, hoàn thiện bản thân theo các yêu cầuđạo đức xã hội và tôn trọng các giá trị đạo đức xã hội

Về thái độ

Có tình cảm và niềm tin đối với các quan điểm đạo đứcđúng đắn, dám phê phán các thái độ và hành vi đạo đức lệchlạc

Có quyết tâm học tập, rèn luyện, tự hoàn thiện bản thântheo các yêu cầu đạo đức của xã hội”{3,9)

Nội dung chương trình

“ Nội dung Chương trình được sắp xếp thành 7 bài vớithời lượng phân phối như sau:

+ Bài 10 (1 tiêt): Quan niệm về đạo đức

+ Bài 11 (2 tiêt): Một số phạm trù cơ bản của đạo đứchọc

+ Bài 12 (2 tiêt): Công dân với tình yêu, hôn nhân và giađình

+ Bài 13 (2 tiêt): Công dân với cộng đồng

+ Bài 14 (2 tiêt): Công dân với sự nghiệp xây dựng vàbảo vệ Tổ quốc

+ Bài 15 (1 tiêt): Công dân với một số vấn đề cấp thiếtcủa nhân loại

+ Bài 16 (1 tiêt): Tự hoàn thiện bản thân

Ngoài những bài học chính trong Sách giáo khoa,chương trình còn có một số chủ đề tự chọn Những chủ đề nàybám sát nhằm củng cố, khắc sâu kiến thức và vận dụng lýluận vào thực tiễn cuộc sống” {3,9-10)

- Nội dung Giáo dục kỹ năng sống trong môn Giáo dục công dân phần “Công dân với đạo đức”

Môn GDCD phần “Công dân với đạo đức” có khả năng

giáo dục một số kỹ năng sống cho HS như: kỹ năng đồngcảm, chia sẻ; kỹ năng hợp tác; kỹ năng tư duy phê phán; kỹnăng tư duy sáng tạo; kỹ năng làm chủ cảm xúc, kỹ năng kiênđịnh; kỹ năng xử lý tình huống;

Các kỹ năng trên được chuyển tải trong quá trình dạy

học, được trình bày cụ thể trong bảng sau:

Tên bài

dạy

Các kỹ năng sống cơ bản được giáo dục trong bài

Các phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực

có thể sử dụng trong bài

-Kỹ năng tự nhận thức bảnthân đã thực hiện các quy tắc đạođức ra sao?

Thảo luận;

Đàm thoại;

- Xử lý tìnhhuống

Trực quan;

-Phân tíchtình huống;

Nêu gương;

- Kỹ năng kiên định để bảo

vệ tình yêu chân chính; từ chốiyêu sớm, kết hôn cận huyết; kiềmchế nhu cầu tự nhiên sinh học củabản thân để tránh hành vi trái vớichuẩn mực đạo đức trong tìnhyêu nam nữ

Thuyết trình,diễn giảng;

Đàm thoại;

Nêu vấn đề;

Thảo luậnnhóm;

Xử lý tìnhhuống

kỳ, năm học (thực hiện Sổ cẩm

Thảo luậnnhóm

Đóng vai

- Dự án

nang học tập rèn luyện;)

- Các yếu tố ảnh hưởng đến việc Giáo dục kỹ năng sống trong dạy học môn GDCD phần “Công dân với đạo đức” ở trường trung học phổ thông

Trong quá trình rèn luyện kỹ năng sống HS luôn chịu sựtác động của nhiều yếu tố, có thể chia thành hai nhóm: nhómcác yếu tố khách quan và nhóm các yếu tố chủ quan

Các yếu tố khách quan

Bao gồm ba yếu tố đó là gia đình, nhà trường và xã hội

Gia đình: Gia đình có vai trò rất quan trọng đối với quá

trình hình thành và phát triển nhân cách, đạo đức, lối sống, kỹnăng sống của mỗi người Gia đình là trường học đầu tiên củamỗi cá nhân Từ khi “lọt lòng” mẹ, em bé đã được cả gia đìnhchào đón trong sự hân hoan Từ đó gia đình luôn tạo mọi điềukiện tốt nhất để con cái được trưởng thành về mọi mặt; luôndõi theo sự phát triển hàng ngày của bé, bé bi bô tập nói, tập

đi, tập chào hỏi, cám ơn, xin lỗi… Đến tuổi đi học ở trường,các em vẫn luôn chịu sự giáo dục của gia đình “Ta có thể nói

rằng: bao nhiêu những đức tính cao đẹp như lòng hiếu hữu,danh dự, tiết tháo, kiên trinh… của dân tộc ta một phần lớn đãđược gia đình giáo dục vun trồng, bồi dưỡng, trải qua baonhiêu thời đại, gây thành những giá trị tinh thần, đạo đứcvững bền” {19,87}

Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau như hoàncảnh gia đình, điều kiện kinh tế, nghề nghiệp, nơi ở, trình độnhận thức, kinh nghiệm sống của cha, mẹ… mà tác động củagia đình đối với các em có tính tích cực hay tiêu cực

Môi trường gia đình đóng góp to lớn vào việc giáo dụcphát triển kỹ năng sống thiện, sống có ích, hoàn thiện nhâncách HS Rất nhiều người thành công lớn trong sự nghiệp nhờcông giáo dục của gia đình Nhưng gia đình cũng có thể là nơi

“gieo mầm” cho sự phát triển “lệch lạc” về nhân cách, lốisống Một gia đình không hoà thuận, hạnh phúc, bố, mẹ,ông,

bà, anh, chị …chưa chuẩn mực: nghiện ngập, bạo lực, ngoạitình …hoặc ít quan tâm tới việc giáo dục đạo đức, lối sốngcho con, dẫn đến tình trạng nhiều em không được trang bịnhững kỹ năng sống tối thiểu để có được nhận thức và hành viđạo đức phù hợp với chuẩn mực xã hội dẫn đến có thái độ vôcảm trước nổi đau của người khác, chưa thực hiện tốt nghĩa

vụ của người con trong gia đình, nghĩa vụ của người học sinh

…; thiếu tự tin, sống khép mình, tự ti mặc cảm, chán nản, biquan…dễ sa ngã vào các tệ nạn xã hội

Nhà trường: “ Nhà trường là cơ sở giáo dục của hệ

thống giáo dục quốc dân Các hoạt động giáo dục trong nhàtrường nhằm giúp HS phát triển toàn diện về đạo đức, trí lực,thể lực và các kỹ năng sống cần thiết, phát triển năng lựchành động; chuẩn bị tâm thế cho HS tham gia thị trường laođộng”.{11,1}

Nhà trường xây dựng kế hoạch, tổ chức hướng dẫn, triểnkhai giáo dục kỹ năng sống phù hợp với đặc điểm HS, vớihoàn cảnh và điều kiện thực tế của nhà trường, địa phươngnhằm thúc đẩy sự tiến bộ của các em Với các phương tiện hỗtrợ giáo dục ngày càng hiện đại cùng với đội ngũ GV có đạođức, chuyên môn, nghiệp vụ và năng lực tổ chức giảng dạy vàgiáo dục Các thầy, cô giáo là những tấm gương mẫu mực vềđạo đức, tri thức và kinh nghiệm sống, có thể phát huy ưu thếcủa mình trong công tác giáo dục, phát triển kỹ năng sống choHS; phối hợp chặt chẽ với gia đình để có thể phát huy nhữngtác động tích cực và kịp thời ngăn chặn, hạn chế, cải tạonhững tác động tiêu cực đối với sự phát triển của các em

Xã hội: Bên cạnh việc tiếp nhận giáo dục từ gia đình,

nhà trường, HS còn chịu tác động từ xã hội như: bạn bè, hàngxóm, phim ảnh, sách, báo…

Ở độ tuổi này, bạn bè giữ vị trí quan trọng Các em cảmthấy trao đổi, chia sẻ các vấn đề về bản thân như sở thích,niềm vui, nổi buồn, tâm tư, tình cảm, suy nghĩ, lo lắng…vớicác bạn một cách dễ dàng thoả mái hơn khi trao đổi với cha,

mẹ và thầy, cô giáo Do đó, ảnh hưởng từ bạn bè đến các em

là rất lớn Nếu em nào ý thức tự giáo dục chưa cao, khôngkiên định trước những cám dỗ, sẽ dễ dàng bị bạn bè lôi kéo,xúi giục tham gia các hành vi xấu như: uống rượu, gây gỗđánh nhau, nghiện gem, hút chích ma tuý…

Trong thời đại bùng nổ thông tin như ngày nay (phươngtiện thông tin đa dạng, phong phú như: ti vi, sách, báo, phimảnh, mạng xã hội…) trong các thông tin đó, có thông tin hữuích nhưng cũng có thông tin có hại, nếu không biết chọn lọc

có thể sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến suy nghĩ, hành vi của họcsinh

Nơi cư trú và truyền thống văn hoá cộng đồng dân cưcũng ảnh hưởng không nhỏ đến việc giáo dục phát triển kỹ

năng sống của HS Môi trường xã hội an toàn là điều kiệnthuận lợi cho giáo dục kỹ năng sống và hình thành nhân cách

HS

“Bản chất con người là tổng hoà những quan hệ xã hội”{4,389} Do đó, để nâng cao hiệu quả việc giáo dục kỹ năngsống cho HS thì nhất thiết gia đình, địa phương, nhà trường

và xã hội cần phải có sự phối hợp chặt chẽ

Các yếu tố chủ quan

- Bản thân học sinh: Nhân cách là bản sắc riêng biệt,

là đặc trưng riêng có của mỗi người, nó phụ thuộc vào tâm sinh lý, nhận thức văn hoá đạo đức xã hội của cá nhân Quátrình tự ý thức, tự giáo dục của của mỗi cá nhân là quá trình

-cá nhân tự giác học tập và làm theo văn hoá đạo đức xã hội.Đây là một trong những yếu tố chính hình thành ý thức đạođức, nhân cách con người

Do tự ý thức và trí tuệ đã phát triển, các em đã biết chịutrách nhiệm trước hành vi của bản thân Do đó, trong quátrình dạy học môn GDCD phần “Công dân với đạo đức” GVcần tổ chức, hướng dẫn cho các em tìm hiểu các Giá trị đạođức xã hội, vì cái “Thiện” và rèn luyện cho các em các kỹ

năng thực hiện hành động đạo đức để đạt được các Giá trị đó;xây dựng môi trường học tập an toàn, nhân văn để giúp các

em phát triển tính tự giác trong việc trau dồi đạo đức Cần tạođiều kiện thuận lợi cho các em hành động, thử sức mình,khám phá những điều mới lạ để tích luỹ vốn sống, làm hànhtrang vào đời

Tự ý thức của mỗi người là điều kiện để có những kỹnăng sống Thiện, sống có ích Đồng thời, tự ý thức tốt sẽ kiểmsoát, điều khiển, điều chỉnh bản thân Vì vậy, nếu HS tự ýthức cao sẽ có những kỹ năng sống tốt, có những hành vi,cách ứng xử phù hợp trước các vấn dễ xảy ra trong cuộc sốngsinh hoạt hàng ngày ở gia đình, trường học, xã hội Ngược lại,nếu HS tự ý thức chưa tốt, các em khó kiểm soát bản thân, sẽ

dễ nảy sinh những hành vi tiêu cực

Để Giáo dục phát triển kỹ năng sống cũng cần phải kịpthời động viên sự tự giác rèn luyện của các em và tăng cườngnêu gương những hành vi tốt, nhân văn, cao đẹp, đạo đức vàkiên quyết đấu tranh với những việc làm vô đạo đức, mấtnhân tính

- Cơ sở thực tiễn của việc Giáo dục kỹ năng sống trong dạy học môn Giáo dục công dân phần "Công dân với đạo đức" ở Trường PTDTNT Quảng Nam.

- Đặc điểm về Trường Phổ thông Dân tộc nội trú Quảng Nam

Trường phổ thông Dân tộc nội trú (PT DTNT) tỉnh

Quảng Nam - Đà Nẵng (cũ) thành lập vào năm 1985 Sau khi

tái lập tỉnh, Trường PTDTNT tỉnh Quảng Nam được thành lậptheo Quyết định số 220/1997/QĐ-UB của UBND tỉnh QuảngNam trên cơ sở tổ chức lại Trường PTDTNT tỉnh Quảng Nam

- Đà Nẵng; chức năng, nhiệm vụ của trường là nuôi dạy HScác dân tộc miền núi, góp phần tạo nguồn đào tạo cán bộ dântộc thiểu số của tỉnh Trường giữ ổn định quy mô hàng năm

500 HS, chủ yếu 4 dân tộc bản địa gồm Cơ Tu, Coor, Xơđăng và Giẻ Triêng

Thời gian qua, được sự quan tâm của cấp trên, của địaphương và sự nỗ lực vượt khó của thầy và trò nhà trường,Trường PTDTNT tỉnh Quảng Nam đã đạt được nhiều kết quảquan trọng Đa số HS sau khi học ở Trường PTDTNT tỉnhQuảng Nam ra trường được học lên bậc đại học, cao đẳng và

được các địa phương bố trí, sử dụng trong hệ thống chính trị ởcác huyện miền núi, Ban, Ngành tỉnh

Đội ngũ giáo viên bộ môn Giáo dục Công dân đáp ứngyêu cầu dạy học hiện nay

Với mục tiêu tạo nguồn đào tạo cán bộ dân tộc thiểu số,nhà trường chú trọng giáo dục toàn diện, rèn luyện kỹ năngsống, kỹ năng hoạt động xã hội cho HS

Nhà trường có nhiều sáng tạo trong tổ chức hoạt độngdạy học, nâng cao chất lượng giáo dục Trường quan tâm tổchức tốt các hoạt động giáo dục phát triển kỹ năng sống.Việcgiáo dục kỹ năng sống cho HS của nhà trường gắn đặc thù đốitượng HS cần giáo dục trình độ văn minh và gắn với mục tiêutạo nguồn đào tạo cán bộ HS ra trường đã sớm trưởng thành,giữ các cương vị chủ chốt trong hệ thống chính trị ở các địaphương miền núi

Nhà nước đã có các chế độ chính sách dành riêng cho

HS người Dân tộc thiểu số Tuy nhiên, chế độ học bổng của

HS chỉ đủ dành để tổ chức cho HS ăn tập thể 3 bữa/ngày; cácnhu cầu sinh hoạt kháccủa HS gặp rất nhiều khó khăn