CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 10 PHẦN CÔNG DÂN VỚI ĐẠO ĐỨC Ở TRƯỜNG THPT NGUYỄN DUTỈNH PHÚ YÊN... Do đó, “phương pháp
Trang 1CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 10 PHẦN CÔNG DÂN VỚI ĐẠO ĐỨC Ở TRƯỜNG THPT NGUYỄN DU
TỈNH PHÚ YÊN
Trang 2Cơ sở lý luận của phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD lớp 10 phần “Công dân với đạo đức” ở trường THPT Nguyễn Du tỉnh Phú Yên.
Quan niệm về phương pháp và phương pháp dạy học Quan niệm về phương pháp
Trong một thế giới đang biến động từng giây bởi sự pháttriển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ, nhà tương lai họcThiery Gaudin đã đưa ra một thông điệp khẩn thiết: Hãy họcphương pháp chứ đừng học dữ liệu! Vậy, phương pháp là gì?
“Phương pháp là một thuật ngữ bắt nguồn từ tiếng HiLạp “Methodos” nghĩa là “Con đường nghiên cứu”; “Cáchthức nhận thức” nguyên văn là con đường đi tới một cái gì đó,
có nghĩa là cách thức đạt tới mục đích [13, 9 ]
“Phương pháp được hiểu là hệ thống những quy tắc,nguyên tắc, quy phạm dùng để chỉ đạo kĩ thuật; là tổ hợp cácbước đi, là quy trình mà trí tuệ phải đi theo để tìm ra và chứngminh chân lí Phương pháp còn được hiểu theo nghĩa là kếhoạch được tổ chức hợp lí trong quản lí” [13, 9]…
Theo định nghĩa chung nhất “phương pháp là cách thức,
Trang 3con đường, phương tiện để đạt tới mục đích nhất định để giảiquyết những nhiệm vụ nhất định trong nhận thức và thựctiễn”.[13, 9].
“Phương pháp với tư cách là con đường, là phương tiệnđể thu lượm những kết quả nhất định trong nhận thức và trongthực hành bao gồm hai mặt: Mặt khách quan và mặt chủquan”[13, 15]
“Phương pháp là phạm trù gắn liền với hoạt động có ýthức của con người giúp con người nhận thức được hiện thựckhách quan, nhận thức được thực tiễn mà hiện thực kháchquan và thực tiễn được vận động theo những quy luật kháchquan của bản thân và chịu sự tác động hợp quy luật của thếgiới xung quanh” [12, 10]
Do đó, “phương pháp là một trong những yếu tố quyếtđịnh thành công hay thất bại trong hoạt động nhận thức và cảitạo thực tiễn của con người Không có phương pháp conngười sẽ hành động không có kết quả thậm chí phạm sai lầm,thất bại, đúng như R.Đềcác - nhà duy vật Pháp thế kỷ 18 -khẳng định thiếu phương pháp thì người tài cũng có thể khôngđạt kết quả, có phương pháp thì người tầm thường cũng làm
Trang 4việc phi thường”[13, 10].
- Quan niệm về phương pháp dạy học
Phương pháp dạy học là những cách thức làm việc giữathầy, cô giáo và học sinh, nhờ đó mà học sinh nắm vững đượckiến thức, kỹ năng, kỹ xảo hình thành được thế giới quan vànăng lực
Như vậy có thể nói: “Trong giáo dục nói chung, dạy họcnói riêng còn rất cần có phương pháp Phải giúp người họchọc bằng sự nỗ lực của bản thân dưới sự hướng dẫn của giáoviên chiếm lĩnh được kiến thức bằng con đường ngắn nhất.Vì thế, kết quả giáo dục cũng như dạy học trong nhà trườngkhông chỉ đánh giá ở mặt nội dung mà ở cả mặt phươngpháp” [13, 10]
Trong thực tiễn, căn cứ vào các cấp độ của quá trình dạyhọc, khái niệm phương pháp dạy học là khái niệm đa cấp độ
Cấp độ rộng nhất: “Phương pháp dạy học là những quanđiểm, tư tưởng về tổ chức dạy học, là cách thức triển khai củamột hệ thống dạy học đa tầng, đa diện cho một bậc học, cấphọc, ngành học, phương thức học…[13, 12]
Trang 5Cấp độ thứ 2: “Phương pháp dạy học là chiến lược và
mô hình dạy học, là cách thức triển khai một quá trình dạyhọc cụ thể, diễn ra theo một quá trình, trong một không gianthời gian nhất định và được cấu trúc bởi mục tiêu, nội dungdạy học Các hoạt động dạy - học và kết quả dạy học Tức làcách thức hình thành mục tiêu dạy học, cách thức soạn thảovà triển khai nội dung dạy học,cách thức tổ chức hoạt độngdạy và hoạt động học, cách thức kiểm tra và đánh giá kết quảcủa quá trình dạy học nhằm thực hiện hóa mục tiêu, nội dungdạy học”[13, 12]
Cấp độ thứ 3: “Phương pháp dạy học là những phươngpháp cụ thể, là cách thức tiến hành các hoạt động của ngườidạy và người học nhằm thực hiện một nội dung dạy học đãđược xác định” [13, 12]
Những cấp độ đó cho thấy “phương pháp dạy học khôngphải là một thực thể độc lập mục đích tự thân, mà phươngpháp dạy học chỉ là hình thức vận động của một hoạt độngđặc thù: Hoạt động dạy học”[13, 12]
Cho đến nay, phương pháp vẫn là một vấn đề sư phạm
có nhiều quan điểm, chưa có sự thống nhất về định nghĩa,
Trang 6khái niệm Tuy nhiên, các quan niệm đó đều thừa nhậnphương pháp dạy học có những đặc trưng sau:
“Phương pháp dạy học phản ánh sự vận động của quátrình nhận thức của người học nhằm đạt được mục đích họctập”[13, 13]
“Phương pháp phản ánh cách thức hoạt động, tương tác,sự trao đổi thông tin (truyền đạt và lĩnh hội) giữa người dạyvà người học”[13, 13]
“Phương pháp dạy học phản ánh cách thức tổ chức, điềukhiển hoạt động nhận thức của người dạy như: kích thích vàxây dựng động cơ, tổ chức các hoạt động nhận thức và kiểmtra - đánh giá kết quả nhận thức của người học… ”[13, 13]
“Phương pháp còn phản ánh cách thức tự tổ chức, tựđiều khiển, tự kiểm tra đánh giá của người học”[13, 13]
Do đó, “Phương pháp dạy học được hiểu là cách thứchoạt động phối hợp thống nhất của giáo viên và học sinhnhằm thực hiện tối ưu mục tiêu và nhiệm vụ dạy học” [13,13]
Phương pháp dạy học môn GDCD
Trang 7“Phương pháp dạy học GDCD là một khoa học, thuộcchuyên ngành khoa học giáo dục, một bộ phận của lí luận dạyhọc” [13, 18].
Ngay từ khi mới xuất hiện, con người đã có những hiểubiết về thế giới xung quanh nhưng phải đến khi công cụ laođược cải tiến, sản xuất được đẩy mạnh, xã hội phân chia thànhgiai cấp thì khoa học mới ra đời Khoa học là một bộ phận củahình thái ý thức xã hội, được xây dựng trên cơ sở nhận thứchiện thực khách quan, là sự tổng kết những hiểu biết kinhnghiệm của con người trong lao động sản xuất và trong quanhệ xã hội nhưng đã đạt đến trình độ đi sâu vào bản chất sựvật, qui luật vận động của sự vật và đạt đến chân lí; nghĩa làđạt đến trình độ khái quát hóa, trừu tượng hóa cao Khoa họcđược hiểu là hệ thống những tri thức về mọi qui luật của vậnđộng và sự vận động của vật chất, những qui định của tựnhiên, xã hội và tư duy
Với tư cách là một khoa học, phương pháp dạy họcGDCD được xem là một bộ phận của khoa học giáo dục, làmột hệ thống lí thuyết và kĩ năng cơ bản để tổ chức quá trìnhdạy học môn GDCD ở trường trung học phổ thông
Trang 8“Dạy học môn GDCD là quá trình chuyển giao thông tinkhoa học của bộ môn giữa thầy giáo và học sinh, nó bao gồmhai quá trình: quá trình xử lí thông tin và chuyển giao thôngkhoa học của thầy giáo và quá trình tiếp nhận, xử lí thông tin
đó của học sinh Hai quá trình này tác động qua lại với nhau,
bổ sung lẫn nhau, tạo điều kiện tốt cho nhau để hoàn thànhtoàn bộ quá trình dạy học Trong sự tác động đó sẽ bộc lộnhững quy luật của quá trình dạy học môn GDCD” [13, 20]
Do đó, những giáo viên dạy học môn GDCD phải đạt đếntrình độ khái quát những kinh nghiệm phong phú của thựctiễn, phải phát hiện quy luật của quá trình dạy học mônGDCD, làm cơ sở khoa học cho việc xác định phương phápdạy học có hiệu quả, phù hợp với nội dung, đặc thù tri thứcmôn học, tâm lí lứa tuổi và mục tiêu nhà trường Việt Nam
Từ đó cho thấy “phương pháp dạy học GDCD là cáchthức hoạt động phối hợp thống nhất của giáo viên và học sinhnhằm phát hiện những quy luật của quá trình dạy học mônGDCD xây dựng hệ thống các nguyên tắc, hình thức vàphương pháp dạy học cụ thể để tổ chức thành công các hoạtđộng dạy học môn GDCD ở trường trung học phổ thông”[13,20]
Trang 9Phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD
Quan niệm về phương pháp thảo luận nhóm
Hiện nay có rất nhiều khái niệm về phương pháp thảoluận nhóm, nhưng trước tiên chúng ta tìm hiểu về nhóm vàthảo luận nhóm là gì Có thể hiểu nhóm là một tổ chức có từhai người trở lên, trong đó các thành viên trong nhóm có sựtương tác với nhau để hoàn thành mục đích đề ra Còn thảoluận nhóm là sự trao đổi những ý kiến của từng người trongnhóm nhằm làm sáng tỏ một nhiệm vụ nào đó và đưa ra ýkiến chung cả nhóm
“Phương pháp thảo luận nhóm là sự phát triển củaphương pháp thảo luận trên lớp (Xêmina) Phương pháp nàyhiện nay được sử dụng khá phổ biến ở tất cả các môn họctrong trường trung học phổ thông, trong đó có môn GDCD”[13, 163]
Về thực chất, “phương pháp thảo luận nhóm là phươngpháp dạy học trong đó nhóm lớn (lớp học) được chia thànhcác nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm
Trang 10việc, được bàn bạc trao đổi về một chủ đề cụ thể và đưa ra ýkiến chung của nhóm mình về vần đề đó” [13, 163].
Mục đích của “thảo luận nhóm là làm tăng tối đa cơ hộiđể học sinh được làm việc và thể hiện khả năng của mình,được chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, ý kiến để giải quyết mộtvấn đề có liên quan đến nội dung bài học”[13, 163]
“Đây là phương pháp hợp quy luật tâm lí của con người.Mọi cá nhân từ nhỏ đến lớn đều có xu hướng thích sinh hoạt,quan hệ và làm việc trong các nhóm nhỏ Ở đó cá nhân khôngnhững được thỏa mãn nhu cầu giao tiếp, có cảm giác an toànmà còn xuất hiện những hứng khởi làm tăng thêm hiệu suấtlàm việc do sự phụ thuộc lẫn nhau một cách tích cực và tráchnhiệm phải giải thích vấn đề thuộc từng cá nhân trong nhóm,hình thành kĩ năng hợp tác nhóm và kĩ năng xử lí tình huốngtrong nhóm” [13, 163]
Các hình thức thảo luận nhóm
Phương pháp thảo luận nhóm là một trong nhữngphương pháp có sự tham gia tích cực của học sinh Thảo luậnnhóm còn là phương tiện học hỏi có tính cách dân chủ, mọi cánhân được tự do bày tỏ quan điểm, tạo thói quen sinh hoạt
Trang 11bình đẳng, biết đón nhận quan điểm bất đồng, hình thànhquan điểm cá nhân giúp học sinh rèn luyện kỹ năng giải quyếtvấn đề khó khăn Thảo luận nhóm có thể thực hiện dưới cáchình thức sau đây:
Nhóm nhỏ thông thường: “Giáo viên chia lớp học thànhcác nhóm nhỏ (từ 5 - 7 học sinh) để thảo luận một vấn đề cụthể và nhanh chóng đưa ra kết luận tập thể về vấn đề đó Hìnhthức này thường được sử dụng kết hợp với các phương phápdạy học khác trong một bài học, một tiết học, nội dung thảoluận của nhóm nhỏ thông thường là các vấn đề ngắn, thờilượng ít (từ 10 - 15 phút)” [13, 164]
Nhóm nhỏ rì rầm: “Giáo viên chia lớp thành các nhóm
“cực nhỏ” từ 2 -3 học sinh (thường là cùng một bàn) để traođổi (rì rầm) và thống nhất trả lời một câu hỏi, giải quyết mộtvấn đề, nêu một ý tưởng, một thái độ…Để nhóm rì rầm cóhiệu quả Giáo viên cần cung cấp đầy đủ, chính xác các dữkiện, gợi ý và nêu rõ yêu cầu đối với các câu trả lời để cácthành viên tập trung vào giải quyết” [13, 164]
Nhóm kim tự tháp: “Đây là hình thức mở rộng của nhómrì rầm, sau khi thảo luận theo cặp (nhóm rì rầm) các cặp (2 - 3
Trang 12nhóm rì rầm) kết hợp thành một nhóm để hoàn thiện một vấn
đề chung Nếu cần thiết có thể kết hợp nhóm này thành nhómkhác lớn hơn (8 -16 học sinh)”[13, 164]
Nhóm đồng tâm: “Giáo viên chia lớp thành hai nhóm:Nhóm thảo luận và nhóm quan sát (sau đó hoán vị cho nhau).Nhóm thảo luận là nhóm nhỏ (6 - 8 học sinh) có nhiệm vụthảo luận, trình bày vấn đề được giao, còn lại các thành viênkhác trong lớp đóng vai trò là người quan sát, phản biện Hìnhthức nhóm này rất có hiệu quả đối với việc dạy học các nộidung tri thức có tính khái quát, trừu tượng của môn GDCD,
nó làm tăng ý thức trách nhiệm của cá nhân học sinh trước tậpthể và tạo động cơ cho những học sinh ngại trình bày ý tưởngcủa mình trước tập thể.”[13, 164]
Ưu điểm và hạn chế của phương pháp thảo luận nhóm
Ưu điểm:
Phát huy tính chủ động, sáng tạo của học sinh, tạo sựđoàn kết, hợp tác giữa các thành viên trong nhóm và mở rộnggiao lưu với các học sinh khác, góp phần tích cực trong quátrình xây dựng nội dung bài học
Trang 13Giáo viên rèn luyện dần phương pháp học tập, nghiêncứu và thái độ học tập tập thể, trên cơ sở đó sẽ tạo điều kiệntốt cho các em học tập cao hơn.
Rèn luyện vốn ngôn ngữ cho các em trong giao tiếp, kếtchặt tình bạn bè qua những lời nói sẻ chia, thông cảm và yêuthương
Giúp các em tự tin qua những lần thảo luận, thuyết trình,đồng thời rèn luyện năng lực tư duy và phát hiện vấn đề
Thảo luận nhóm là cơ hội tốt cho các em học tập, traođổi với nhau Các em sẽ góp nhặt những kiến thức của nhaumà hoàn chỉnh dần kiến thức của mình
Trang 14Do phải tập hợp học sinh thành những nhóm, giáo viênkhông nói rõ cách chuẩn bị nhóm trước thì lớp học sẽ rối loạnhoặc mất trật, bị lãng phí nhiều thời gian.
Nếu trình độ học sinh trong nhóm không đều nhau thìnhững học sinh giỏi, khá sẽ lấn lướt những học sinh trungbình, yếu Các em trung bình, yếu sẽ không có những điềukiện nói lên ý kiến riêng của mình Từ đấy, các em sẽ mặccảm, bất mãn, lơ là và không chú ý vào buổi thảo luận
Số lượng học sinh trong lớp quá đông (mỗi lớpkhoảng 45 học sinh) cũng gây những khó khăn cho việcvận dụng thảo luân nhóm vào việc dạy và học
Vai trò, vị trí của nội dung “Công dân với đạo đức” trong chương trình GDCD lớp 10:
Phần “Công dân với đạo đức” là phần tổng kết, kháiquát lại những nội dung đạo đức mà học sinh đã đạt được ởtiểu học và trung học cơ sở Những chuẩn mực đạo đức họcsinh đã đạt được học ở các lớp đưới được nâng lên thànhnhững giá trị đạo đức, tư tưởng chính trị, lối sống của conngười Việt Nam thời kỳ Công nghiệp hoá, hiện đại hoá nhằm
Trang 15giúp học sinh giải quyết hợp lý, có hiệu quả các mối quan hệxã hội.
Ở phần này có vai trò quan trọng trong việc trang bị chohọc sinh những hiểu biết về các phạm trù cơ bản của đạo đứchọc và trách nhiệm đạo đức của người công dân trong giaiđoạn hiện nay, giúp các em có sự hiểu biết sâu sắc và chínhxác hơn về các giá trị đạo đức trong xã hội và từ đó có cáchđiều chỉnh, uốn nắn bản thân, có sự điều chỉnh hành vi và tháiđộ phù hợp với những chuẩn mực đạo đức của xã hội hiện đại.Mặt khác, “Công dân với đạo đức” cũng cung cấp cho các
em những kiến thức về vai trò, vị trí của người công dântrong mối quan hệ đối với gia đình và xã hội, nhiệm vụ củangười công dân đối với những vấn đề lớn của đất nước vànhân loại để từ đó các em có ý thức được vai trò, nhiệm vụcủa mình và không ngừng phấn đấu, rèn luyện, trau dồi bảnthân để các nhân mình trở thành người công dân có ích choxã hội góp phần xây dựng con người Việt Nam XHCN mới,tiến bộ, hiện đại
Cơ sở thực tiễn của việc Sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD lớp 10 phần "Công
Trang 16dân với đạo đức" ở trường THPT Nguyễn Du tỉnh Phú Yên.
Vài nét về trường THPT Nguyễn Du tỉnh Phú Yên
Trường THPT Nguyễn Du được thành lập theo Quyếtđịnh số 2963/2003/QĐ-UBND ngày 24/10/2003 của chủ tịchUBND tỉnh Phú Yên
Trường đóng trên địa bàn huyện Sông Hinh, là mộthuyện miền núi của tỉnh Phú Yên, một trong 62 huyện nghèonhất nước, cách xa tỉnh lỵ khoảng 80km về hướng Tây Nam
Sự ra đời của ngôi trường cấp 3 này đã đáp ứng đượcnhu cầu, nguyện vọng chính đáng bấy lâu nay của cán bộ vànhân dân về nhu cầu học tập ngày càng cao của học sinhhuyện miền núi Sông Hinh, đặc biệt là con em người dân tộc,bởi trước đó chỉ có các em thuộc gia đình có đủ điều kiệnkinh tế thì mới có thể đến học tại trường THPT Phan BộiChâu, huyện Sơn Hoà và một số em được xét tuyển về học tạitrường PTDT Nội trú tỉnh, số còn lại phải dừng lại ở bậcTHCS Điều này cho thấy chủ trương đúng đắn, sự sáng suốtcủa lãnh đạo các cấp, đặc biệt là lãnh đạo địa phương đối vớisự nghiệp trồng người; khẳng định đầu tư cho giáo dục là đầu
Trang 17tư cho con người, vì sự tiến bộ và phát triển của con người vàxã hội.
Khi thành lập, trường có 142 em học sinh (chỉ khối 10)và 09 cán bộ, giáo viên (đến nửa tháng 9/2003 trường được
bổ sung thêm 03 giáo viên) Cơ sở vật chất để giảng dạy vàlàm việc tại khu trung tâm thị trấn Hai Riêng (trước khitrường đặt trụ sở là khu nhà tole tạm bợ của Ban kinh tếHuyện Sông Hinh) Đến nay toàn trường có gần 1560 họcsinh (3 khối lớp), 80 cán bộ, giáo viên, nhân viên; cơ sở vậtchất dần đáp ứng được nhu cầu dạy và học của nhà trường;
có khu ký túc xá và bếp ăn tập thể cho hơn 600 học sinh ở
xa về ở
Trường đã có đầy đủ các tổ chức như Chi bộ đảng, ĐoànThanh niên, Công đoàn, Chi hội Chữ Thập đỏ, Chi hộiKhuyến học Các tổ chức này hoạt động đồng bộ, đạt hiệu quảvà được các cấp công nhận Chi bộ trường luôn đạt “Trongsạch vững mạnh”, Đoàn trường liên tục đạt Danh hiệu xuấtsắc, Công đoàn trường đạt danh hiệu vững mạnh xuất sắc; Hộicấp trên khen thưởng Chi Hội chữ thập đỏ, Chi Hội Khuyếnhọc có nhiều đóng góp trong công tác Hội
Trang 18Trong thời gian qua, nhà trường đã nhận được sự quantâm và chỉ đạo sát sao của Sở GD&ĐT tỉnh Phú Yên, Huyệnủy, HĐND&UBND, UBMTTQVN huyện cùng sự phối hợpchặt chẽ của các cơ quan hữu quan, Ban Đại diện CMHS, lãnhđạo UBND các xã, sự đoàn kết nhất trí cao của đội ngũ nênnhà trường cũng đã đạt được những kết quả nhất định như:chất lượng hai mặt giáo dục được nâng lên, tỷ lệ tốt nghiệpTHPT dần được cải thiện, đã có học sinh thi đỗ vào cáctrường Đại học, Cao đẳng.
Mặc dù kết quả trên tuy còn rất khiêm tốn nhưng rất đổilớn lao đối với một ngôi trường ở miền núi cao, nơi thầy vàtrò của trường phải đương đầu với rất nhiều khó khăn, thửthách kể cả những thiệt thòi về tinh thần và vật chất mà khônglấy gì bù đắp nổi Thầy và trò nhà trường thực sự tự hào vềnhững thành quả đã đạt được qua 15 năm xây dựng và trưởngthành, đồng thời ghi nhận những cống hiến, những nổ lực cảnhững hy sinh thầm lặng không điều kiện của đội ngũ thầy côgiáo, cán bộ, nhân viên của trường vì sự nghiệp giáo dục củamiền núi, của quê hương Sông Hinh
Trong thời gian tới, nhà trường xác định sẽ phải tiếp tụcđối mặt với những khó khăn về nhiều mặt: Cơ sở vật chất,