SKKN dạy học theo định hướng phát triển năng lực chuyên biệt môn đl cho HS THCS

Trong phạm vi đề SKKN tài này, tôi tập trung nghiên cứu, đổi mới một số phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực để góp phần hình thành ở học sinh những năng lực nói chung và năng lực chuyên biệt của môn Địa lí nói riêng.

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 2

PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1 Lý do chọn đề tài: 1

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu: 2

3 Ý nghĩa của vấn đề 2

PHẦN THỨ HAI: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 3

I Cơ sở lí luận 3

1.1 Khái niệm về năng lực: 3

1.2 Đặc điểm của năng lực: 3

1.3 Phân loại năng lực: 3

1.4 Các mức độ cần đạt của một số năng lực chuyên biệt môn Địa lí: 6

II Cơ sơ thực tiễn 8

2.1 Thuận lợi 8

2.2 Khó khăn 9

PHẦN THỨ BA: CÁC GIẢI PHÁP 11

I Một số phương pháp và kĩ thuật dạy học theo định hướng phát triển năng lực tư duy tổng hợp lãnh thổ 11

1.2 Khảo sát địa lí địa phương, thực địa 13

1.3 Sử dụng bản đồ 13

1.4 Bảng số liệu: 14

1.5 Sử dụng tranh, ảnh địa lí (hình vẽ, ảnh chụp gần, ảnh máy bay, ảnh vệ tinh) 15

II Đánh giá, kiểm tra định kì 15

III Giáo án minh hoạ 17

PHẦN THỨ BA: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 28

1 Kết luận: 28

2 Khuyến nghị: 28

TÀI LIỆU THAM KHẢO 29

PHẦN THỨ NHẤT: ĐẶT VẤN ĐỀ.

I Lý do chọn đề tài.

- Trong bối cảnh toàn cầu hoá cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội đã đặt ranhững yêu cầu mới cho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lựccho đất Nền giáo dục nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trình giáodục tiếp cận nội dung sang định hướng phát triển năng lực của người học – từchỗ quan tâm tới việc học sinh học được gì đến chỗ quan tâm tới việc học sinhlàm được cái gì qua việc học Một trong những định hướng cơ bản của việc đổimới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm, kinh viện, xa rờithực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hình thành năng lực hành động,phát huy tính chủ động, sáng tạo, phát triển năng lực của người học trên cơ sở

đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy Trong quátrình giảng dạy, người thầy, người giáo viên có thể chọn lựa một cách linh hoạtcác phương pháp nhằm phát triển năng lực chung và năng lực chuyên biệt, đặcthù của môn học Để thực hiện được điều đó, nhất định phải thực hiện thànhcông việc chuyển từ phương pháp dạy học theo lối “truyền thụ một chiều” sangdạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực

và phẩm chất, đồng thời phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng vềkiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyếtvấn đề, coi trọng kiểm tra đánh giá kết quả học tập với kiểm tra, đánh giá trongquá trình học tập để có tác động kịp thời nhắm nâng cao chất lượng của hoạtđộng dạy học và giáo dục Tuy nhiên dù sử dụng bất kỳ phương pháp nào cũngphải đảm bảo được nguyên tắc “Học sinh tự mình hoàn thành nhiệm vụ nhậnthức với sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên” Đó cũng là những xu hướngquốc tế trong cải cách PPDH ở nhà trường

- Lâu nay trong các môn học ở tiểu học, đa số giáo viên còn chú trọng nhiều ởmôn công cụ như Tiếng Việt và Toán Do đó, giáo viên có thể dạy rất giỏi rất tốt

ở hai môn này, những môn còn lại do ít được chú trọng nên giáo viên chưa tạocho học sinh hứng thú trong học tập hoặc dạy qua loa nên chưa đạt được hiệuqủa của môn học Với chương trình mới hiện nay mục tiêu là đào tạo ra conngười phát triển toàn diện, định hướng năng lực chung và năng lực chuyên môn

Vì lẽ đó, giáo viên cần thay đổi cách nghĩ cũng như cách dạy thế nào cho tốt tất

cả các môn trong đó có môn Địa lí Tuy là môn ít tiết, nhưng môn Địa lí cungcấp cho học sinh rất nhiều kiến thức thực tế, vốn sống sau này mà quan trọng làkhơi gợi cho các em lòng yêu thích, ham muốn khám phá thiên nhiên, đất nước,con người …… Qua đó giáo dục lòng yêu quê hương, yêu con người cho các emmột cách cụ thể hiệu qủa nhất

- Trong những năm qua, toàn thể giáo viên cả nước đã thực hiện nhiều công việctrong đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá và đã đạt được nhữngthành công bước đầu Đầu là những tiền đề vô cùng quan trọng để chúng ta tiếntới việc việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo định hướng phát triển nănglực của người học Tuy nhiên, từ thực tế giảng dạy của bản thân cũng như việc

đi dự giờ đồng nghiệp tại trường tôi thấy rằng sự sáng tạo trong việc đổi mớiphương pháp dạy học, phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh… chưa nhiều.Dạy học vẫn nặng về truyền thụ kiến thức Việc rèn luyện kỹ năng chưa đượcquan tâm nhiều Hoạt động kiểm tra, đánh giá chưa thực sự khách quan, chínhxác(chủ yếu tái hiện kiến thức), chú trọng đánh giá cuối kì chưa chú trọng đánhgiá quá trình Tất cả những điều đó dẫn tới học sinh học thụ động, lúng túng khigiải quyết các tình huống trong thực tiễn

Sau khi tham gia tập huấn, bồi dưỡng về “đổi mới sinh hoat chuyên môn và

kiểm tra đánh giá theo định hướng phát triển năng lực của học sinh” của Quận

tổ chức, tôi đã nhận thấy phương pháp này có nhiều ưu điểm đặc biệt là phát huytối đa tính sáng tạo của HS, phát triển năng khiếu… Tất cả những điều đó làmhọc sinh giảm áp lực trong học tập cho các môn học nói chung và môn Địa lí nóiriêng Với những ưu điểm trên và xuất phát từ tình hình thực tế tôi đã quyết định

chọn phương pháp “Dạy học theo định hướng phát triển năng lực chuyên biệt môn Địa lí cho học sinh THCS" giúp học sinh học tốt môn Địa lý và yêu thích

bộ môn này để đưa chất lượng môn Địa lý ngày càng được nâng cao

2 Mục đích, đối tượng, phạm vi nghiên cứu.

- Dạy học theo định hướng phát triển năng lực của người học là thực hiện đúngtinh thần Nghị quyết 29 của Ban chấp hành Trung ương Đảng về đổi mới cănbản, toàn diện giáo dục Tìm hiểu, vận dụng những biện pháp đổi mới phươngpháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực của người học để góp phầnhình thành ở học sinh những năng lực nói chung và năng lực chuyên biệt củamôn Địa lí nói riêng

- Trong phạm vi đề tài này, tôi tập trung nghiên cứu một số phương pháp dạyhọc theo định hướng phát triển năng lực chyên biệt của bộ môn cho HS trung đểvận dụng vào việc dạy và học bộ môn đạt hiệu quả cao Từ đó đưa ra nhữngcách tiếp cận, giảng dạy có hiệu quả làm tiền đề áp dụng rộng rãi hơn cho nhữngnăm sau

- Dạy học theo định hướng năng lực nói chung và năng lực chuyên biệt của mônhọc nói riêng vẫn còn là vấn đề khá là mới và phức tạp, chính vì vậy nên tôi chỉxin được trình bày một số phương pháp và kinh nghiệm ít ỏi của bản thân

3 Ý nghĩa của vấn đề.

Qua giảng dạy thực tế, tôi thấy việc dạy học phát triển năng lực cho HS không

chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là mục tiêu dạy học

Hiện nay, một số HS học rất chăm chỉ nhưng vẫn học chưa tốt, những em nàythường học bài nào biết bài đấy, học phần sau đã quên phần trước và không biếtliên kết các kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức đã học trước đóvào những phần sau Phần lớn số HS này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớpkhông biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớcủa mình Dạy học theo định hướng phát triển năng lực chung và năng lựcchuyên biệt học sinh sẽ học được phương pháp học, tăng tính độc lập, chủ động,sáng tạo và phát triển tư duy Cách dạy - học này còn phát triển được năng lựcriêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ, hệ thống hóa kiến thức (huy độngnhững điều đã học trước đó để chọn lọc các ý để ghi) mà còn là sự vận dụngkiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống, hình thành được năng lực chohọc sinh Phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực trong dạyhọc Địa lí nhằm góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập bộ môn Địa

lý ở trường THCS đồng thời sẽ dần dần hình thành cho HS tư duy mạch lạc,hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoahọc làm nền tảng cho những lớp, cấp học tiếp theo

Mặc dù đã có nhiều cố gắng nhưng chắc chắn sáng kiến kinh nghiệmkhông tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự góp ý,chia sẻ của các quý đồng nghiệp để sáng kiến được hoàn thiện hơn Tôi xin trânthành cảm ơn!

PHẦN THỨ HAI: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.

I Cơ sở lí luận.

1.1 Khái niện năng lực.

Trong từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên có giải thích: Năng lực là:

“ Khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt độngnào đó Phẩm chất tâm lí và sinh lí tạo cho con người khả năng hoàn thành mộtloại hoạt động nào đó với chất lượng cao”

Trong tài liệu tập huấn việc dạy học và kiểm tra, đánh giá theo theo địnhhướng phát triển năng lực của học sinh do Bộ giáo dục và Đào tạo phát hành

năm 2014 thì “Năng lực được quan niệm là sự kết hợp một cách linh hoạt và có

tổ chức kiến thức, kỹ năng với thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân,… nhằm đáp ứng hiệu quả một yêu cầu phức hợp của hoạt động trong bối cảnh nhất định Năng lực thể hiện sự vận dụng tổng hợp nhiều yếu tố được thể hiện

thông qua các hoạt động của cá nhân nhằm thực hiện một loại công việc nào đó

1.2 Đặc điểm của phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực.

- Có sự tác động của một cá nhân cụ thể tới một đối tượng cụ thể (kiến thức,quan hệ xã hội, …) để có một sản phẩm nhất định; do đó có thể phân biệt ngườinày với người khác.

- Năng lực là một yếu tố cấu thành trong một hoạt động cụ thể Năng lực chỉ tồntại trong quá trình vận động, phát triển của một hoạt động cụ thể Vì vậy, nănglực vừa là mục tiêu, vừa là kết quả hoạt động

- Giáo dục định hướng năng lực nhằm đảm bảo chất lượng đầu ra của việc dạyhọc, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọngnăng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị chocon người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp.Khác với Phuong pháp dạy học theo định hướng nội dung, chương trình dạy họcđịnh hướng phát triển năng lực tập trung vào việc mô tả chất lượng đầu ra, cóthể coi là ”sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học Việc quản lý chất lượngdạy học chuyển từ việc điều khiển “đầu vào” sang điều khiển “đầu ra”, tức là kếtquả học tập của HS

Bảng so sánh một số đặc trưng cơ bản của dạy học định hướng nội dung và dạy học theo định hướng phát triển năng lực sẽ cho chúng ta thấy ưu điểm

của chương trình dạy học định hướng phát triển năng lực:

Dạy học định hướng nội

Mục tiêu dạy học được mô

tả không chi tiết và không

nhất thiết phải quan sát,

đánh giá được

Kết quả học tập cần đạt được mô tả chitiết và có thể quan sát, đánh giá được; thểhiện được mức độ tiến bộ của HS mộtcách liên tục

Nội

dung

giáo

dục

Việc lựa chọn nội dung

dựa vào các khoa học

chuyên môn, không gắn

với các tình huống thực

tiễn Nội dung được quy

định chi tiết trong chương

trình

Lựa chọn những nội dung nhằm đạt đượckết quả đầu ra đã quy định, gắn với cáctình huống thực tiễn Chương trình chỉquy định những nội dung chính, khôngquy định chi tiết

Phương

pháp

dạy

học

GV là người truyền thụ tri

thức, là trung tâm của quá

trình dạy học HS tiếp thu

thụ động những tri thức

được quy định sẵn

– GV chủ yếu là người tổ chức, hỗ trợ HS

tự lực và tích cực lĩnh hội tri thức Chútrọng sự phát triển khả năng giải quyếtvấn đề, khả năng giao tiếp,…

– Chú trọng sử dụng các quan điểm,phương pháp và kỹ thuật dạy học tíchcực; các phương pháp dạy học thínghiệm, thực hành

Tiêu chí đánh giá được

xây dựng chủ yếu dựa trên

sự ghi nhớ và tái hiện nội

dung đã học

Tiêu chí đánh giá dựa vào năng lực đầu

ra, có tính đến sự tiến bộ trong quá trìnhhọc tập, chú trọng khả năng vận dụngtrong các tình huống thực tiễn

1.3 Phân biệt năng lực trong dạy học.

Năng lực bao gồm các yếu tố cơ bản mà mọi người lao động, mọi công dân đều

cần phải có, đó là các năng lực chung và năng lực chuyên biệt của từng môn học.

- Định hướng chương trình giáo dục đã xác định một số năng lực những năng lực chung mà học sinh cần phải có như:

+ Năng lực làm chủ và phát triển bản thân, bao gồm: Năng lực tự học; năng lựcgiải quyết vấn đề; năng lực sáng tạo; năng lực quản lí bản thân

+ Năng lực xã hội, bao gồm: Năng lực giao tiếp; năng lực hợp tác

+ Năng lực công cụ, bao gồm: Năng lực tính toán; năng lực sử dụng ngôn ngữ;năng lực ứng dụng công nghệ thông tin

- Bên cạnh đó, phải hình thành được các năng lực chuyên biệt: là những năng

lực được hình thành và phát triển trên cơ sở các năng lực chung theo định hướngchuyên sâu, riêng biệt trong các loại hình hoạt động, công việc hoặc tình huống,môi trường đặc thù, cần thiết cho những hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầuhạn hẹp hơn của một hoạt động như Toán học, Âm nhạc, Mĩ thuật, Thể thao,Địa lí,…

+ Năng lực chuyên biệt trong môn Địa lí là: những năng lực được hình thành

và phát triển trên cơ sở các năng lực chung theo định hướng chuyên sâu, riêngbiệt trong các loại hình hoạt động, công việc hoặc tình huống, môi trường đặcthù, cần thiết cho những hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơncủa một hoạt động

Sơ đồ các năng lực chuyên biệt của bộ môn Địa lí ở trường THCS.

* Năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ (đây là năng lực đặc trưng nhất của môn Địa lí)

- Xác định được mối quan hệ tương hỗ giữa hai thành phần tự nhiên, kinh

* Năng lực khảo sát địa lí, thực địa.

- Quan sát và ghi chép một số yếu tố tự nhiên hoặc kinh tế - xã hội đơn giản

ở quanh trường học hoặc nơi cư trú

- Quan sát và ghi chép được một số đặc điểm khó nhận biết hơn của các yếu

tố tự nhiên và kinh tế - xã hội ở khu vực quanh trường học hoặc nơi cư trú

- Thu thập các thông tin được về các đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội ởphạm vi một phường

- Phân tích các thông tin thu thập được về các đặc điểm tự nhiên và kinh tế

- xã hội ở phạm vi một quận/huyện hoặc tỉnh/thành phố

- Đánh giá về hiện trạng của các đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội ởphạm vi một quận/huyện hoặc tỉnh/thành phố

* Năng lực sử dụng bản đồ.

- Đo đạc, tính toán được một số yếu tố sơ đẳng như độ cao, độ sâu, chiềudài, xác định được phương hướng, tọa độ địa lí của các đối tượng tự nhiên vàkinh tế, xã hội trên bản đồ

- Mô tả được đặc điểm về sự phân bố, quy mô, tính chất, cấu trúc, động lựccủa các đối tượng tự nhiên và kinh tế - xã hội được thể hiện trên bản đồ

- So sánh được những điểm tương đồng và khác biệt giữa các yếu tố tựnhiên và kinh tế - xã hội trong một tờ bản đồ hay giữa nhiều tờ bản đồ

- Giải thích được sự phân bố hoặc mối quan hệ của các yếu tố tự nhiên vàkinh tế - xã hội được thể hiện trên bản đồ

- Sử dụng bản đồ để phục vụ các hoạt động trong thực tiễn như khảo sát,tham quan, thực hiện dự án… ở một khu vực ngoài thực địa

* Năng lực sử dụng số liệu thống kê phân tích số liệu và biểu đồ.

- Nêu các nhận xét về quy mô, cấu trúc và xu hướng hiến đổi của các đốitượng tự nhiên và kinh tế - xã hội thông qua đọc số liệu thống kê

- So sánh về quy mô, cấu trúc và xu hướng biến đổi của các đối tượng tựnhiên và kinh tế - xã hội thông qua đọc số liệu thống kê

- Giải thích được quy mô, cấu trúc, xu hướng biến đổi hoặc nét tương đồnghay khác biệt của các đối tượng thể hiện qua số liệu thống kê

- Phân tích mối quan hệ của đối tượng tự nhiên và kinh tế - xã hội được thểhiện qua số liệu thống kê với lãnh thổ chứa đựng số liệu

- Sử dụng số liệu thống kê để chứng minh, giải thích cho các vấn đề tựnhiên hay kinh tế - xã hội của một lãnh thổ nhất định

* Sử dụng tranh, ảnh địa lí (hình vẽ, ảnh chụp gần, ảnh máy bay, ảnh vệ tinh)

- Nhận biết được các đặc điểm của các đối tượng tự nhiên và kinh tế - xãhội được thể hiện trên tranh, ảnh, clip…

- Tìm ra được những điểm tương đồng, khác biệt giữa các đối tượng tựnhiên và kinh tế - xã hội được thể hiện trên tranh, ảnh…

- Nhận biết được mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hộiđược thể hiện trên tranh, ảnh…

- Giải thích được mối quan hệ của các yếu tố tự nhiên và kinh tế - xã hội và

hệ quả của nó tới lãnh thổ thể hiện trên tranh, ảnh…

- Sử dụng tranh, ảnh để chứng minh hay giải thích cho các hiện tượng tựnhiên hay kinh tế - xã hội của một lãnh thổ cụ thể

1.4 Các mức độ cần đạt của một số năng lực chuyên biệt môn Địa lí:

Với mỗi năng lực trên cần đạt được từ thấp đến cao và mô tả từng mức độ đó

như sau:

Bảng mô tả các năng lực chuyên biệt của môn Địa lí

(Trích tài liệu tập huấn năm 2014 - 2015)

tự nhiên,kinh tế - xãhội trênlãnh thổ

Phân tíchđược mốiquan hệtương hỗgiữa cácthành phần

tự nhiên vàkinh tế - xãhội trênlãnh thổ

Xác địnhđược mốiquan hệnhân quảgiữa cácthành phần

tự nhiên vàkinh tế - xãhội trên lãnhthổ

Giải thíchđược mốiquan hệnhân quảgiữa cácthành phần

tự nhiên vàkinh tế - xãhội trên lãnhthổ

Thu thậpđược cácthông tin

về các đặcđiểm tự

Phân tíchcác thôngtin thu thậpđược về cácđặc điểm tự

Đánh giáđược nhữngthuận lợi vàkhó khănđối với sự

nhiên vàkinh tế - xãhội của địađiểm họctập vànghiêncứu.

nhiên vàkinh tế - xãhội của địađiểm học

nghiên cứu

phát triểnkinh tế - xãhội của địađiểm học tập

và nghiêncứu

trúc,độnglực của cácđối tượng

tự nhiên vàkinh tế - xãhội đượcthể hiệntrên bảnđồ

So sánhđược sựgiống nhau

và khácnhau vềđặc điểm

tự nhiên vàkinh tế - xãhội của haikhu vựcđược thểhiện trênbản đồ

Giải thích

và chứngminh được

sự phân bố,đặc điểmhoặc mốiquan hệ củacác yếu tố tựnhiên vàkinh tế - xãhội được thểhiện trênbản đồ

Sử dụng bản

đồ trong họctập và trongcác hoạtđộng thựctiễn nhưkhảo sát,tham quan,thực hiện dự

ngoài thựcđịa có hiệuquả

và biểu đồ,

So sánhđược quy

mô, cơ cấu

hướng biếnđổi của cácđối tượng

Phân tíchđược mốiquan hệgiữa cácđối tượng

tự nhiên vàkinh tế - xãhội củamột lãnhthổ đượcthể hiện

Giải thích,chứng minhđược quy

mô, cơ cấu,

xu hướngbiến đổi của

tượng tựnhiên vàkinh tế - xãhội thể hiện

Sử dụng sốliệu thống

kê để chứngminh, giảithích chocác vấn đề

tự nhiên haykinh tế - xãhội của mộtlãnh thổnhất định

qua bảng

số liệuthống kê

qua bảng sốliệu thống

kê và biểuđồ

II Cơ sơ thực tiễn.

2.1 Thuận lợi.

- Được Đảng, Nhà nước, các cấp, BGH, tổ chuyên môn quan tâm

- Giáo viên được tham gia học các lớp bồi dưỡng chuyên môn nên việcthực đổi mới phương pháp dạy học ở môn Địa lý đã và đang được triển khai cóhiệu quả

- Các loại bản đồ, át lát, tranh ảnh… được trang bị tương đối đầy đủ

- Đa số giáo viên có trình độ đạt chuẩn, trên chuẩn được đào tạo chínhban, chính quy nên đều có kỹ năng và phương pháp tốt

- Nhiều dự án của Bộ GD- ĐT đã và đang được triển khai thực hiện trênphạm vi cả nước Bộ GD - ĐT chủ trương tăng cường hoạt động tự làm thiết bịdạy học của giáo viên và học sinh tạo điều kiện thuận lợi trong hoạt động đổi mớiphương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực chung và của chuyênbiệt của môn học

* Về SGK

- Được trang bị đầy đủ cho học sinh

- Màu sắc, hình ảnh, lược đồ, bản đồ, bảng số liệu, kênh chữ… đẹp, rõràng, chính xác

- Các câu hỏi hoặc các yêu cầu hoạt động được in nghiêng ở giữa bài gợi

ý cho giáo viên tổ chức các hoạt động cho học sinh khai thác thông tin dể dàng

- Câu hỏi cuối bài giúp giáo viên kiểm tra việc thực hiện mục tiêu bài vàcủng cố kiến thức

- Phần tóm tắt trọng tâm bài được đóng khung

* Sách giáo viên: có phần bổ sung thông tin, giúp GV mở rộng kiến thức.

* Về giáo viên:

- Đông đảo giáo viên có nhận thức đúng đắn về đổi mới phương pháp dạyhọc Nhiều giáo viên đã xác định rõ sự cần thiết và có mong muốn thực hiện đổimới đồng bộ phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá

- Một số giáo viên đã vận dụng được các phương pháp, kĩ năng sử dụngthiết bị dạy học và ứng dụng công nghệ thông tin - truyền thông trong tổ chứchoạt động dạy học được nâng cao.

* Tăng cường cơ sở vật chất và thiết bị dạy học.

- Cơ sở vật chất phục vụ đổi mới phương pháp dạy học những năm qua đãđược đặc biệt chú trọng

Với những tác động tích cực từ các cấp quản lý giáo dục, nhận thức vàchất lượng hoạt động đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá của cáctrường trung học cơ sở đã có những chuyển biến tích cực, góp phần làm chochất lượng giáo dục và dạy học từng bước được cải thiện

2.2 Khó khăn.

- Trước đây một thời gian dài trong dạy học Địa lí, GV chủ yếu sử dụng

các phương pháp dạy học như phương pháp dùng lời, phương pháp sử dụng cácphương tiện trực quan (mô hình, bản đồ, tranh ảnh, các loại biểu bảng…) Cóthể nói một số không ít GV có tâm huyết với nghề nghiệp, có hiểu biết sâu sắc

về bộ môn đã sử dụng các phương pháp này khá tốt, khêu gợi được suy nghĩ,tìm tòi, tự lực của học sinh Tuy nhiên, cũng không ít GV còn ít quan tâm tớiviệc phát huy tính tích cực học tập của học sinh khi sử dụng các phương phápdạy học nói trên

- Chưa có điều kiện tổ chức các buổi thực địa kết hợp để học tâp

- Nhiều học sinh học tập thiên về ghi nhớ, khả năng sáng tạo và năng lựcvận dụng tri thức đã học để giải quyết các tình huống thực tiễn cuộc sống Bêncạnh đó nhiều em có hoàn cảnh kinh tế gia đình khó khăn nên chưa có điều kiệnvào mạng tìm kiếm thông tin kiến thức thường xuyên

III Một số phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực Đối với môn Địa lí, khi vận dụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích

cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh như dạy học khám phá thực tế, hợp

tác nhóm, dạy học theo dự án,…Tăng cường tính giao tiếp, khả năng hợp tác củahọc sinh trong giờ học qua các hoạt động thực hành, luyện tập, trao đổi, thảoluận,…vận dụng các phương pháp dạy học theo đặc thù của môn học và cácphương pháp dạy học chung một cách phù hợp nhằm từng bước nâng cao hiệuquả dạy.

3.1 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực tư duy tổng hợp lãnh thổ.

VD: Bài 38 – Địa lí 9 (Phần I – Biển và đảo Việt Nam).

GV cho HS quan sát lược đồ biển và đảo Việt Nam, sau đó GV đặt câu hỏi

? Em hãy nêu đặc điểm đường bờ biển của nước ta?

? Nhận xét về các đảo và quần đảo nước ta?

VD: Trong phần I – Bài 38, có Hình 24.6 Sơ đồ mặt cắt khái quát các vùng biển Việt Nam

Trong bài chỉ cung cấp sơ đồ mà không có thông tin bổ sung, nhưng đòihỏi HS khi quan sát sơ đồ này phải hiểu và trình bày được các bộ phận của nước

ta Vì thế nên đối với một số học sinh yếu khi quan sát sơ đồ này sẽ không hiểuđược khái niệm của từng bộ phận đó

VD trong mục II – Bài 38:

? Tại sao phải phát triển tổng hợp KT biển?

? Tại sao phải ưu tiên phát triển khai thác hải sản xa bờ?

? Công nghiệp chế biến thủy sản phát triển sẽ có tác động như thế nào tới ngành đánh bắt và nuôi trồng thủy sản?

? Vì sao nói tiềm năng du lịch biển nước ta rất lớn nhưng phát triển chưa xứng tầm?

=> Giúp học sinh tư duy tổng hợp được:

+ Xác định được mối quan hệ giữa hai thành phần tự nhiên, kinh tế - xãhội cấu tạo nên một bộ phận lãnh thổ: Vùng biển Việt Nam (Mức 1)

+ Xác định được mối quan hệ tương hỗ giữa nhiều thành phần tự nhiên,kinh tế - xã hội (Nhiều ngành kinh tế tương hỗ lẫn nhau tạo thành tổng hợp kinh

tế biển) (Mức 2)

+ Phân tích được mối quan hệ tương hỗ giữa các thành phần tự nhiên,kinh tế - xã hội (Sự phát triển của ngành công nghiệp chế biến thủy sản tác độngđến ngành đánh bắt và nuôi trồng thủy sản) (Mức 3)

+ Xác định được mối quan hệ nhân quả giữa các thành phần tự nhiên,kinh tế - xã hội (Hiện nay nước ta đang phải ưu tiên phát triển khai thác hải sản

xa bờ) (Mức 4)

+ Giải thích mối quan hệ nhân quả giữa các thành phần tự nhiên và kinh

tế - xã hội (Tại sao phải phát triển tổng hợp kinh tế biển?) (Mức 5)

3.2 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực khảo sát địa lí địa phương, thực địa (Dự án ngoại khóa)

- Quan sát và ghi chép về mức độ ô nhiễm không khí ở một tuyến phố gầntrường học hoặc nơi cư trú:

+ Mức độ khói bụi

+ Tác nhân gây ra khói bụi

+ Thời điểm diễn ra ô nhiễm khói bụi nhiều nhất trong ngày (Dự án ngoại khóa)-> Đưa ra kết luận về vấn đề ô nhiễm không khí ở đó: Nguyên nhân chính, hậuquả và đề xuất một vài ý kiến nhằm làm giảm ô nhiễm không khí ở khu vực này

3.3 Dạy học theo định hướng phát triển năng lực sử dụng bản đồ (lược đồ).

Các kĩ năng này bước đầu đã được hình thành cho HS lớp 6 Tuy nhiên cànglên lớp cao hơn thì các kĩ năng này càng được rèn luyện nhiều hơn; đặc biệt là ởlớp 7 HS bắt đầu được sử dụng rất nhiều bản đồ (cả về TN và KT-XH ), nên GVcần phải chú ý tùy mục đích sử dụng và tùy vào nội dung bài học, HS phải được

áp dụng và thực hiện kĩ năng một cách chính xác sẽ tạo tiền đề cho các em một

kĩ xảo thành thục không những áp dụng vào học tập bộ môn mà còn áp dụngđược cả vào thực tế

Hướng dẫn HS khai thác kiến thức từ bản đồ (lược đồ) địa lí:

Trong quá trình dạy học có liên quan đến bản đồ, GV luôn định hướng cho

HS các bước theo tiến trình khai thác kiến thức từ bản đồ để từ đó trong quá trình thảo luận nhóm các HS cùng làm việc với nhau, các em học khá sẽ giúp

đỡ các em học yếu (Kết hợp dưới sự hướng dẫn của GV) sẽ hình thành cho HS

kĩ năng khai thác kiến thức từ bản đồ

Giáo viên hướng dẫn HS tiến hành khai thác kiến thức qua trình tự 5 bước sau:

Bước 1: Đọc tên bản đồ để biết nội dung.

HS phải xác định được tên bản đồ Sau khi HS đọc tên bản đồ sẽ định hướngđược nôi dung và phạm vi cần tìm hiểu

Ví du: “ Lược đồ các đới cảnh quan tự nhiên Châu Á “

Sau khi HS đọc xong tên lược đồ sẽ định hướng được nội dung cần tìm hiểu

là các đới cảnh quan tự nhiên và phạm vi là ở Châu Á

Bước 2: Đọc bản chú giải để biết cách thể hiện nội dung của bản đồ.

- Sau khi HS đọc tên bản đồ thì đọc bản chú giải để biết nội dung đối tượng địa lí trên bản đồ được mã hóa như thế nào (các kí hiệu gì, màu sắc gì…)

(Bảng chú giải - Hệ thống kí hiệu bản đồ (ngôn ngữ bản đồ) bao gồm các dạng đồ hoạ, màu sắc, chữ cái, con số và cả từ ngữ để ghi nhận vị trí không gian