Sử dụng kho tư liệu để dạy học phần động vật học ở bậc trung học cơ sở (tt)

Thực trạng dạy học sinh học nói chung và phần ộng vật học nói riêng ở các trường trung học cơ sở hiện nay .... - iều 28.2, uật uật iáo ục nêu rõ: hương pháp giáo ục phổ thông phải phát h

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

V NG S AN

Chuyín ngănh: Lý luận vă phương phâp dạy học Sinh học

Mê số: 60.14.01.11

LU N V N TH C S GI O D C H C

Người hướng dẫn khoa học:

TS V N THỊ THANH NHUNG

HU , N M 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAMĐOAN

ôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi ác số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là khách quan, trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Tác giả

V NG S AN

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM N

oàn thành đề tài này, tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến người hướng dẫn khoa học: ăn hị Thanh Nhung – Giảng viên rường ại học ư phạm Huế đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu

ôi xin chân thành cảm ơn quý thầy giáo, cô giáo trong khoa inh trường ại học ư phạm Huế đã nhiệt tình giảng dạy và có những ý kiến đóng góp quý báu cho

đề tài

ồng thời, tôi xin chân thành cảm ơn an iám iệu, hòng ào tạo sau đại học, rường - uế và ại học ồng ai đã tạo điều kiện cho tôi học tập

và nghiên cứu

Cảm ơn an giám hiệu, ác thầy cô trong ổ inh và học sinh rường THCS ong hước, rường ong An, rường THCS Nguyễn ức Ứng, rường ong hành đã tạo điều kiện và hợp tác cùng với tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài

Xin cảm ơn các đồng nghiệp, bạn bè và những người thân đã nhiệt tình động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Huế, tháng 5 năm 2014

ác giả ương ĩ An

Demo Version - Select.Pdf SDK

DANH M C CHỮ VI T TẮT

Demo Version - Select.Pdf SDK

M C L C

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Danh mục các kí hiệu viết tắt iv

PH N M U 6

1 Lí o chọn đề tài 7

1.1 Xuất phát từ nhiệm vụ đổi mới phương pháp ạy học 7

1.2 Xuất phát từ đặc điểm môn học 7

1.3 Xuất phát từ đặc điểm tâm sinh lí học sinh THCS 8

1.4 Xuất phát từ thực trạng dạy học Sinh học ở THCS 8

2 ục đích nghiên cứu 8

3 iả thuyết khoa học 8

4 ối tượng nghiên cứu 9

4.1 ối tượng: 9

4.2 hách thể: 9

4.3 ịa bàn nghiên cứu 9

5 hiệm vụ nghiên cứu 9

6 hương pháp nghiên cứu 9

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết 9

6.2 hương pháp điều tra 10

6.3 hương pháp chuyên gia 10

6.4 hương pháp thực nghiệm sư phạm 10

6.5 hương pháp thống kê toán học 11

7 Lược s vấn đề 13

7.1 rên thế giới 13

7.2 rong nước 15

8 hững đóng góp mới của luận văn 16

PH N 2: N Ê ỨU 14

1 LÍ LU À ỰC TIỄN CỦA VI XÂ DỰNG À S D U TRONG D Y H C SINH H C 14

1.1 ơ sở lí luận 17

1.1.1 hái niệm tư liệu và tư liệu trong dạy học 17

1.1.2 ai trò của tư liệu trong dạy học 18

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.1.3 ác ạng tư liệu trong dạy học 20

1.2 ơ sở thực tiễn 23

1.2.1 Thực trạng dạy học sinh học nói chung và phần ộng vật học nói riêng ở các trường trung học cơ sở hiện nay 23

1.2.2 Thực trạng nguồn tư liệu ộng vật học ở trường THCShiện nay 25

1.2.3 Thực trạng s dụng tư liệu ộng vật học vào ạy học của giáo viên 28

1.2.4 Thực trạng hứng thú học tập của học sinh đối với môn inh học 28

1.2.5 guyên nhân của thực trạng trên 31

2 XÂ Ự À D U 32

TRONG D Y H NG V T H C 32

2.1 Hệ thống tư liệu phần ộng vật học 32

2.1.1 Hệ thống tư liệu giáo khoa 32

2.1.2 Hệ thống tư liệu bổ sung trong dạy học Sinh học 7 40

Hệ thống tư liệu cần bổ sung được trình bày ở bảng sau: 40

2.2 Xây ựng kho tư liệu trong dạy học phần ộng vật học 48

2.2.1 guyên tắc xây ựng 48

2.2.2 Quy trình xây ựng 49

2.3 ụngtư liệutrong giảng ạy ộng vật học ở THCS 54

2.3.1 guyên tắc s dụng 55

2.3.2 Quy trình s dụng 56

2.3.3 Vận dụng quy trình trong ạy học phần ộng vật học ở THCS 59

3.1 ục đích thực nghiệm 66

3.2 ội ung thực nghiệm 66

3.3 Kết quả thực nghiệm 66

3.3.1 hân tích định lượng các bài kiểm tra 66

3.3.2 hân tích định tính 72

3.4 Nhận xét rút ra từ thực nghiệm 74

PH N 3: KẾT LU À ẾN NGHỊ 75

3.1 Kết luận 75

3.2 Kiến nghị 76

À U THAM KHẢO 77

PH L C

Demo Version - Select.Pdf SDK

PHẦN MỞ ĐẦU

1 L d chọn đề tài

1.1 Xuất phát từ nhiệm vụ đổi mới phương pháp dạy học

- iều 27.1, uật iáo ục đã khẳng định: “ ục tiêu của giáo ục phổ thông là giúp học sinh phát triển toàn iện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kĩ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người iệt am xã hội chủ nghĩa, xây ựng tư cách và trách nhiệm công ân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây ựng và bảo vệ ổ quốc”[9]

- iều 28.2, uật uật iáo ục nêu rõ: hương pháp giáo ục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi ưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kĩ năng vận ụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh[9]

- rong “ hiến lược phát triển giáo ục 2001 – 2010” hủ tướng hính phủ phê uyệt đã nêu: cần “ ổi mới và hiện đại hoá phương pháp giáo ục huyển từ truyền đạt tri thức thụ động, thầy giảng, trò ghi sang hướng ẫn người học chủ động

tư uy trong quá trình tiếp cận tri thức; ạy cho người học phương pháp tự học, tự thu nhận thông tin một cách hệ thống và có tư uy phân tích, tổng hợp; phát triển được năng lực của mỗi cá nhân; tăng cường tính chủ động, tính tự chủ của học sinh”

1.2 Xuất phát từ đặc điểm môn học

- inh học là một khoa học thực nghiệm, các kiến thức inh học cần được hình thành bằng phương pháp quan sát và thí nghiệm ác kiến thức đó có thể iễn đạt ưới ạng các vật tượng hình, tượng trưng như: ranh vẽ, ảnh chụp, mô hình, sơ đồ về hình thái cấu tạo các cơ quan, hệ cơ quan, quá trình sinh lý, các mối quan hệ giữa các hệ cơ quan, mối quan hệ giữa cấu tạo và chức năng hư vậy, nếu s ụng thông tin ưới ạng hình ảnh trong ạy học inh Học, học sinh sẽ rất thuận lợi trong lĩnh hội kiến thức, thực hiện các kĩ năng như phân tích, tổng hợp, mô hình hóa, hệ thống hoá, trừu tượng hóa, khái quát hóa,

Demo Version - Select.Pdf SDK

1.3 Xuất phát từ đặc điểm tâm sinh l học sinh THCS

- học sinh ở trường trrung học cơ sở(THCS), khối lượng các đối tượng tri giác được tăng rõ rệt ri giác của các em có trình tự, có kế hoạch và hoàn thiện hơn ác em có khả năng phân tích và tổng hợp phức tạp khi tri giác sự vật, hiện tượng uy nhiên tri giác của học sinh còn một số hạn chế: thiếu kiên trì, còn vội vàng, hấp tấp trong tri giác, tính tổ chức, tính hệ thống trong tri giác còn yếu

- hú ý có chủ định ở học sinh phát triển mạnh, sức tập trung chú ý cao, khả năng i chuyển được tăng cường rõ rệt, khả năng uy trì chú ý được bền lâu uy nhiên, những ấn tượng và rung động mạnh mẽ, phong phú lại làm cho chú

ý của các em không bền vững iều này phụ thuộc vào hứng thú nhận thức, vào tài liệu cần lĩnh hội, vào tâm trạng, thái đội của học sinh trong giờ học ởi vậy, giáo viên cần tổ chức giờ học có nội ung hấp ẫn, đòi hỏi học sinh phải tích cực hoạt động, tích cực suy nghĩ, tham gia xây ựng bài

1.4 Xuất phát từ thực trạng dạy học Sinh học ở THCS

- hực tế ạy học ở các trường hiện nay, phương tiện phục vụ để ạy học bộ môn inh học 7 ở các trường thì hạn chế òi hỏi người giáo viên phải sưu tầm từ nhiều nguồn khác nhau: tạp chí khoa học, sách báo, tivi, mạng internet,… ượng thông tin liên quan đến ộng vật học là trên các phương tiện trên

là rất lớn iệc lựa chọn thông tin nào, các tổ chức khai thác thông tin đó trong giờ học mang lại hiệu quả như thế nào là một việc làm rất cần thiết

Với những lí o trên, chúng tôi chọn đề tài: “Sử dụng kh tư liệu để dạy

học phần Động vật học ở bậc trung học cơ sở”

2 Mục đ ch nghiên c u

ghiên cứu các phương pháp, biện pháp s dụng kho tư liệu trong dạy học phần ộng vật học ở trường trung học cơ sở theo hướng nâng cao năng lực giải quyết vấn đề, năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Sinh học ở trường THCS

3 Giả thuy t kh học

Demo Version - Select.Pdf SDK

4 Đối tư ng nghiên c u

4.1 Đối tư ng:

Hệ thống tư liệu phần ộng vật học phù hợp với chương trình inh học 7 trung học cơ sở và phương pháp s dụng tư liệu trong dạy học

4.2 Khách thể:

Học sinh lớp 7 ở các trường THCS ở Tỉnh ồng Nai

4.3 Đị bàn nghiên c u

Thực nghiệm các trường đại diện cho huyện ong hành, tỉnh ồng Nai

5 Nhiệm vụ nghiên c u

Xây ựng cơ sở lý luận và thực tiễn về s dụng tư liệu trong dạy học ộng vật học

ề xuất quy trình s dụng tư liệu trong dạy học phần ộng vật học ở THCS Vận dụng quy trình s dụng hệ thống tư liệu trong dạy học phần ộng vật học ở THCS

ề xuất quy trình s dụng tư liệu trong dạy học phần ộng vật học ở THCS Vận dụng quy trình s dụng tư liệu trong dạy học các loại kiến thức phần ộng vật học ở THCS

Thực nghiệm sư phạm để kiểm tra hiệu quả của việc s dụng tư liệu trong dạy – học phần ộng vật học ở THCS

6 Phương pháp nghiên c u

6.1 Phương pháp nghiên c u lý thuy t

ghiên cứu các tài liệu về chủ trương, đường lối lãnh đạo của ảng và nhà nước trong công tác giáo ục, các kế hoạch, chương trình hành động nhằm cải tiến phương pháp ạy học theo hướng tích cực lấy học sinh làm trung tâm, nhằm nâng cao hiệu quả dạy và học ở trung học cơ sở

ghiên cứu các tài liệu về quan điểmchỉ đạo của ngành, tài liệu về lý luận dạy học Sinh học, vai trò, phương pháp sưu tầm và s dụng tư liệu trong dạy học và các tài liệu chuyên ngành khác để xây ựng cơ sở lý luận của đề tài

ghiên cứu cấu trúc nội ung chương trình ộng vật học trong sách giáo khoa Sinh học 7 trung học cơ sở

Demo Version - Select.Pdf SDK

ưu tầm và nghiên cứu các tài liệu lí luận về tư liệu và tư liệu trong dạy học Sinh học

ghiên cứu các tài liệu lí luận về giá trị các loại tư liệu trong dạy học

ưu tầm và xây ựng hệ thống tư liệu ộng vật học đã thu thập

6.2 Phương pháp điều tr

S dụng phiếu điều tra nhằm tìm hiểu thực trạng về khả năng s dụng tư liệu trong dạy phần ộng vật học của đối với giáo viên sinh học ở các trường trung học

cơ sở

iều tra ý thức và chất lượng học tập của học sinh thông qua phiếu điều tra, tham khảo số điểm môn học làm cơ sở thực tiễn đề tài

6.3 Phương pháp chuyên gi

Gặp gỡ, trao đổi với đội ngũ chuyên gia có trình độ cao về lĩnh vực mình nghiên cứu, lắng nghe sự tư vấn của các chuyên gia để thu thập thông tin giúp định hướng cho việc triển khai nghiên cứu đề tài

Tranh thủ ý kiến của các chuyên gia trong lĩnh vực khoa học cơ bản và khoa học giáo ục để tìm kiếm tư liệu, biện pháp s dụng tư liệu trong dạy học

6.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm để xác định vai trò cũng như các phương pháp và biện pháp s dụng tư liệu trong dạy học ộng vật học

6.4.1 Chọn trường, lớp thực nghiệm

húng tôi chọn 3 trường Trung học cơ sở trên địa bàn huyện ong hành tỉnh ồng Nai

rường THCS Long An

rường THCS Nguyễn ức Ứng

rường ong hước

Dựa vào kết quả học tập và phân loại học sinh trong sổ điểm ở lớp 6 cùng kết quả khảo sát, chúng tôi chọn mỗi trường 2 lớp, trong đó 1 lớp thực nghiệm và 1 lớp đối chứng có số lượng, chất lượng, trình độ kiến thức, năng lực tư uy và hứng thú học tập môn inh học tương đương nhau

Demo Version - Select.Pdf SDK

6.4.2 Bố tr thực nghiệm

ác lớp thực nghiệm bài học được thiết kế theo phương pháp vận dụng tư liệu đã thu thập được để dạy ộng vật học

ác lớp đối chứng bài học được thiết kế theo phương pháp học hiện nay, không vận dụng tư liệu ộng vật học để dạy

ác lớp thực nghiệm và đối chứng ở mỗi trường cùng 1 giáo viên giảng dạy, đồng đều về thời gian, nội dung, kiến thức và điều kiện dạy học

6.4.3 Các bước nghiên c u

6.4.3.1 Thực nghiệm thăm dò

Mỗi lớp thực nghiệm được dạy trước 1 tiết để học sinh làm quen với phương pháp ạy học mới, đồng thời giúp chúng tôi chỉnh giáo án, chỉnh lí việc vận dụng tư liệu vào dạy học và tiến trình bài giảng cho phù hợp

Dự kiến thời gian: học kỳ năm học 2013 – 2014

6.4.3.2 Thực nghiệm ch nh th c

Mỗi lớp dạy 3 bài au mỗi bài, tiến hành kiểm tra chất lượng lĩnh hội và khả năng vận dụng kiến thức của học sinh ở cả 2 lớp đối chứng và thực nghiệm trong cùng thời gian, cùng đề, cùng biểu điểm

Dự kiến vào học kỳ II năm học 2013 – 2014

Cuối đợt thực nghiệm kiểm tra độ bền vững kiến thức của học sinh ở mỗi nhóm lớp bằng một số bài kiểm tra

6.5 Phương pháp thống kê t án học

S dụng một số công thức toán học thông kê để x lý, đánh giá kết quả điều tra và kết quả thực nghiệm

S dụng phương pháp mô hình hoá bằng biểu đồ hình trụ, hình khối và biểu

đồ gấp khúc để so sánh kết quả thực nghiệm Cụ thể:

6.5.1 Phân t ch định lư ng các bài kiểm tr

ác bài kiểm tra ở các nhóm lớp thực nghiệm (TN) và đối chứng ( ) cùng một biểu điểm theo thang điểm 10

Kết quả thu được chúng tôi x lí bằng thống kê toán học nhằm tăng độ chính xác cũng như sức thuyết phục của các kết luận rình tự tiến hành như sau:

Demo Version - Select.Pdf SDK

6.5.1.1 Lập bảng thống kê và vẽ đồ thị

Lập các bảng tần số

Lớp

Lập bảng phân phối tần suất và tần suất t ch luỹ

 Bảng phân phối tần suất

Lớp TN (%)

Lớp (%)

 Bảng phân phối tích luỹ

Lớp TN (%)

Lớp (%)

Biểu diễn bằng đồ thị:tiến hành x lí các số liệu bằng việc s dụng các biểu

đồ hình trụ và biểu đồ đường gấp khúc

6.5.1.2 Các th m số đặc trưng

- iá trị trung bình cộng : là tham số xác định giá trị trung bình của ãy thống

kê, được tính theo công thức sau:

- rong đó:

+ n: Số học sinh của lớp (hay tổng số bài kiểm tra)

+ ni: Số bài kiểm tra có điểm số là xi

- ộ lệch chuẩn (s): khi có hai giá trị trung bình như nhau thì chưa đủ kết luận hai kết quả là giống nhau, mà còn phụ thuộc vào các giá trị của các đại lượng phân tán ít hay nhiều xung quanh hai giá trị trung bình cộng, sự phân tán đó được mô tả bởi độ lệch chuẩn theo công thức:

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Hệ số biến thiên ( v): hi có hai số trung bình cộng khác nhau, độ lệch chuẩn khác nhau thì phải xem xét hệ số biến thiên:

- rong đó:

+ Cv = 0 – 10% : ao động nhỏ – độ tin cậy cao

+ Cv = 10 – 30% : ao động trung bình

+ Cv = 30 – 100%: Dao động lớn – độ tin cậy nhỏ

- ộ tin cậy (Td): ộ tin cậy phản ánh sự sai khác giữa hai giá trị trung bình của phương án thí nghiệm và đối chứng là có ý nghĩa: d =

- rong đó:

+ : iểm số trung bình của lớp

+ : iểm số trung bình của lớp TN

+ : hương sai lớp

+ : hương sai lớp TN

7 Lư c sử vấn đề

7.1 Trên th giới

7.1.1 Vấn đề đổi mới phương pháp

- thế kỉ X , A ômenxki đã viết: “ iáo ục có mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán đúng đắn, phát triển nhân cách… ãy tìm ra phương pháp cho giáo viên ạy ít hơn, học sinh làm việc nhiều hơn

- háp, từ cuối đại chiến lần thứ nhất rofit đã thành lập hàng trăm hợp tác xã học đường

- J ewey, đã viết: “ iáo ục, về bản chất, là một quá trình xã hội” ư tưởng giáo ục trong tập thể đã được các tác giả Xô iết phát triển trong những năm 1920 – 1930, người ta so sánh mô hình giáo ục trong nhà trường với mô hình hợp tác xã trong nông nghiệp

- háp, năm 1920 đã hình thành những “nhà trường mới”, đặt vấn đề phát triển năng lực của trẻ, khuyến khích các hoạt động o chính học sinh tự quản Xu hướng này đã có ảnh hưởng đến oa ì và nhiều nước hâu Âu

- ăm 1949, ousinet công bố phương pháp làm việc tự o theo nhóm

Demo Version - Select.Pdf SDK