Rèn luyện cho học sinh kĩ năng so sánh trong dạy học phần tiến hóa, sinh học 12 nâng cao (tt)

ục đích nghiên cứu ghiên cứu các biện pháp để rèn luyện kĩ năng so sánh cho học sinh trong dạy học phần iến hóa, inh học 12 nâng cao.. Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc rèn luyện kĩ nă

12 Â

huyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn inh học

ã số: 60.14.01.11

L

Ớ Ẫ K A

Ô

, 2014 Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là khách quan, trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình khoa học nào khác

Huế, tháng 4 năm 2014 Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Nhãn

Demo Version - Select.Pdf SDK

Hoàn thành đề tài này, tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến người hướng dẫn

khoa học: TS Trịnh Đông Thư- giảng viên Khoa Sinh học, trường Đại học Sư phạm Huế đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu

Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy giáo, cô giáo trong khoa Sinh Trường Đại học Sư phạm Huế, trường Đại học Thủ Dầu Một, trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy và có những ý kiến đóng góp quý báu cho đề tài

Đồng thời, tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám Hiệu, Khoa sau Đại học của Trường Đại học Sư phạm Huế và Ban giám hiệu, các cán bộ, quý thầy cô giáo trường Đại học Đồng Nai đã tạo điều kiện cho tôi học tập và nghiên cứu

Tôi cũng xin cảm ơn Ban giám hiệu, quý thầy cô giáo trong Tổ bộ môn Sinh, học sinh trường THPT Nguyễn Trãi, trường THPT Lê Hồng Phong, trường THPT

TT Đức Trí, TP Biên Hoà, tỉnh Đồng Nai đã tạo điều kiện và hợp tác cùng chúng tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài

Xin cảm ơn quý đồng nghiệp, bạn bè xa gần và những người thân đã nhiệt tình động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn

Tác giả

Demo Version - Select.Pdf SDK

L

rang phụ bìa i

ời cam đoan ii

ời cảm ơn iii

Mục lục 1

A Ữ Ắ 6

A Ả , Ể Ồ, Ơ Ồ 7

Ầ 1: Ở Ầ 9

1 ý do chọn đề tài 9

2 Mục đích nghiên cứu 10

3 hiệm vụ nghiên cứu 10

4 Đối tượng nghiên cứu 10

5 hạm vi nghiên cứu 11

6 hương pháp nghiên cứu 11

7 iả thuyết khoa học 12

8 Đóng góp mới của luận văn 12

9 ược sử vấn đề nghiên cứu 13

10 ấu trúc của luận văn 16

PHẦN 2: N I DUNG 17

Ơ 1: Ơ Ở LÍ L ỰC TI N CỦA Ề 17

1.1 ơ sở lí luận 17

1.1.1 ỹ năng học tập của học sinh 17

1.1.2 ĩ năng so sánh 20

1.2 ơ sở thực tiễn 28

Ơ 2: È L Ệ K

Ầ , 12 Â A 35

2.1 hân tích cấu trúc, nội dung phần iến hoá, inh học 12 nâng cao 35

2.2 èn luyện cho học sinh kĩ năng so sánh trong dạy học phần iến hoá, inh học 12 nâng cao 41

2.2.1 guyên tắc rèn luyện 41

2.2.2 Quy trình chung để rèn luyện cho học sinh kĩ năng so sánh 41

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.3 ác biện pháp rèn luyện cho học sinh kĩ năng so sánh trong dạy học phần iến

hoá, inh học 12 nâng cao 45

2.3.1 ử dụng câu hỏi, bài tập 45

2.3.2 ử dụng bài tập tình huống (B ) 47

2.3.3 ử dụng bài tập trắc nghiệm 51

2.4 ổ chức rèn luyện cho học sinh kĩ năng so sánh trong dạy học iến hoá, inh học 12 nâng cao 54

2.4.1 èn cho học sinh xác định được mục đích so sánh 54

2.4.2 ìm tiêu chí và đối tượng so sánh 56

2.4.3 ìm điểm giống nhau, khác nhau và rút ra kết luận 57

2.4.4 hiết lập bảng so sánh và rút ra kết luận có ý nghĩa 58

2.5 iêu chí đánh giá kĩ năng so sánh của học sinh 60

Ơ 3: Ự Ệ 63

3.1 Mục đích thực nghiệm 63

3.2 ội dung và phương pháp thực nghiệm 63

3.3 Xử lý kết quả thực nghiệm 64

3.4 ết quả thực nghiệm và đánh giá 64

Ầ 3: K L K 71

1 ết luận 71

2 iến nghị 72

L Ệ A K Ả .73

L

Demo Version - Select.Pdf SDK

A Ữ Ắ

1 BTTH Bài tập tình huống

Demo Version - Select.Pdf SDK

A Ả , Ể Ồ, Ơ Ồ

1 anh mục bảng

Bảng 1.1 ết quả điều tra thực trạng dạy học rèn kĩ năng cho học sinh của V 28

Bảng 1.2 ết quả điều tra thực trạng của học sinh 31

Bảng 2.1 ấu trúc chương trình phần iến hoá, inh học 12 nâng cao 35

Bảng 2.2 ác nội dung có thể rèn cho học sinh kĩ năng so sánh 38

Bảng 2.3 o sánh tiến hoá nhỏ và tiến hoá lớn 44

Bảng 2.4 ỉ lệ % các axit amin sai khác nhau trong chuỗi pôlipeptit alpha của phân tử hemôglôbin của một số loài động vật 45

Bảng 2.5 o sánh cơ quan tương đồng, cơ quan tương tự và cơ quan thoái hoá 46

Bảng 2.6 o sánh và 47

Bảng 2.7 o sánh phân li tính trạng và đồng quy tính trạng 48

Bảng 2.8 o sánh học thuyết tiến hoá của amac với học thuyết tiến hoá của Đacuyn 49

Bảng 2.9 o sánh quan điểm của amac, Đacuyn, hiện đại về quá trình hình thành loài mới 49

Bảng 2.10 o sánh trong và theo quan điểm của Đacuyn 51

Bảng 2.11 o sánh trong và theo quan điểm của Đacuyn 52

Bảng 2.12 o sánh trong và theo quan điểm của Đacuyn 53

Bảng 2.13 o sánh phân li tính trạng và đồng quy tính trạng 54

Bảng 2.14 o sánh chọn lọc tự nhiên và chọn lọc nhân tạo 57

Bảng 2.15 o sánh tiến hoá nhỏ và tiến hoá lớn 58

Bảng 2.16 iêu chí đánh giá kỹ năng so sánh của học sinh 60

Bảng 2.17 Đánh giá kỹ năng so sánh của theo từng tiêu chí 61

Bảng 2.18 Mức điểm tương ứng với từng tiêu chí 62

Bảng 3.1 Bảng tổng hợp kết quả các lần kiểm tra kỹ năng so sánh 64

Bảng 3.2 Bảng tổng hợp mức độ về các tiêu chí của kỹ năng so sánh 65

Bảng 3.3 Bảng tổng hợp mức độ của từng tiêu chí của kỹ năng so sánh 66

2 anh mục biểu đồ Biểu đồ 3.1 Biểu đồ biểu diễn các mức độ về kỹ năng so sánh trước và sau 65

Demo Version - Select.Pdf SDK

Biểu đồ 3.3 Biểu đồ biểu diễn các mức độ đạt được của tiêu chí 2 trước và sau

TN 67 Biểu đồ 3.4 Biểu đồ biểu diễn các mức độ đạt được của tiêu chí 3 trước và sau

TN 68 Biểu đồ 3.5 Biểu đồ biểu diễn các mức độ đạt được của tiêu chí 4 trước và sau

TN 68

3 anh mục sơ đồ

ơ đồ 2.1 Quy trình rèn luyện kĩ năng so sánh 42

ơ đồ 1.1 Quy trình chung rèn luyện so sánh 25

4 anh mục hình

ình 2.1 Quá trình hình thành loài hươu cao cổ 50 ình 2.2 ấu tạo xương chi trước của một số loài động vật 55

Demo Version - Select.Pdf SDK

Ầ 1: Ở Ầ

1 Lý do chọn đề tài

ỹ năng là một trong ba tiêu chí để đo thành quả của quá trình giáo dục và chất lượng đào tạo èn luyện kỹ năng có vai trò quyết định rất lớn đến chất lượng dạy học ó được xem như một nhiệm vụ ưu tiên song hành với việc trang bị kiến thức ó thể thấy rằng các nghiên cứu về kỹ năng là một trong những định hướng được nhiều nhà giáo dục quan tâm Đặc biệt trước sự bùng nổ của thông tin khoa học và công nghệ đã đặt ra cho các nhà nghiên cứu bài toán về giải quyết mối quan

hệ giữa dạy cái gì và dạy như thế nào cho phù hợp với nền giáo dục hiện đại hắc hẳn cũng có nhiều lời giải cho vấn đề nêu trên, tuy nhiên câu trả lời mang tính thuyết phục nhất đó là hình thành được ở người học các kỹ năng [32]

ách viết về í luận dạy học inh học đã nêu rõ: “ Dạy học không chỉ trang

bị cho học sinh vốn kiến thức về thế giới khách quan, mà còn rèn luyện cho các em năng lực nhận thức” [24] Bởi lẽ đây là chiếc chìa khóa vạn năng giúp cho người

học mở được cánh cửa của kho tàng tri thức và tự chiếm lĩnh nó theo cách riêng của mình ừ đó có thể tự phát hiện các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống [32]

Đặc biệt môn sinh học là môn học thực nghiệm nên việc rèn luyện kỹ năng

có tầm quan trọng nhân đôi ó vừa đáp ứng tính chất đặc thù của môn học vừa là công cụ để người học đi sâu khám phá bản chất của các hiện tượng, quá trình sinh học ệ thống các kĩ năng học tập cũng khá đa dạng, bao gồm: kĩ năng suy luận, kĩ năng phân tích tổng hợp, kĩ năng tư duy và lĩnh hội, kĩ năng bình luận phê phán, kĩ

năng so sánh (hay kĩ năng nhận ra sự giống nhau và khác nhau)…“Trong thực tế,

nhận ra sự giống nhau và khác nhau được xem là cốt lõi của quá trình học tập”

[25] ĩ năng so sánh cần cho mọi phân môn và các cấp học Để lĩnh hội kiến thức một cách toàn diện, không nhầm lẫn giữa các sự vật hiện tượng gần giống nhau, tương đương nhau, trái ngược nhau hoặc có liên quan đến nhau thì học sinh cần phải có kĩ năng so sánh o sánh giúp người học tìm thấy những mối liên hệ, những thuộc tính chung của nhiều đối tượng khác nhau o sánh cũng giúp người học tìm thấy sự khác biệt của những quá trình, những hiện tượng sinh học tương đương Để

so sánh học sinh cũng cần phải có các kĩ năng khác như phân tích, tổng hợp, khái

Demo Version - Select.Pdf SDK

quát…Vì vậy, rèn luyện kĩ năng so sánh cũng đồng thời giúp người học phát triển những kĩ năng tư duy khác nữa

rong nội dung của chương trình inh học bậc , có nhiều kiến thức yêu cầu học sinh cần phải so sánh như: phần sinh học tế bào, phần sinh học cơ thể, phần di truyền… Đặc biệt, phần iến hoá ở chương trình sinh học 12 có nội dung tương đối khó hiều nghiên cứu cho thấy việc dạy và học phần tiến hoá lớp 12 còn gặp khá nhiều khó khăn mà nguyên nhân chính là do học sinh thiếu kĩ năng học tập, trong đó kĩ năng so sánh là nền tảng cơ bản Xuất phát từ những lý do

trên, chúng tôi chọn đề tài: “Rèn luyện cho học sinh kĩ năng so sánh trong dạy

học phần Tiến hóa, sinh học 12 nâng cao”

2 ục đích nghiên cứu

ghiên cứu các biện pháp để rèn luyện kĩ năng so sánh cho học sinh trong dạy học phần iến hóa, inh học 12 nâng cao

3 hiệm vụ nghiên cứu

3.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc rèn luyện kĩ năng so sánh cho học sinh trong phần iến hóa, inh học 12 nâng cao

3.2 Tìm hiểu tình hình dạy và học liên quan đến việc rèn luyện kĩ năng so sánh cho học sinh trong phần iến hóa, inh học 12 nâng cao

3.3 Phân tích cấu trúc nội dung phần Tiến hoá, Sinh học 12 nâng cao và xác định những nội dung có thể rèn cho HS kĩ năng so sánh

3.4 ghiên cứu các biện pháp và quy trình rèn luyện kĩ năng so sánh cho học sinh trong dạy học phần iến hóa, inh học 12 nâng cao

3.5 hiết kế các bài tập rèn luyện kĩ năng so sánh cho học sinh trong dạy học phần iến hóa, inh học 12 nâng cao

3.6 Xây dựng các tiêu chí đánh giá kỹ năng so sánh của học sinh trong dạy học phần iến hóa, inh học 12 nâng cao

3.7 hực nghiệm sư phạm đánh giá hiệu quả của việc rèn luyện kĩ năng so sánh cho học sinh trong dạy học phần Tiến hoá, Sinh học 12 nâng cao

4 ối tượng nghiên cứu

4.1 ối tượng

Demo Version - Select.Pdf SDK

Các biện pháp rèn luyện cho học sinh kĩ năng so sánh trong dạy học phần iến hoá, inh học 12 nâng cao

4.2 Khách thể

Học sinh lớp 12 THPT

5 hạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu kĩ năng so sánh của học sinh trong phần iến hoá, chương trình Sinh học 12 nâng cao

6 Phương pháp nghiên cứu [7]

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

ghiên cứu chủ trương, đường lối của Đảng và chính sách pháp luật của hà nước trong công tác giáo dục Nghiên cứu các tài liệu, sách báo có liên quan đến rèn luyện kĩ năng, kĩ năng so sánh, phiếu học tập, bài tập tình huống, sơ đồ, bản đồ khái niệm của học sinh trong dạy học

ghiên cứu tổng quan các tài liệu lý luận dạy học, phương pháp dạy học, các giáo trình về iến hoá, các tài liệu về rèn luyện kĩ năng học tập để làm cơ sở cho việc xây dựng, thiết kế các bài tập rèn luyện kĩ năng so sánh cho học sinh trong dạy học phần iến hóa, inh học 12 nâng cao

6.2 Phương pháp điều tra

Điều tra bằng anket để thăm dò ý kiến của giáo viên thuộc các trường của Biên Hoà, tỉnh Đồng ai và các huyện lân cận như Vĩnh ửu, ong hành, Vĩnh n tỉnh Đồng ai

Điều tra bằng anket để thăm dò ý kiến của 432 học sinh lớp 12 thuộc 3 trường thuộc Biên Hoà tỉnh Đồng ai đó là: trường guyễn rãi, trường ê ồng hong và trường TT Đức Trí

6.3 hương pháp chuyên gia

ặp gỡ, trao đổi, tham khảo ý kiến đóng góp của các chuyên gia trong lĩnh vực lí luận và phương pháp dạy học inh học Trao đổi trực tiếp với các đồng nghiệp đang giảng dạy bộ môn inh học

6.4 Phương pháp thực nghiệm

Demo Version - Select.Pdf SDK

iến hành thực nghiệm (TN) sư phạm 2 lớp 12 nâng cao của trường guyễn rãi và 2 lớp thuộc trường THPT TT Đức Trí đều thuộc TP Biên Hoà, tỉnh Đồng ai

hảo sát khả năng trả lời câu hỏi, làm các bài tập liên quan đến kĩ năng so sánh trong iến hoá, inh học 12 nâng cao ở học sinh

Đánh giá hiệu quả của các biện pháp rèn luyện kĩ năng so sánh đã đề xuất theo tiêu chí, không có lớp đối chứng

6.5 Phương pháp thống kê toán học

ử dụng một số công thức toán học thống kê để xử lí số liệu thu được và

đánh giá kết quả thực nghiệm

- hần trăm (%)

- iá trị trung bình cộng (X ) : i

i

n n



 10 1 1

rong đó:

n : ố học sinh của lớp

Xi: Điểm số theo thang điểm 10

ni : ố bài kiểm tra có điểm số là Xi

7 iả thuyết khoa học

ếu đề xuất được các biện pháp và xây dựng quy trình rèn luyện kĩ năng hợp

lý thì sẽ hình thành được cho học sinh kĩ năng so sánh trong dạy học phần iến hóa, inh học 12 nâng cao một cách có hiệu quả

8 óng góp mới của luận văn

- Hệ thống hoá cơ sở lí luận và thực tiễn của việc rèn luyện cho học sinh kĩ năng so sánh

- Xác định được các nội dung phần iến hóa có thể tổ chức dạy học để rèn luyện cho học sinh kĩ năng so sánh

- Đề xuất các biện pháp rèn luyện kĩ năng so sánh trong dạy học Tiến hoá

- Xây dựng quy trình tổ chức rèn luyện cho học sinh kĩ năng so sánh trong dạy học phần iến hóa, inh học 12 nâng cao

- Xây dựng được các tiêu chí đánh giá kĩ năng so sánh của học sinh trong dạy học phần iến hóa, inh học 12 nâng cao

Demo Version - Select.Pdf SDK

- Thiết kế 3 giáo án rèn kĩ năng so sánh cho HS

9 Lược sử vấn đề nghiên cứu

9 1 rên thế giới

rên thế giới việc đổi mới phương pháp dạy học đã được quan tâm từ rất sớm hiều nhà nghiên cứu đã quan tâm đến rèn luyện kỹ năng cho trong quá trình dạy học

hổng ử (551 – 479 ), một nhà triết học phương Đông cũng cho rằng dạy học là đưa người học vào tình huống mâu thuẫn, tức đặt ra cho họ những câu hỏi bẫy để kích thích cho người học [16]

Ở thế kỉ thứ XVII, A Komenski đã viết: “ iáo dục có mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán đúng đắn, phát triển nhân cách…hãy tìm ra phương pháp cho phép giáo viên dạy ít hơn, học sinh học nhiều hơn”[16]

Đến đầu thế kỉ XX, theo John ewey ( 1933 ): “ iáo dục, về bản chất, là một quá trình xã hội”[16]

Năm 1949, R Cousinet đã công bố phương pháp làm việc tự do theo nhóm

Ở iên Xô cũ ôdolova (1978) với công trình : “ ác biện pháp sư phạm

để dạy học sinh cuối cấp về mối quan hệ giữa sự kiện và lý thuyết”; Brunov và các tác giả khác về: “ ình thành các hoạt động trí tuệ của học sinh”; naxtaxova (1981 ) với “ ông tác độc lập của học sinh về sinh học đại cương”[16]

X.I.Kixegof với công trình “ ình thành các kỹ năng, kỹ xảo sư phạm cho sinh viên trong điều kiện giáo dục đại học”, hay công trình “ hững vấn đề đào tạo giáo dục đại học” do iscounôv chủ biên… các tác phẩm cho phép xem xét lại vấn đề tổ chức và nội dung của công tác thực hành - thực tập sư phạm nói chung và vấn đề của công tác tập luyện các kỹ năng giảng dạy nói riêng cho sinh viên trong các trường Đ ở iên Xô trước đây [16]

Từ những năm 20 của thế kỉ XX, Ở Anh đã hình thành những mô hình trường học nhằm phát triển năng lực trí tuệ cho trẻ, khuyến khích các hoạt động tự lực, tích cực của học sinh Ở Pháp, Bộ giáo dục đã có những chương trình khuyến khích giáo viên dạy học theo hướng tăng cường vai trò tích cực, chủ động của học sinh trong học tập Ở Mỹ, phương pháp dạy học cá nhân hoá bằng cách giáo viên

Demo Version - Select.Pdf SDK