In order to assess the sustainable capability of an agricultural system and to build the methodology of assessing it’s sustainability, a survey was conducted to collect data, calculate and compare indicators expressing the main characteristics of the Tat hamlet agricultural system between the period periods 1999 and 2004. The research results indicated that selected indicators and indicator groups clearly reflect the nature of the system. Comparison and assessment of the indicator groups showed sustainable development trend of the system at present. The present paper also makes recommendations to build the methodology for assessing sustainability of an agricultural system.
Trang 1Đánh giá sự thay đổi của hệ thống nông nghiệp tại miền núi phía bắc
việt nam trên quan điểm bền vững
Assessing changes in an agricultural system in northern mountainous region
in terms of sustainability Phạm Tiến Dũng1, Trần Đức Viên2, Nguyễn Thanh Lâm2, Nguyễn Thế Phương2
SUMMARY
In order to assess the sustainable capability of an agricultural system and to build the methodology of assessing it’s sustainability, a survey was conducted to collect data, calculate and compare indicators expressing the main characteristics of the Tat hamlet agricultural system between the period periods 1999 and 2004 The research results indicated that selected indicators and indicator groups clearly reflect the nature of the system Comparison and assessment of the indicator groups showed sustainable development trend
of the system at present The present paper also makes recommendations to build the methodology for assessing sustainability of an agricultural system
Key words: Sustainability, agricultural system, indicator group
1 ĐặT VấN Đề
Hiện nay người ta đang nói nhiều về xây
dựng nông nghiệp bền vững, nhưng cách đánh
giá còn đang nhiều tranh c i và chưa có
phương pháp thống nhất Conway (1984) cho
rằng tính bền vững của hệ thống là khả năng
duy trì của hệ thống qua các biến động lớn của
môi trường Một hệ thống nông nghiệp bền
vững cần có năng suất không bị suy giảm qua
thời gian, thông thường từ 3-5 năm và có thể
10-20 năm hoặc hơn (Conway, 1987; Lynam
và Herdt, 1989) Hamblin (1991) có quan
điểm rộng hơn về hệ thống nông nghiệp bền
vững và nhấn mạnh tới sự cần thiết có các số
đo về sinh học và kinh tế x hội thích hợp
Một quan điểm chung về nông nghiệp bền
vững được đưa ra từ USDA (2005) là: 1) Hệ
thống phải thoả m n nhu cầu về lương thực và
sợi cho con người; 2) Làm tăng chất lượng
môi trường và nguồn tài nguyên thiên nhiên;
3) Sử dụng hiệu quả nhất nguồn tài nguyên
không tái tạo và tài nguyên nông trại; 4) Các
hoạt động trang trại bền vững về mặt kinh tế; 5) Làm tăng chất lượng cuộc sống cho nông dân cũng như cho toàn x hội
Stevens (2003) khi đo tính bền vững của
hệ sinh thái làng rừng lại chia các chỉ tiêu thành 4 nhóm khác nhau: 1) bền vững của nhóm tài chính có 4 chỉ tiêu đặc biệt; 2) nhóm
điều kiện x hội có 11 chỉ tiêu; 3) nhóm kỹ năng quản lý có 9 chỉ tiêu; và 4) các đặc trưng của đất có 9 chỉ tiêu
Sau khi có các chỉ tiêu, người ta dùng sơ
đồ AMOEBA (rada) để đánh giá một cách tổng hợp tính bền vững của hệ thống ở bước cuối cùng và so sánh diện tích của sơ đồ vẽ
được tại hai thời điểm hoặc hai hệ thống để rút
ra kết luận về tính bền vững của hệ thống, thời
điểm nào hoặc hệ thống nào có diện tích của sơ đồ lớn hơn thì bền vững hơn (dẫn bởi Lopez-Ridaura và cộng sự, 2002)
Tóm lại, tuỳ thuộc mức độ tổ chức của hệ thống, tùy thuộc điều kiện cụ thể của nghiên
1 Trường Cao ủẳng cộng ủồng Hà Tõy
2 Trường ðại học Nụng nghiệp I, Hà Tõy
Trang 2Phạm Tiến Dũng, Trần Đức Viên, Nguyễn Thanh Lâm, Nguyễn Thế Phương
cứu, mục đích nghiên cứu và khung thời gian
nghiên cứu mà người nghiên cứu phải xây
dựng được bộ chỉ tiêu đánh giá phù hợp với
từng trường hợp cụ thể và đáp ứng toàn bộ
mục đích nghiên cứu Vì vậy mục tiêu cụ thể
của nghiên cứu này là xây dựng hệ thống các
chỉ tiêu thích hợp để đánh giá sự thay đổi của
hệ thống trên quan điểm bền vững và xem xét
xu thế bền vững của hệ thống sau khoảng thời
gian 5 năm, qua đó góp phần xây dựng
phương pháp đánh giá tính bền vững của một
hệ thống nông nghiệp
2 PHƯƠNG PHáP NGHIÊN CứU
Để đánh giá tính bền vững của hệ thống,
nghiên cứu này dựa trên cơ sở của xu thế thời
gian để so sánh các chỉ tiêu từ thời gian này
sang thời gian khác Hai điểm thời gian được
lựa chọn: năm 1999 và 2004 với khoảng cách
5 năm
Cả hai cuộc điều tra đều sử dụng chung
bộ câu hỏi với số mẫu điều tra ngẫu nhiên 42
hộ Ngoài bảng câu hỏi chính thức, còn phỏng
vấn thêm những người hiểu biết tốt thực tế về
hệ thống nông nghiệp ở bản Tát, Đà Bắc, tỉnh
Hoà Bình
Các nhóm chỉ tiêu và chỉ tiêu phân tích
được lựa chọn trên cơ sở quan điểm nông
nghiệp bền vững của “Department for
Environment Food and Rural Affairs (2004),
USDA” và điều kiện nghiên cứu cụ thể của hệ
thống sao cho có tính khả thi, bao gồm:
(1) Nhóm chỉ tiêu nguồn nhân lực: cấu
trúc dân số cộng đồng, khả năng đọc viết của
dân số cộng đồng, và số năm đi học của người
lớn tuổi trong cộng đồng
(2) Nhóm chỉ tiêu tài sản nông hộ: giá trị
nhà cửa, sở hữu các đồ dùng có giá trị và sở
hữu đất đai
(3) Nhóm các chỉ tiêu hoạt động sản xuất:
Số gia súc, gia cầm của hộ, diện tích đất trồng,
chỉ số đa dạng cây trồng, và năng suất đất
(4) Nhóm chỉ tiêu hoạt động kinh tế: thu
nhập tiền mặt, chỉ số đa dạng thu nhập, chi
tiêu tiền mặt, cân đối tiền mặt, tính công bằng
trong thu nhập
(5) Nhóm chỉ tiêu đánh giá môi trường:
độ che phủ đất và quan điểm của nông dân về
sự thay đổi môi trường
(6) Nhóm chỉ tiêu về văn hoá x hội: các vấn đề tệ nạn x hội, chất lượng các mối quan
hệ x hội trong cộng đồng, sự thay đổi cuộc sống người dân
Các chỉ tiêu tính toán là tiền được qui về giá trị tại cùng thời điểm (1999) cho cả hai đợt
điều tra của nghiên cứu
Các nhóm chỉ tiêu hoặc chỉ tiêu tại hai thời
điểm được so sánh trực tiếp và được qui theo hệ
số bằng cách lấy thời điểm 1999 làm cơ sở so sánh (với hệ số 1) Nếu tại năm 2004 so với năm 1999 chỉ tiêu nào đó được giữ vững hoặc lớn hơn thì được coi như bền vững hơn so với thời điểm trước đó Sau đó, điểm trung bình và sơ đồ AMOEBA (rada) sẽ được sử dụng để so sánh tổng hợp các chỉ tiêu giữa hai thời điểm nghiên cứu Tại thời điểm sau có diện tích sơ
đồ bằng hoặc lớn hơn sẽ thể hiện khả năng bền vững cao hơn so với thời điểm trước
3 KếT QUả NGHIÊN CứU Và THảO LUậN 3.1 Đánh giá về nguồn nhân lực
Trong năm 2004 có sự tiến bộ đáng kể về
số năm đi học của người lớn, số năm tăng lên
rõ rệt (Bảng 1) Tương tự cho chỉ tiêu tỷ lệ người biết đọc biết viết và tỷ lệ người trong độ tuổi 20-59, là nguồn lực chính của hệ thống Tính trung bình, nguồn nhân lực có chất lượng tăng 1,11 lần từ năm 1999 đến năm 2004
Bảng 1 So sánh nhóm chỉ tiêu thể hiện chất
lượng nguồn nhân lực
Năm Chỉ tiêu
1999 2004
So sánh 2004/1999
Tỷ lệ người từ 20-59 tuổi (%) 45,8 48,3 1,05
Tỷ lệ người lớn biết
đọc, biết viết (%) 87,5 92,5 1,06
Số năm đi học trung bình của người lớn
4,7 5,8 1,23
Trang 33.2 Đánh giá về tài sản nông hộ
Bảng 2 So sánh tổng hợp nhóm chỉ tiêu đặc trưng tài sản hộ
Năm Chỉ tiêu
So sánh 2004/1999
Công cụ giá trị: bơm nước, Xe kéo, (% hộ có tài sản) 0,0 17,9 17,90
Đồ điện: Vô tuyến, đài, catset, (% hộ có tài sản) 67,0 79,5 1,19
Có hai chỉ tiêu giảm không đáng kể là giá
trị trung bình nhà và diện tích đất lúa nước, còn
lại tất cả các chỉ tiêu khác đều tăng lên, tăng
nhiều nhất là chỉ tiêu công cụ có giá trị (Bảng 2)
Tổng hợp điểm trung bình của các chỉ tiêu tăng
lên 3,96 lần Điều này chứng tỏ nhóm chỉ tiêu
trên có khả năng bền vững hơn tại năm 2004
Bằng cách tính toán và so sánh tương tự
như 2 nhóm chỉ tiêu trên, các nhóm chỉ tiêu
còn lại là chỉ tiêu về hoạt động sản xuất của
nông hộ, hiệu quả các hoạt động kinh tế, các
chỉ tiêu về môi trường, các chỉ tiêu về văn hoá
x hội và cuộc sống đ được tính toán, so
sánh, kết quả tổng hợp trình bày trên Bảng 3
và Hình 1
Bảng 3 So sánh tổng hợp sự thay đổi
của các nhóm chỉ tiêu được nêu trên
trong hệ thống (lần)
Chất lượng nguồn nhân lực 1 1,10
Các hoạt động sản xuất 1 1,92
Các hoạt động kinh tế 1 1,60
Văn hoá, xã hội và cuộc
sống
Tính trung bình cho tất cả các nhóm thấy
số điểm tăng và được thể hiện rõ (Hình 1),
diện tích đồ thị cho năm 2004 lớn hơn rõ so
với diện tích đồ thị của năm 1999 Vậy xu thế
chung là tại năm 2004 hệ thống có biểu hiện của sự phát triển bền vững hơn so với năm
1999, vì tất cả các nhóm chỉ tiêu đều tăng, không có giảm, trung bình tăng 2,06 lần so với năm 1999
0
1
2
3
4
Thay đổi môi trường văn hóa xã hội
và cuộc sống
Thay đổi
tố chất con người
Tài sản hộ
Hoạt động sản xuất
Thay đổi môi trường
Năm 2004 Năm 1999
Hình 1 Sơ đồ AMOEBA tổng hợp sự thay đổi
của hệ thống Kết quả nghiên cứu này chỉ có ý nghĩa so sánh giữa hai thời điểm nghiên cứu (2004 so với 1999) để xem hệ thống có xu thế phát triển bền vững không hay nói cách khác là tại năm
2004 các chỉ tiêu nghiên cứu đ thay đổi thế nào có thể hiện bền vững hơn hay kém so với năm 1999 không
Với cách lượng hoá (cho điểm) các chỉ tiêu để so sánh chúng giữa hai thời điểm bằng sơ đồ AMOEBA đ cho thấy rất rõ về sự thay
đổi của các chỉ tiêu theo thời gian Phương pháp được sử dụng cho nghiên cứu này có thể coi là một phương pháp thực tế bổ sung vào sự
Trang 4Phạm Tiến Dũng, Trần Đức Viên, Nguyễn Thanh Lâm, Nguyễn Thế Phương
khiếm khuyết của phương pháp mà các tác giả
Gomez Arturo và cộng sự (1996),
Lopez-Ridaura và cộng sự (2002), Stevens (2003) đ
sử dụng để đánh giá tính bền vững của hệ
thống Tuy nhiên trong điều kiện nghiên cứu
này, việc lựa chọn chỉ tiêu nghiên cứu, phương
pháp còn có hạn chế nhất định cần có những
nghiên cứu tiếp tục để có đánh giá và khẳng
định phương pháp một cách tốt hơn
3 KếT LUậN Và Đề NGHị
Các kết quả nghiên cứu đ chỉ ra hầu hết
các số đo chỉ tiêu và nhóm chỉ tiêu đ thay đổi
theo chiều hướng phát triển hơn theo thời gian
từ 1999 đến 2004 Theo quan điểm của đánh
giá, so sánh bền vững thì có thể nói các chỉ
tiêu đưa ra đ phát triển theo xu thế bền vững
hơn cho năm 2004 so với năm 1999
Trong các nhóm chỉ tiêu, nhóm tài sản
gia đình; văn hoá, x hội và cuộc sống; và
các hoạt động sản xuất biểu hiện thay đổi
lớn nhất, các giá trị tăng tương ứng là 3,96;
2,57 và 1,92 lần Nhóm chỉ tiêu chất lượng
nguồn nhân lực và môi trường thay đổi chậm
hơn từ năm 1999 đến năm 2004 với các giá
trị là 1,10 và 1,19 lần
Sự trao đổi hàng hoá và thông tin với môi
trường ngoài hệ thống là cần thiết để tạo ra sự
thay đổi bản chất hệ thống theo xu thế phát
triển làm cơ sở cho hệ thống tiến tới bền vững
Phương pháp nghiên cứu trên đây đ mô
tả và thể hiện rõ, đúng tình trạng thực tế của
hệ thống trong xu thế phát triển hướng tới sự
bền vững Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu chỉ
có ý nghĩa so sánh xu thế bền vững của hệ
thống giữa hai thời kỳ chứ không khẳng
định tính bền vững của hệ thống Để có kết
luận đầy đủ về tính bền vững của hệ thống
nông nghiệp này, đề nghị cần có đánh giá
thường xuyên theo các giai đoạn thời gian
liên tục để có thể thấy tính ổn định của các
chỉ tiêu theo dõi
TàI LIệU THAM KHảO
Conway Gordon R., (1984) What is an
Agroecosystem and Why is it Worthy of
Studies? In: A Terry Rambo and Percy
E.Sajise (eds), An introduction to human
ecology research on agricultural systems in
Southeast Asia East-West Environment and Policy Institute and University of the Philippines at Los Banos
Conway Gordon R., (1987) The properties of agroecosystem Agricultural System 24 (2): 95-117
Department for Environment Food and Rural Affairs (2004) Sustainable development indicators in your pocket
A selection of the UK Government’s indicators of sustainable development published by the Department for Environment, food and Rural Affairs The United Kingdom Website: www Sustainable-development.gov.uk Gomez Arturo A., David E Swete Kelly, J Keith Syers (1996) Measuring the sustainability of agricultural systems at farm level Paper presented in a workshop on Advances in Soil Quality for Land Management held in Ballarat, Australia on April 17-19
Hamblin (1991) Environmental Indicators for sustainable Agriculture Report on National Workshop, Npvember 28-29,
(www.Worldbank.org/html/publication/ issues10, 2005)
Lopez-Ridaura, S., O Masera, and M Astier (2002) Evaluating the sustainability of complex socio-environmental system The MESMIS framework Ecological Indicators 2 (1-2): 135-148
Lynam and Herdt (1989) Sense and Sustainability as an Objective in International Agricultural Research Agricultural Economics 3: 381-398 Stevens Peter R (2003) Measuring the Sustainability of Forest Village
Methodologies: A Turkish Example Website:
www.ffp.csiro.au/tigr/atscmain
USDA, (2005) Alternative Farming Systems Information Center Sustainable Agriculture Resources (Website: www.nal.usda.gov/afsic/agnic/agnic.ht
m, 2005)
