DUdc khong ngiing xay diing va boi dip trong hang tram nam phat trien, khu vile noi thanh hien hiiu cua TP.HCM da c6 difdc mot ket cau vat ly kha kien co, nhiing cung each chiem linh kh
Trang 1lEN KHOA HOC XA HOI VIET NAM
i PHAT TRIEN BEN VOMG VUNG NAM BO
N G U Y E N Q U A N G V I N H
DI TIM sue SONG CAC QUAN HE XA HOI
(GHI CHEP TREN N H Q N G DAM DLfCfNG
KHAO SAT XA HOI HOC)
Trang 2VIEN KHOA HOC XA HOI VIET NAM
VIEN PHAT TRIEN BEN ViTNG V U N G NAM BO
NGUYEN QUANG VINH
D I T I M S l f C SONG CAC QUAN H E X A HOI
(Ghi chep t r e n nhiJng d a m difofng
k h a o sat xa h o i hoc)
THU VIEM llm BINH THUAN
N H A X U A T B A N K H O A H O C X A H O I
H A N O I - 2 0 0 9
Trang 3MUC L U C
, , p , , ,
' • Trang
Muc luc 5 Ldi noi ddu 7
I D O I T H E O B A I T O A N DO T H I vA DO T H I H O A 6
V I E T xNAM 9
1 M o t van de xa hoi hoc hang dau ciia viec cai
tao - c h m h t r a n g do t h i : giam ton t h i i d n g cho
nhom dan cii ngheo n h a t 11
2 Doi song do t h i cl Xom M a - mot dien ciiu ve
"nha ci b i n h dan" t a i t h a n h pho Ho C h i M i n h ,
V i e t N a m 32
3 Con difdng x\i ly h a i hoa l d i ich cac nhom xa
hoi t r o n g Hnh viic nha b do t h i 64
4 Ve cac "giai phap can t h i e p " trong qua t r i n h
giam ngheo do t h i 79
5 M o t CO cau dan ciJ tifOng doi can bang ve xa
hoi cung la n h a n to' tao nen ve dep van hoa
cua k h u do t h i mdi T h u T h i e m , t h a n h pho' Ho
C h i M i n h 88
Trang 46 Nguyen Quang Vinh
6 N g h i ve n h i i n g quan he do t h i doc dao d dong
bang song C i u Long 105
I I N O N G T H O N D A N G V A T V A T R O M I N H V A B A T
N G C J T R E L A I 133
7 Hoan thien cO cau n a n g lUc ngifOi s a n xuat h a n g
hoa trong nong thon dong bang song Ciiu Long 135
8 Ve x u the bien doi cua cac quan he cong dong
•cjj t r o n g t h o n ap cl dong bling song Cxiu L o n g
(quan sat x a hoi hoc) 152
t ; '
9 T h o n g t i n v a phat t r i e n 159
X
10 P h u nut vcti sU doi mdi c a c t h i e t c h e x a hoi
t r o n g mot v i i n g nong t h o n dang phat t r i e n 171
11 V a i tro nha niidc trong tien t r i n h quan ly phat
trien viing (tnidng hdp dong bang song Ciiu Long) 185
I I I C O N N G U C J I V A V A N H O A 209
12 Cau chuyen v a n boa cua mien Tay N a m Bo 211
13 Ke hoach boa gia d i n b 6 dong bSng song C i i u
xl, Long n h i n tuf goc do bien doi loi song 237
14 Tii "song chung" trUdc hon n h a n den gia d i n b
ben viing (suy nghi ve nhiJng dau hieu dau tien) 249
15 M o i quan h e giiia trUdng dai hoc v a moi
16 Doi canh khoe cho bau t r d i cao rong (bay la
chat liidng dao tao sinb vien x a hoi hoc) 273
17 V u n t r o n g v a thii thach t i n h nhay cam x a hoi
cua cac nha x a hoi hoc tiidng l a i 282
C u o h s a c h D i t i m sufc s o n g c a c q u a n h e x a h o i m a
b a n doc d a n g c a m t r e n tay l a tap hdp mot so' bai viet v a chifdng s a c h c h o n loc m a tac gia d a cong bo' difdi n h i e u
d a n g k h a c n h a u trong vong 20 n a m t r d l a i day L a mot
ngtfdi n g h i e n ciifu x a hoi hoc, tac gia da c6 cd hoi q u a n sat,
dieu t r a thtfc dia, p h a n t i c h n h i e u h i e n tifdng v a q u a t r i n h
x a hoi ciia cac vCing do t h i v a n o n g t h o n d a n g b i e n doi
n h a n h t r e n dat nUdc t a , dac biet l a ci d i a b a n N a m Bo
C d c a u cuo'n s a c h gom ba p h a n c h i i y e u :
O phan thii nhdt, tac gia "doi theo bai todn do thi va do thi hoa d Viet Nam", trong do, cac v a n de x a hoi c u a cai tao-
c h i n h t r a n g v a phat trien do thi c u n g v a n n a n n h a ci do t h i
da dqdc p h a n tich v a ly giai, dvfa t r e n dii lieu c u a n h i i n g khao sat x a hoi hoc do tac gia v a cac dong nghiep thUc hien
6 phan thi2 hai, tac gia tap t r u n g p h a n t i c h cac dong
t h a i ciia s i i c h u y e n b i e n x a hoi nong t h o n d dong b a n g song
CiLu L o n g , dac biet c h i i y den c h i e u k i c h n h a n v a n c u a s i i
p h a t t r i e n Do l a ly do v i sao q u a t r i n h phong p h u h o a cd
c a u n a n g Itfc c u a con ngifdi nong thon, p h u n i i nong t h o n
da dudc tac gia dac biet n h a n m a n h
Trang 5C) phdn thi2 ba, nhieu hien t i i d n g v a n hoa va loi song
t r o n g cac cong dong da difdc mo xe dii6i anh hiidng cua
nhutng n h u cau thuc hien t i e n bo v a n hoa 0 cuoi sach, tac
gia da danh sii chu y cho n h i i n g x u hiidng mdi cua thdi dai
dang tac dong den cuoc cai to nen giao due quoc dan, dong
thdi neu len t i n h doi hoi cao doi v6i viec ren luyen sii nhay
cam xa hoi cho cac nha xa hoi hoc tifdng l a i
Cac t r a n g " g h i chep t r e n nhQng dam difdng khao sat xa
hoi hoc" chijfa d i i n g trong cuon sach nho nay se khong the
nao CO diJdc h i n h h a i nhif hom nay neu khong c6 svi gop siic
day chan t i n h cua cac dong nghiep x a hoi hoc cua tac gia
N h a n viec x u a t ban cuon sach, tac gia muo'n bay to Idi cam
dn sau s i c t 6 i cac nha l a n h dao v a cac ban dong nghiep ci
V i e n X a hoi hoc, V i e n Khoa hoc x a hoi t a i t h a n h pho' Ho
C h i M i n h (nay la V i e n Phat t r i e n Ben vQng v u n g N a m Bo),
T r u n g t a m nghien cdu Xa hoi va Con ngiidi - n h i i n g ngiJdi
ban chan t h a n h da dong vien, k h u y e n k h i c h , chung vai sat
canh cCing tac gia trong nhieu cong t r i n h nghien ciiu trong
hang chuc n a m qua
Cuoi cCing, an pham nay ciing muori difdc coi la mot dong
gop thiet thtfc cho le ky niem 35 nam ngay thanh lap Vien
Khoa hoc xa hoi M i e n N a m (tien t h a n cua Vien Phat trien
Ben vQng vung N a m Bo), ndi tac gia da dang hien nhiJng
nam thang sung siic nhat trong cuoc ddi hoc thuat ciia m i n h
Thdng 12 nam 2009
T A C G I A
I DOI THEO BAITOAN DO TH.I
VA DO THj HOA Cf VIET NAM
Trang 6Ho Chi Minh (TP HCM) tren con diidng thiic hien cong nghiep hoa va hien dai hoa, chung ta khong the khong
noi den cdi gid phdi trd ue mat xd hoi cho nhiing sap xep,
cai tao, chinh trang lai cac ket cau vat ly cua khu vvfc noi
thanh truyen thong Ngay tii dau, k h i xem xet cac van de nay, ta hit gap mot van de c6 tinh chat ly thuyet: do la
moi do t h i deu difdc cau thanh bdi hai nhom thanh to cd ban: nhom thanh to' khong gian - vat the va nhom thanh to' to chiic xa hoi Hai nhom thanh to' nay c6 moi quan he
qua lai he't siic khang kbit vdi nhau, tham chi tham nhap
vao nhau trong qua trinh tien hoa cua do t h i Vay thi, moi thao tac cai tao - chinh trang cac ket cau vat the khu vuc noi thanh von da tifdng doi on dinh trong nhieu thap
Trang 712 Nguyen Quang Vinh
ky, t h a m chi hang the ky, chac chin khong the khong gay
nen n h i i n g xao t r o n t r o n g t h a n h to' to chiic xa hoi d cac
k h u vttc hHu quan Va t u y theo t r i n h do quan ly, nim hit
va x i i ly dung din cac van de xa hoi nay sinh c6 the dat
tdi dau, ma cai gia phai t r a ve mat xa hoi cua c\i dan se la
cao hay thap
I I C A I T A O C H I N H T R A N G N O I T H A N H Ctj:
M E N H L E N H C U A SU" P H A T T R I E N !
1 Cl bildc ngoat m6i hien nay cua cong cuoc cong nghiep
hoa, hien dai hoa dat nif6c Viet N a m , vai tro cua cac t r u n g
tarn do t h i ngay cang t r d nen c6 t a m quan trong dac biet,
ke ca trong moi tac dong qua l a i ngay cang nang dong giUa
nong thon va t h a n h t h i N o i mot each chat che t h i cho den
nay (1999), Viet N a m con la mot n\idc c6 miic do do t h i hoa
vao loai thap so v6i nhieu nii6c khac thuoc k h u vtfc chau
A So lieu thong ke quoc gia nam 1998 cho thay ty le cif
dan do t h i t r e n tdng dan so Viet N a m mdi dat t6i 21,3%
Tuy nhien, cac do t h i d nii6c ta dang la nhQng k h u v\ic
dong liic m a n h me cua ca n\idc, lam dau t a u cho cong
nghiep hoa va hien dai hoa dat nifdc Chung c6 tac dong loi
cuon va kich t h i c h n h i i n g v u n g nong thon rong 16n thay
doi cd cau san xuat, tiep n h a n mot so' cong nghe m6i va
t i i n g h\i6c tao ra mot cd cau xa hoi tien bo hdn Ngifdi ta c6
the ghi n h a n rSng t a i cac do t h i 16n nhat la Ha Noi va
T P H C M , ty trong dong gop cho san pham quoc noi ( G D P ) ,
n h i p do tang trifdng cong nghiep va dich v u , nhip do tiep
Ditim SLfc song cac quan he xa hoi 13
nhan dau t\i phat t r i e n t\i cac nguon trong n\X6c va nu6c
ngoai deu khong ngiing tang n h a n h trong thap nien 1990 (mac dii d cuoi thap nien, cac chi so' tang triicing c6 phan cham lai do anh h;Jdng cua cuoc k h u n g hoang t a i chinh trong k h u VTJC Dong N a m A )
Chi t i n h rieng ve dau t\i triic tiep ciia nvf6c ngoai vao
TP H C M , t h i so dvt an con hieu liJc den ngay 31/12/1998 la
742 d i i an, v6i von dau t u la 9,868 t y USD va von phap
d i n h la 4,787 ty USD
Ro r a n g la cong cuoc Doi mdi toan dien ve k i n h te - xa
hoi da tiep t h e m sinh luc cho he thong k i n h te cac do t h i ,
k h i e n cho ban t h a n ket cau vat ly hien t a i cua m6i t h a n h pho t r ^ nen chat choi Trong boi canh do, quan diem quy hoach do t h i m6i dang dvfdc t r i e n k h a i theo may hiidng sau day:
Cac k h u v\ic noi thanh hien h i i u can phai difdc cai tao
-chinh trang;
- Cac k h u v\ic noi t h a n h m6i phat t r i e n can phai vifdn
nhanh t6i nhieu huyen, xa ngoai t h a n h vo'n xUa nay chi biet nhieu den nghe nong;
- Ben canh do, can dieu chinh l a i cac phan k h u chijfc nang, nang len mot each hdp ly chi so" t^ng cao, cai tao mang ludi giao thong do t h i , nao vet va nang cap cac dong song 6 nhi§m lau nam chay ngang qua t h a n h pho
Xem xet van de trong mot toan canh rong Icfn va soi dong n h u the, chung ta mdi h i n h dung het t a m quan trong
Trang 814 NguySn Quang Vinh
cap bach va tinh chat phiic tap cua cong cuoc cai tao
-chinh trang noi thanh hien hvLu, cung nhxi cac he qua xa
hoi nhieu chieu cua qua trinh vvLa noi
2 DUdc khong ngiing xay diing va boi dip trong hang
tram nam phat trien, khu vile noi thanh hien hiiu cua
TP.HCM da c6 difdc mot ket cau vat ly kha kien co, nhiing
cung each chiem linh khong gian c6 tinh truyen thong cua
dan c\i, cung nhiJng mang liidi xa hoi va quan he cong
dong kha on dinh ngay trong long do t h i
Gid day, khi xuat hien nhQng menh lenh m6i cua phat
trien do thi, doi hoi khu v\ic noi thanh hien hiiu phai diidc
cai tao - chinh trang mot each manh me, t h i ro rang la dan
c\i cac dia ban nay phai tham d^i vao mot cuoc sip xep lai
each thiic to chiic cuoc song xa hoi khi cac cd cau vat ly bi
uon nkn lai, dap bo di mot phan va xay dvtng m6i lai mot
p h i n , theo cac muc tieu s\i dung toi ifu khong gian "xoi
mat" ciia khu noi thanh lau ddi
2.1 Ngiidi ta da va dang chiing kien nhieu he qua kinh
te, xa hoi, van hoa het siic tot dep cua qua trinh cai tao
-chinh trang TP.HCM Cu the la:
- Vung dat dai quy hiem cua dia ban noi thanh dUdc sii
dung hdp ly hdn, v6i hieu suat cao hdn, tang them svLc hap
d i n cac nguon dau tM to 16n hdn (Vi du, cac trung tarn
giao dich tai chinh, trung tam dich vu hien dai to ra thich
hdp khi dat tai trung tam do thi truyen thong, trong cac
cao oc difdc trang bi toi tan, nhifng chi chiem mot khoang
dat hdp ly trong quy dat hiem cua do thi)
- Viec dieu chinh lai cac phan khu chile nang, nang len mot each hdp ly chi so tang cao, cai tao mang l\i6i giao thong do t h i , nao vet va nang cap cac dong song 6 n h i i m lau nam chay ngang qua thanh pho", tang them khoang cay xanh, da va dang dem lai mot do thi trong lanh hdn, mot canh quan do thi nhiet ddi phiidng Nam doc dao hdn
- Til khia canh kinh te va nhan van, cong cuoc chinh trang - cai tao noi thanh ciing tao ra mot mol quan he qua
lai hdp ly hdn giQa noi thanh va ngoai thanh, ciing nhxi vdi
cac dia ban ngoai vi xa rong hdn
2.2 Song, mot mat khac, viec cai tao - chinh trang noi
thanh TP HCM cung bao ham trong long no nhiJng rui ro
m&i, nhiJng xdo trgn mdi doi vdi cuoc song cua cac nhom
dan CM chiu tac dong triJc tiep, dac biet la doi vdi nhdm
dan ngheo, phu nit vd tre em song tai cac khu viCc lup xup
hi giai toa vi mue tieu cai tao, chinh trang noi thanh Day
chinh la van de xa hoi ma cac nha xa hoi hoc do t h i d nifdc
ta dang rat quan tam khao sat, phan tich, danh gia va dxia
ra cac khuyen nghi triie tiep nhkm hoa giai cac mau t h u i n
va viidt qua cac kho khan nay sinh
Kinh nghiem mdi day cua nhieu nxidc chau A tren linh viJc nay cho thay cac hoat dong sip xep lai viec chiem
dung khong gian do thi khu viJc noi thanh truyen thong da dung cham den hang chue, hang tram ngan, tham chi ca trieu thi dan Trung Quoc la mot t h i du dien hinh Tai mot Hoi thao khoa hoc quoc te, do Trung tam Xa hoi hoc va Phat trien (Vien Khoa hoc xa hoi tai thanh pho Ho Chi Minh) to chile, quy tu nhieu chuyen gia do t h i hoc quoc te,
Trang 916 Nguyen Quang Vinh
cac nha khoa hoc Trung Quoc da noi den chu de nay mot
each cu the, v6i nhieu mo hinh xii ly va he qua xa hoi khac
nhau Vdi thanh pho Quang Chau, ngiidi ta liiu y nhieu
den d\l an cai tao - chinh trang trong khu pho co Jinhua,
ndi cxi ngu 8.421 gia dinh, v6i 29.861 nhan khau Ngiidi ta
xay ditng tren nen cua mot dia ban chen chuc nha cii ky,
thap tang, diidng hep, 220 nha d cao tang mdi v6i day du
cac dich vu do t h i cong dong va mot canh quan do t h i diidc
thiet ke than trong Cai hay cua mo hinh nay la 89% cac
ho gia dinh song tren dia ban chi phai tam di ddi trong qua
trinh cai tao khu viic nay, nhifng sau do tuyet dai da so' se
trci lai de song trong cac can ho cao tang mdi, xay ngay
tren dia ban cu. Nhil vay, se tranh diidc nhiSng dtit doan
Idn ve cac mang lifdi quan he kinh te va xa hoi cua nhufng
ngUdi dan chiu tac dong trttc tiep Tuy vay, triidng hdp cua
Thiidng Hai t h i lai difdc x\i ly theo each di ddi dan di xa
hdn, ra khoi trung tam thanh pho Ude tinh ttf dau nam
1968 den 1998, 350.000 ho (vdi mot trieu dan) se di ddi
khoi trung tam thanh pho", den cxi t r u tai cac khu dan cxi
thuoc cac quan mdi Trong tinh huohg nay, nhieu giai
phap kinh te - xa hoi eiing da dddc trien khai de dam bao
sxi thao dd va tai tao cac ket cau vat the khong lam ton hai
nhieu den each thiic to chiic xa hoi do t h i va phuc Idi cua
nhom cxi dan chiu tac dong trxic tiep
Trd lai vdi cac van de eiia TP HCM Viee cai tao
-chinh trang khu vdc noi thanh cu dien ra hien nay dang
am tham gay ra nhiJng he qua xa hoi nhieu chieu cho hang
tram ngan t h i dan dang la doi tifdng ganh chiu nhQng tac
Di tim sLfc song cac quan tie xa lidi 17
dong triic tiep De lam ro dieu nay, cac nha xa hoi hoc chiing toi tien hanh mot so cuoc nghien ciiu, dua vao cac cau hoi sau day:
- Thdc tien mot so' dxi an cai tao - chinh trang noi
thanh da dem lai nhiSng hieu qua tich ciJc nao ve kinh te,
xa hoi, van h6a va moi tnidng?
- Giuta cac y tddng tich cxic cua dd an vdi thdc tien trien
khai CO nay sinh mot khoang each nao hay khong? Cac
khia canh xa hoi cua siJ bien doi da dUdc luan chiing va giam sat den mdc do nao?
- Lieu cac quy trinh cai tao - chinh trang noi thanh c6 dap ling dufdc hay khong nhu cau dac thu cua bo phan dan ngheo va gidi phu nii ngheo dang song tren dia ban nhieu xao tron nay? Neu ho phai rdi bo ndi cvT t r u va cong dong
dan cxi quen thuoc de ra di, t h i ho di dau va difdc den bCi ra
sao? Ho c6 tai lap diJdc viec lam, nguon thu nhap va cuoc
song cong dong tot dep d ndi tai dinh cxi khong? Nhom dan
cxi nao phai chiu nhieu thua thiet, r u i ro nhat?
I I I Tir H A I CHl/ONG T R I N H K H A O S A T XA H O I HOC, THir NEU LEN NHlJNG VAN DE XA H O I NAY S I N H ;
KHi cAc D i ; A N C A I T A O - C H I N H T R A N G KHCJi D O N G
1 Mot so hieu qua tich cxic cua hai dxi an cai tao
-chinh t r a n g dxia theo cac quan sat xa hoi hoc
1.1 Cho den thdi diem 31/7/1996, tiic la sau gan 3 nam
trien khai dxi an Nhieu Loc - Thi Nghe, 1590 ho gia dinh
Inti VIEN T!NH BINH JHUki\
'WV^U JO
Trang 1018 NguySn Quang Vinh
song ven kenh da dxXOc den bu de giai toa dia ban; 70,5%
tong so ho bi giai toa da chon phiidng an mua c a c can ho
chung c\i va don tdi ndi d mdi (Theo Dii an, 8.817 ho gia
dinh se phai di chuyen den ndi d mdi tai cac chung c\i)
Mot dieu can khang dinh la cong cuoc di ddi, tai dinh cii
dan c\i ven va tren kenh Nhieu LOG - Thi Nghe len cac
chung c\i da cai thien rat ro net moi triidng song cua toan
the so ba con nay Da so' cac ho con diidc tang dien tich
binh quan/dau ngifdi va 88% cac ho xac nhan nha d difdc
gia tang tinh kien c6'
Nam l i u diem noi bat nhat difdc cac chu ho neu len
trong cac cuoc phong van cua chung toi la: so v6i nha d ven
kenh triidc day, can ho hien nay:
- Thoang mat hdn (96,2% so" chu ho diidc hoi);
- Chieu sang tot hdn (92,4% so'chu ho difdc hoi);
- D3 am thap hdn (77,3% so chu ho diidc hoi);
- Cap dien on dinh hdn (71,9% so'chu ho diidc hoi);
- Cap nUdc on dinh hdn (64,3% so chu ho difdc hoi)
Nhin ci cap do cua cuoc song toan do t h i TP HCM, dii
an cai tao con kenh nay dang dem lai mot dong chay trong
sach, dai 10 km, chay ngang qua thanh pho'; do ciing la
diidng giao thong va kenh tieu thoat nxidc cho mot \\iu v\ic
chiem tdi 27,7% dien tich noi thanh cu Con kenh d U d c cai
tao, nang cap se gop phan hinh thanh canh quan do t h i
mdi, tiJdng ling v6i thanh pho doi mdi va phat trien
Di tim sCrc song cac quan he xa hoi 19
1.2 Dvf an giai toa, tai dinh c\i de xay diing con diidng
Khanh Hoi d Quan 4 cung dat nhflng hieu qua chinh trang
do thi rat dang ghi nhan Con diidng mdi Khanh Hoi d U d c
md rong va nang cap da gop phan thiic hien svi thong thiidng thuan Idi gii3a Quan 4 (mot hon dao c6 lap phia Nam thanh pho) v6i Quan 1 ci trung tam, va toa di cac quan noi thanh khac Mot so' yeu cau quy hoach chinh trang do
thi tai dia ban giai toa, dia ban tai dinh c\i diidc thijc hien
lam cho bo mat do thi Quan 4 trd nen khang trang hdn, tinh
trang 6 nhiem moi triidng d khu vUc nay du:dc giai quyet cd
ban; hieu qua svi dung dat diidc nang cao ro ret
2 Tuy nhien, hang loat van de xa hoi da nay sinh txi
viec thvfc hien hai Du an cai tao - chinh trang do t h i (diidc
khao sat)
Day chinh la moi quan tam hang dau cua chung toi k h i nghien ciiu cac he qua xa hoi cua viec cai tao - chinh trang noi thanh Hai Dii an difdc khao sat da tao ra bd hoi de kham pha nhCing van de xa hoi hang d i u da va dang nay sinh trong qua trinh cai bien cd cau do t h i noi tren
2.1 Trong khuon kho cua Du an Nhieu Loc - Thi Nghe,
so' ba con thuoc dien bi giai toa nha dat va chon con difdng tai dinh cii tai cac can ho chung cii da gap kha nhieu van
de trong cuoc so'ng mdi cua ho So' ba con nhan tien den bu roi "tuy nghi di tan" lai cang gap nhieu kho khan hdn
2.1.1 Tren diidng don len chung cii, mot so thanh vien ho
gia dinh dd phdi ra di, vi can ho chung ci/khong the chiia hei
Triidc k h i len chung cii, binh quan m6i gia dinh thuoc
Trang 1120 NguySn Quang Vinh
dien giai toa c6 7, 8 ngUdi cung thiic s\i chung song Hien
nay, binh quan moi ho don len can ho chung cU chi con 5, 7
ngiidi. Binh quan moi ho giam 2 ngiidi
Nhieu can ho song ven hoac tren kenh triidc day c6 den
10, tham chi 20 ngiidi cung chung song Sau giai toa,
khong phai tat ca deu c6 the don len can ho chung cvf diidc
mua tra gop Ho phai phan tan tim ndi dinh c\i mdi b i n g
nhieu hinh thiic khac nhau Theo cuoc dieu tra cua chiing
toi, 85,5% so' ho bi giai toa (diidc khao sat) da c6 it nhat
mot ngifdi phai di song d ndi khac chii khong cung len can
ho chung cii vdi ca gia dinh Trong so nhiJng ngUdi phai ra
di do CO 26,3% la phu nii, 21,4% la tre em Ngoai mot so ve
song tai cac can ho khac trong he thong chung c\i cua D\i
an, so' di chuyen ra khoi cac khu vxic chung c\i cua J)\i an
da phai \\ia chon cac hinh thilc t\i lo tai dinh c\i nhxi sau:
- 0 nha ba con con sinh song ven kenh: 13,8%>;
- Mua nha (hoac can ho) khac trong noi thanh: 10,6%;
- Thue nha trong noi thanh: 19,8%;
- 6 nhd nha khac trong noi thanh: 17,1%;
- Ve song d nong thon ngoai thanh: 16,6%;
- Cach khac: 22,1%
(Trong so' chon "each khac", c6 mot so' ho van d l i tai
nha cii chvfa kip pha bo, de tranh thii cac mang lifdi quen
thuoc tiep tuc lam an; den khi khong l i diidc nUa t h i mdi
tim mot "each khac" niia)
Di tim sCfc song cac quan lie xa tioi 21
2.1.2 Tai dinh ciC, c6 can ho mdi, nhiCng khong it ngiCdi
red udo cdnh na nan
Trong 186 ho thuoc dien giai toa da len chung c\ (difdc chung toi triJc tiep khao sat) t h i 38,2% thuoc dien mua can
ho tra dijft mot Ian; 59,1%) mua tra gop; con lai 2,7% la cac
ho diidc Nha midc tarn cho thue can ho, hoac dang d nhd
eae gia dinh c6 can ho m6i
Dieu dac biet dang lifu y la c6 den 56,4%) tong so'eae ho mua tra gop phai tra tien ddt mot cao hdn tong so' tien ma
ho do diidc den bCi Do do, nhieu ho phai di vay nd de du tra tien ddt dau Sau do, ho phai vijfa lo tra nd, viia phai lo gom tien tra gop dinh ky, trong khi khong it ho phai trai qua mot giai doan kho khan ve viee lam va thu nhap do di chuyen de tai dinh cif
Theo ket qua dieu tra t h i 26,9% so' ho tai dinh cii tai chung eif thiJc sii da c6 vay nd nhSm d i p cho du tien de mua can ho theo che do tra mot Ian hoac tra gop Doi v6i
nhom dan c\i von da ngheo, t h i day la mot kho khan lau
dai cho ho Va do ciing chinh la mot trong nhiing ly do hang dau khien cho mot bo phan trong so' ho phai s6m rdi
bo cuoc song d chung cii b i n g each sang nhifdng lai can ho cho ngifdi khac de ra di Ho vay i t nhat la 2 trieu dong, ho vay eao nhat la 100 trieu dong Khoang 50%) so ho dien giai toa di vay do da vay tvf 2 trieu den 14 trieu dong (nhom ho vay 10 trieu la dong nhat); con 50% kia t h i c6
miic vay cao hdn, tap trung nhieu d rmic 15 trieu den 25
trieu dong/ho
Trang 1222 NguySn Quang Vinh
2.1.3 Cdc thay doi bat loi ve uiec Idm vd ve cdc dieu kien
tao thu nhdp
Nguon song cua nhom dan cii chiu tac dong triic tiep
chu yeu diia vao cac hoat dong trong k h u vvfc k i n h te p h i
c h i n h thiifc va gan chat vdi moi t r i f d n g song quen thuoc, vdi
cac mang lifdi quan he difdc xay diJng qua nhieu n a m
thang M o t t y le trong so' ho la dan ngheo Viec buoc phai
tach r d i k h o i moi t n i d n g song va n h i i n g quan he quen
thuoc da anh hudng tieu ciic den hoat dong song cua nhom
dan cif b i giai toa
a Trong cd cau viec l a m cua cac ho bi giai toa va len
chung cif CO hien tiidng gidm silt nhiCng viec Idm "buon
thung ban bi/ng" vd "Idm thue cho tit nhdn" L y do chu yeu
la dia ban cii t r u nha d cao tang xa cac ndi cvf t r i i cu, da
gay trci ngai chd ngiidi lao dong tiep tuc cac cong viec buon
t h u n g ban bifng d moi trifdng quen thuoc (tu: 8% giam
xuohg con 6,5% tong so' n h a n k h a u cac ho giai toa len
chung cU difdc khao sat) Sii xa each ve dia ly so vdi ndi ci
cu Cling gay r a bat tien cho mot so' ngifdi tiep tuc l a m d cd
sd t i i nhan {tii 13,7% tdng so' n h a n k h a u giam xuo'ng con
11,9%)
K h i chuyen ve ndi d mdi, kho k h a n ve viec l a m phan Idn
la do moi quen bie't mdi chiia k i p t h i e t lap; mat khac, cac
chu cd, ngifdi quen cu cung ngai t i m tdi ho de keu di l a m
(vi xa xoi), trong luc nguon cung cap lao dong trong k h u
viic p h i chinh thijfc nay l a i doi dao, t h i e u gi ngUdi khac s i n
sang the vao cho trong
Di tim sCrc song cac quan tie xa hoi 23
Do do, da xuat hien mot hien tifdng kha bat ngd la mot
bo phan dan mdi len chung cif cao tang N h i e u Loc - T h i
Nghe \kx\g di ve dia ban cu de lam an, do d nhieu dia
diem d i n h cii mdi, dan cii con thifa thdt, l a i chiia c6 chd bua Cu the, mot so ba con d chung c\i phiidng 17 quan T a n
B i n h da ve lai chd Ong Ta de buon ban, hoac n h a n hang ve
l a m (khoang each chiing 5km)
Cuoc dieu t r a cho thay khoang 50,3% chu ho cho r ^ n g
can ho mdi ho vvLa den d "khong tien lam an" Thiet nghi, sau nay, k h i cac chung cM de t a i d i n h cif dan chiing t a i cac
dia ban cai tao - chinh t r a n g cang ngay cang bi day xa
k h d i k h u t r u n g t a m , t h a m chi ra t a n ngoai t h a n h , t h i gidi quan ly cang can c6 sii quan t a m den viec sdm tao lap cae
cd sd ha tang k y t h u a t cho hoat dong k i n h te, de ngiidi dan
k h o i bi h u t hang
b Dieu t h u h u t siJ chu y cua cac nha nghien cijtu la
t i n h t r a n g that nghiep t r o n g doi tUdng t a i d i n h cif da t a n g
tiL 4,6% tong so n h a n k h a u , t d i 8,6% sau k h i don len
chung cif
Ngifdi ta Cling con n h a n thay ty le nhom " h i i u t r i , gia yeu" Cling tang len (6,0% so vdi 4,6% trifdc k h i len chung cii), ly do chu yeu c6 the la mot so' ngUdi cao tuoi phai t a m thdi gac bo cac viec trifde day da l a m trong moi t r i f d n g song van kenh, nay moi trUdng khong t h u a n , phai ngoi nghi bat d i e di, t a m coi la "gia yeu" Nen chang, t a i t i i n g k h u chung cif, can danh mot khoang khong gian gan can cho moi hoat dong san xuat
Trang 1324 NguySn Quang Vinh
nho, dich vu, buon ban, de tao viec lam va dam bao an
sinh xa hoi lau dai Hien nay, tai mot so chung c\i don dan
ven kenh len, ngufdi dan do qua hdc xiic da phai buon ban
ngay trong can ho hoac tai cac hanh lang, gay Ion xon va
mat ve sinh
c thiet thoi cua phu niX lao dong trong qua trinh tai
dinh cii la mot dieu ma cuoc dieu tra ghi nhan kha dam net
Theo cuoc dieu tra cua chung toi, so' ngifdi trong do tuoi
lao dong cua nhom cU dan len chung c\i chiem 68,3%, v6i
cd cau gidi tinh la: nam 42,7%, nut 57,3% Sau giai toa, ty
le ngiidi that nghiep trong do tuoi lao dong tang 1,3%, so
v6i triidc khi giai toa (11,9% so v6i 10,6%) Nhiing dieu rat
dac biet la phu nQ chiem ty le rat cao trong tong so' nhiing
ngifdi dang that nghiep d do tuoi lao dong: nam 31%, nut
69% Neu chi tinh rieng so' phu nfl (len chung cif) trong do
tuoi lao dong thi ty le khong c6 viec lam len tdi 14,3%, mot
ty le cao den mijtc bao dong (mac dCi chung toi khong tinh
vao day so'phu nii dang thUc sfl lam noi trd)
Cuoc khao sat cua chung toi con cho thay rang so' ngvfdi
mat viec lam do di chuyen, dong hdn so' ngiidi mdi t i m dUdc
viec lam sau di chuyen (11,8% so vdi 4,3%) Trong tong so'
nhiing ngfldi vula tim difdc viec lam mdi (sau di chuyen),
phu nii chi chiem 37,5%, trong k h i do, phu nii chiem den
70,6% tong so' nhiing ngifdi bi mat viec do di chuyen len
chung c\i Theo cac chi phu nii (tii 16 den 55 tuoi) diidc
chung toi phong van rieng tai cac ho chung cii ma ho viia
tdi trong mot vai nam g^n day, t h i 20% phu nut lao dong
hien c6 mute thu nhap thap hdn triidc khi giai toa; 8% phu
nut mat hin nguon thu nhap; 9,2% phai bo viec cii, nhiing
chifa tim difdc viec lam mdi R6 rang la phu nii da chiu stic
ep ve viec lam nhieu hdn nam gidi trong qua trinh di ddi, tai dinh cii vi muc tieu cai tao do thi
2.2 Cung trong khudn kho DiC an cdi tao kenh Nhieu Loc
- Thi Nghe, sohg dan nhan tien den bit gidi toa roi tU di tim ncfi tdi dinh ciC lai gap nhiing kho khan va rui ro kieu khdc
Day la nhom ho kho n^m hit nhat de c6 the hieu difdc tinh trang tai dinh c\i cua ho Trong so' 1590 ho difdc giai toa
(trong pham vi toan DiJ an) tinh cho tdi thdi diem chung toi tien hanh dieu tra, thi c6 tdi 469 ho (25,5%) nhan tien den bCi
va trd cap di chuyen, roi tii lo ch6 d khac Can cii theo d\ bao ban dau cua ba con vdi van phong Dvi an, thi viec tai dinh cii ciia nhiing ho nay dien ra theo 3 dang nhif sau:
- 48,8% nhan tien den bii roi ve nha ba con hoac t\i lo cho b ngay trong dia ban quan
- 24,4% mua dat, mua nha d cac quan khac trong thanh pho'
- 26,8% trd ve que quan cii (d cac tinh)
Tren thiic te, siJ viec phiJtc tap hdn nhieu Nhiing ho c6 the mua nha la nhiing ho c6 miic den bu tiidng do'i kha (vi triidc do, ho c6 dat va nha c6 gia t r i kha hdn so vdi nhieu
ba con cung d cong dong ven kenh) Ho c6 the mua nha ci
nhiing khu lao dong binh dan hoac b nhiing quan ven,
nhUng van thuoc pham vi noi thanh V i du, mot ho ven kenh d phifdng 9, quan 3 diidc den bu 76 trieu da sang
Trang 1426 Nguyen Quang Vinh Pi tim SLfc song cac quan he xa hoi 27
phifdng 15, quan Phu Nhuan, ndi khong thuoc dia ban giai
toa, de mua mot can nha gia 80 trieu dong
Nhdng, cac ho c6 dddc it tien den bia thi phai thue nha,
tham chi phai thue nha ngay tai nhting khu vUc lup xup
sap giai toa Vi du, gia dinh chi H, di kinh te mdi trd ve nam
1990, chiia c6 ho khau thddng t r u nen khong diidc mua nha
tra gop, phai thue mot can phong tai khu lup xup sip bi giai
toa, rat gan ndi d cu Hang thang, chi phai tra 250.000 dong
cho mot can phong 30m^ vach g6 tap, mai ton, mot phan
san nho ra tren mat kenh, de hai vd chong va 3 con c\i tru
Mot gia dinh khac, chi T va 4 diia con, difdc den bu 6 trieu
dong, khong du dong ddt dau mua can ho tra gop tai lau 4
Chung CM Chi phai thue nha san tren kenh, ngay trong khu
vtfc sip giai toa, vdi so tien 200.000 d/thang
Tren day chi la vai ho trong so rat nhieu ho chiing toi
diidc cung cap dia chi, song phan 16n khong lam sao tim ra
diidc ndi tai dinh cii ciia ho, vi ho da phieu bat di dau
khong ro Cuoc chay luan quan cua cac ho ngheo bi giai toa
trong cac dia ban sip bi giai toa la mot dau hieu cho thay
cai gia phai tra ve mat xa hoi se con theo dudi ngifdi ngheo
trong mot thdi gian dai niJa
2.3 Tai dia ban Dit an tai dinh cil de giai phong mat
bdng xdy diXng di^dng Khdnh Hoi (quan 4), cac van de xd hoi
nay sinh theo mot dang dac thii, do chu triCOng den dat hodc
den tien cua DiC dn nay (khong xdy chung ci( de tai dinh cU)
2.3.1 Dai da so (hdn 70%) nhQng ho dvfdc den bii bing
nen dat tai khu tai dinh cif da Ian lUdt ban lai dat de ra di
Chi CO khoang 30% so ho "c6 Idc" thi mdi t r u lai diidc
tren nen dat diidc den bu (mot so ho ciing phai xen bdt nen dat ban di, lay tien d i p them vao chi phi xay nha) Dai da
so thi da ra di tijf tan, khong the n i m hit dudc Mot vai ho qua ngheo v^n con luan quan trong khu tai dinh c\i, nhifng
diJng leu rat xap xe hoac mua nha lup xup bang giay tay d mot so" khu viic dii kien giai toa thuoc pham vi quan 4, ma ndi tieng la khu Xom V i n g (phddng 3, quan 4)
Qua khao sat hkng hinh thijfc phong van sau, mot so ho
da ban nen dat dUdc den bii, de mua nha lup xup b i n g giay tay (hien con tiep xiic difdc vi ho con d gan khu tai
dinh c\i), chung toi thay ly do ban nen dat la nhif sau: do
nd nan chong chat tif trifdc, nen can ban dat lay tien tra
nd, tranh ngap sau hdn niJa vao tinh trang lai me de lai con; hoac do khoan tien den bii khung nha va trd cap di chuyen it 6i qua, khong du de cat nha mdi, nen viec ban nen dat c6 the giup ho c6 tien mua lai mot can nha ddn sd
ci ndi khac, con thiia mot it de tra nd hoac lam von
Tham chi, c6 nhiing ho difdc nhan nen dat, tien hanh xay nha bang phan von vay, nhdng den khi khong tra ndi
so von va lai nay, ho da phai ban lai ca nha iSn dat cua minh, rot cuoc lai phai ddi khoi khu tai dinh cif, vdi mot von lieng da teo di ,., , Tat ca nhiing dieu do giai thich vi sao den hdn 70% so
ho dan ngheo dvfdc to chiic den dinh cM tai mot khu dat c6
quy hoach han hoi, cuo'i ciing lai phai rdi d6 ma di Khu tai dinh cU ciia dan ngheo, dan dan ddi chu, bien thanh khu pho" cua ngifdi trung luu, kha gia Muc tieu cai tao -
Trang 1528 Nguyen Quang Vinh
c h i n h t r a n g t h i dat diidc; n h i f n g muc t i e u an sinh cho so
cii dan ngheo chiu tac dong triic tiep t h i khong dat diidc
ve cd ban Do ciing la cai gia p h a i t r a ve mat xa hoi cho
mot cong cuoc cai tao - c h m h t r a n g chiia diidc t i n h toan,
l u a n chxing can ke
2.3.2 M o t so ho cua D u an diidng K h a n h Hoi nay diidc
den bu bang tien la do D\i an da can nguon dat de bo t r i
tai d i n h cU N h o m diidc den tien chiem 33% tong so ho dan
bi giai toa toan bo de lam diidng K h a n h Hoi
T h a t ra, viec den tien chi dat diidc yeu cau cap bach la
difa dan r a k h o i dia ban de quy hoach l a m diidng va chinh
t r a n g do t h i Ve cd ban, each thilc den bu nay ehUa giai
quyet difdc van de "dan se d i ve dau, va ho k i e m song nhiJ
the nao v6i so tien den b u do?" N h o m nghien cvLu chiing
toi ehi con ghi n h a n diJdc h a n h t r i n h cif t r i i cua t r e n 10%
so ho giai toa difdc n h a n den bu bang tien, v i so nay c6
diidc mile den bu cao, da den k h u t a i d i n h cii den dat mua
lai dat hoac nha cua n h i i n g ngifdi khong t r u noi t a i do N o i
chung, nhom ho mua l a i nha hoac dat t a i k h u t a i d i n h ca
nay da eo difde cuoc song tiidng doi on d i n h va viec hiicing
dung cac dich v u do t h i cua ho c6 tien bo ro ret
Tuy nhien, khong phai so' phan cua eac ho n h a n den b u
bang tien deu c6 diidc cai may min n h i i cac ho da t i m vao
k h u t a i d i n h c\i N h o m nghien cijfu da phong van sau mot
so ho n h a n den bu bang tien v6i 16 t r i n h "long dong" hdn
Dii6i day la mo ta v i n gon ve h a i ho t r o n g so'do
Ho t h i i nha't, dung tien difdc den bu de mua mot can nha
(viet gia'y tay) t a i mot dia diem d \ k i e n se b i giai toa, thuoc
Di tim SLfc song cac quan tie xa lioi 29
phUdng 5 (quan 4) v6i gia 10 lifdng vang Chii ho cho do la cai gia cha'p nhan d i i d c (du vifdt qua mtfc tien d U d c den bu), bdi v i can nha nay toa lae gan ndi d cu, d l dang cho viec lam
an Dien tich dat cua ho c6 tang len chut i t (40m^ so v6i
32m' trxidc day), chat liidng nha d t h i v l n gan n h i i cu: mai
ton, tUdng gach, nen x i mang Nha c6 7 ngifdi, trong do c6 4 ngUdi tao diJdc t h u nhap, dang rang gop sufc gop phan bu vao cho thieu h u t de khoi phai di vay Tuy vay, h a i dila tre,
11 va 14 tuoi deu da bo hoc v i kho k h a n k i n h te
Ho t h i l hai, kha ngheo, sau k h i dudc den tien da mua mot mieng da't 20m^v6i gia 1,4 liidng vang t a i k h u viic Xom Vang d phUdng 3, quan 4 Sau do ho chuyen toan bo vat lieu
dd ra t\i can nha cii ve day de dUng lai tren da't wiXa mua
Do het suEe tan tien, t a n dung moi vat lieu, nen v6i 12 trieu dong tien den bu, ho nay ciing con dif chut d i n h sau k h i da
dung lai nha Tuy vay, dieu kien song d ndi tiJ lo t a i d i n h cM
nay kho k h a n hdn r a t nhieu so v6i cho d cii Niidc phai mua 1700d6ng/ganh va dien phai cau nhd v6i gia 1700d/kw DUdng lay loi, chat hep Ho eo 4 ngUdi t h i hai vd chong ban than via he, con hai eon (14 va 16 tuoi) deu bo hoc
IV C A N D I E U C H I N H C A C C H I N H S A C H VA C O CHE ^
Q U A N L Y DO T H I N H U T H E N A O D E G I A M B 6 T '
C A I G I A P H A I T R A VE M A T XA H O I C H O C A C D U " A N '
C A I T A O - C H I N H T R A N G N O I T H A N H ?
1 Can nghiem chinh thxic hien viec l u a n chiing xa hoi
tha'u dao cho cac DiJ an cai tao - chinh t r a n g noi t h a n h
Trang 1690 NguySn Quang Vinh
Cai thieu 16n nhat trong cac du an diidc khao sat la
ngifdi ta chi tinh tUdng doi ky ve cac nhan to kinh te, ky
thuat, cac khia canh vat the cua DiJ an, nhUng khao sat,
dii bao, luan chiing ve mat xa hoi cho D\i an thi con qua sd
sai, tham chi c6 the noi thang la chifa he c6
2 Trong qua trinh luan chiifng ve mat xa hoi do, can
dac biet chii y den cac rui ro xa hoi c6 the den v6i nhom cac
ho dan ngheo nhan tien den bu roi tuy nghi t\i thu xep ndi
cif tru (d ca hai Du an, nhom nay deu long dong nhat)
3 Can CO s\i dau tii thich dang cho viec dii bao nhiing
van de xa hoi nay sinh khi ban kinh di ddi va tai dinh c\i
se ngay cang dai them (do von dat noi thi ngay cang can)
4 Tinh ap dat mot chieu "t\i tren xuong" con thay kha
ro ci cac Du an diidc khao sat Ro rang la dang c6 nhu cau
khuyen khich hdn niia s\i tham dU cua dan chiing vao cac
chifdng trinh cai tao - chinh trang noi thanh, trUdc het
bang bien phap dan chu hoa cac qua trinh giai toa, den bu
va to chiic tai dinh cii
5 Can ket hdp chat che giiia chifdng trinh xoa doi giam
ngheo vdi chiidng trinh cai tao noi thanh, vi cac he qua ciia
viec cai tao do thi c6 the lam tang ngheo cho mot bo phan
dan c\i chiu tac dong tnJc tiep
6 Cai tao - chinh trang noi thanh la mot qua trinh rat
lau dai, cho nen can tranh tao ra tam ly bat an tran Ian
cho hang loat cong dong dan cU, chi lo "bi giai toa den ndi"
Trong boi canh do, can c6 quan diem chi dao ro rang va
Di tim SLfc song cac quan he xa hoi 31
nhat quan la: cai thien, nang cap tai ch6 cac quan cxi dan
ngheo trong noi thanh (chu yeu bang cac bien phap cong dong) la mot nhiem vu thUdng xuyen, lau dai cua quan ly
do thi
7 Cuoi cung, toan bo s\i nghiep cai tao va phat trien do
thi can thu hut sii tham gia tich cUc cua gidi khoa hoc Khong de nhieu nha khoa hoc con diing ben ngoai sU nghiep cai tao noi thanh, trong khi nhu cau khoa hoc hoa tien trinh thiic hien quy hoach do thi con het siic to 16n
(Tap chi Xa hoi hoc, so 1/2001)
Trang 17D d l S O N G D O T H I 6 X O M MA:
M O T D I E N CUtJ V E N H A Cl B I N H D A N
T A I T H A N H P H O H O C H I M I N H , V I E T NAM^
NHA 6 BINH DAN T A I THANH PHO HO CHI M I N H
Sii ton tai cua khu viic "nha 6 phi chinh thiic" hoac
"nha d binh dan"'^ trong cac thanh pho cua cac niidc dang
phat trien da thuc day nhiing nghien ciiu va tranh luan
sau rong trong mot so thap ky gan day V6i tii each la mot
hien tifdng xa hoi do thi, nha d binh dan dUdc mot so nha
1 Bai V i e t nay trich dich tif bai "City life in the Village of Ghosts:A
case study of popular housing in HoChiMinh City, Vietnam",
dang tren tap chi Habitat International vol 20, no 2,1996, do
Nguyin Quang Vinh va Michael Leaf la dong tac gia Michael
Leaf da c6 nha y de bai viet nay ducfc diia vao cuon sach
2 Co the tham khao them M Leaf, ''Legal Authority in an Extralegal
Setting: The case of Land Rights in Jakarta, Indonesia" Journal of
Planning Education and Research 14, 1 (1994), pp 101-107, Trong
bai nay, c6 neu len nhQng dac diem rieng cua nha ci binh dan trong
boi canh dcJi song do thi ci Viet Nam
Di tim sCfc song cac quan he xa hoi 33
nghien cufu coi nhu, ve thiic chat, la mot that bai cua nen kinh te thi triidng trong viec dap iing miic c^u ve nha d trong nhutng dieu kien khong thuan Cac dieu kien khong thuan noi den d day c6 the bao gom: "mile cau thUc te*' (ve nha d) thap do tinh trang ngheo kho tran Ian; nhiing han che ve cung vLng dau vao (dac biet la dat dai va cd sd ha tang) trong dieu kien do thi hoa nhanh; hoac siJ han che cua thiJc tien thi hanh luat le, khien day gia cua nha d
chinh quy viidt ra ngoai tam tay cua phan Idn c\i dan do
thi Mot quan diem khac lai thUdng lap luan rang, do cho
cuf dan cua khu vxic nha ci binh dan von la nhiing ngifdi ngheo khd hoac bi thiet thoi, cho nen can phai coi khu vilc nha d binh dan nhxi mot dac tinh cd cau noi tai c6 kha nang xac lap nen difdng ranh gidi cho bo phan "bi dat ra ben le" trong tong the dan ciJ do thi An nau phia sau hai triJdng phai t\i duy vxia noi tren - nhieu khi con diidc coi nhii do chinh la nhiing giai phap hoac nhiing van de - la sii ton tai ciia nen kinh te thi triidng vdi t\i each la cd che chii
yeu ciia sii phan phoi khong gian do thi
Ve ly thuyet, nha d binh dan khong the la mot van de
ciia nen kinh te xa hoi chu nghia, vi nha d tai day diidc
xem nhif tai san xa hoi, dUdc phan phoi thong qua Nha
niidc va theo nhu cAu cua cac cong dan, hdn la thong qua
kinh te thi triidng Do do, trong he thong xa hoi chu nghia dUdc phat trien day du thi sii phan each khong gian do thi
do (khac biet) giai cap se cham diit va viec bi gat ra ben le cua cac cii dan khu o chuot se bi xoa bo. O V i e t N a m ngay nay, viec quay trci lai tifng phan cua nen kinh te thi triidng
Trang 1834 Nguyen Quang Vinh
sau mot giai dean cua chu nghia xa hoi, Nha nxidc dang
dat ra cau hoi ve y nghia xa hoi cua nha d b i n h dan Do
ch6 nen k i n h te Viet N a m ngay cang nhd cay nhieu hdn
vao cac l\lc liidng t h i t r i i d n g trong viec phan phoi cac t a i
san va dich v u , cho nen c6 moi lo au la difdng n h u sii phan
each xa hoi dang tang len v i dang c6 svf phan hoa trong
each tiep can vdi cac hang hoa cua t h i t r i i d n g - trong do c6
nha ci Dieu nay cang dac biet dung trong boi canh chinh
sach hien nay, k h i sii bao cap cua N h a nxidc ve nha ci dang
b i t h u hep ghe gdm
Su tang tracing cua nha d b i n h dan dang trci nen c6 the
quan sat thay mot each d l dang t a i cac t h a n h pho chu yeu
ci Viet N a m , du la dxidi h i n h thijfc xay chen trong cac ngoi
lang ci vCing ven, hoac difdi h i n h thiic nhiSng k h u d i n h cii
hoan toan mdi, moc len t r e n nhiJng m a n h dat triidc day
von i t dUdc svL dung D S U vay, no c6 x u hiidng chi diidc ghi
n h a n d mvLc r a t thap [trong cac t a i lieu chinh thilc] Trong
bai viet nay, chung toi gidi t h i e u cac ket qua cua mot cong
t r i n h nghien c i i u ' ve mot quan cvf nha d b i n h dan 6 TP
H C M , t h a n h pho Idn nhat va ciing la t r u n g t a m k i n h te
chu yeu cua Viet N a m Quan cii nay - c( dia phUdng c6 cai
1 Cong t r i n h nghien ciiu nay la t h a n h p h a n c u a mot d\l a n do
T r u n g tarn K h o a hoc x a hoi v a n h a n v a n quoc gia V i e t N a m h e n
ket trien k h a i cung cac n h a k h o a hoc 6 trUdng D a i hoc B r i t i s h
Columbia, C a n a d a N h o m cac n h a xa hoi hoc trUc tiep thiic hien
nghien ciiu nay gom N g u y i n Q u a n g V i n h , Nguyen V i N h u a n ,
L u u PhUOng T h a o , Ngo K i m D u n g v a mot so' ngUOi k h a c
£)/• tim site song cac quan he xa hoi 35
ten la Xom M a - diidc lua chon de nghien cijfu khong phai
v i no dai dien cho cac k h u nha d b i n h dan d TP H C M , ma
v i no mdi diidc h i n h t h a n h trong thdi gian gan day Khong
giohg n h u da so' cac k h u d i n h c\i nha ci b i n h dan trong
t h a n h pho, du'dc xay dvfng va t h a m chi dtfdc cung co' tijf triidc k h i ket thiic chien t r a n h vao n a m 1975, siJ h i n h
t h a n h cua Xom M a c6 the difdc coi n h i i chi bao ve mot x u hiidng mdi cua qua t r i n h do t h i hoa Cac mo thiic tang trifdng va bien doi do t h i hien nay (ve cac mat khong gian,
dan so' hoc, k i n h te va dau txi) dUdc hit dau tii cuoi n h i i n g
nam 80 nhiJ la ket qua cua mot chinh sach quoc gia ve cai
each k i n h te {"ddi mdi") Do do, n h i i n g mo thiic dan so' va
xa hoi ma chung toi quan sat difdc d Xom M a la r a t hutu
ich cho s\i phan tich qua t r i n h do t h i hoa dang va se d i l n
ra d TP H C M
ThiJc ra, TP H C M da tijfng c6 mot lich svi lau dai ve
nha ci b i n h dan, nhat la trong thap k y 60 va dau thap ky
70 cua the k y XX, k h i ma mot so" liidng Idn c\i dan nong
thon den t a i d i n h cii d do t h i , hoac la do bi day ra k h o i dia ban nong thon bcii svt t a n pha cvia chien t r a n h , hoac bi t h u
h i i t bdi svi giau c6 cua nen k i n h te xo'p noi t h d i chien cua
t h a n h pho' Sai Gon Sau ngay dat nxidc tho'ng nhat, nhieu
c\i dan song d cac k h u o chuot hoac cac dia ban Ian chiem
khong phep cua t h a n h pho' da diidc difa di t a i d i n h cxi t a i cac k h u k i n h te mdi nhxi la mot phan trong no Ixic c6 he tho'ng [cua Nha niidc], n h a m giam bdt so' liidng dan cxi do
t h i Do do, so' liidng nha ci t r e n dat Ian chiem da giam
nhieu so vdi thdi con chien t r a n h , song xidc lUdng van con
Trang 1936 Nguyen Quang Vinh
den 67.000 can thuoc loai nay t r o n g toan t h a n h pho, la ndi
CM t r u cua khoang 300.000 dan, tUdng dvfdng 7% tong dan
so t h a n h pho'' [vao thdi diem do] H d n 1/3 so can nha nay
-chiing 24.000 can - diidc dxing len doc theo nhflng con
k e n h b i 6 n h i l m nang ne, va nay chinh quyen t h a n h pho
dang C O y d i n h giai toa chung di Cho den gan day t h i
chinh sach doi vdi k h u wiic nay van con la khong can thiep,
va k h a nhieu quan c\i l a u n a m v&n diidc cung co" va cai
t h i e n theo n a m thang Song hien nay, each tiep can nay
dang diidc xem xet l a i va c6 the se b i thay doi t r o n g nhQng
n a m s i p t d i , nh\i la mot ket qua nuta cua chu6i nhiJng bien
doi do t h i do cac cai each t h i trifdng cua sii nghiep doi mdi
mang l a i
Trong nhQng phan diidi day, chiing toi se mo ta phUdng
phap nghien cijfu, cac k h i a canh xa hoi, k i n h te va vat the
cua quan c\i nay, va sau do se thao l u a n ve n h i i n g bien doi
tiem t a n g c6 the d i l n r a tiep theo trong cong dong dang
nghien ciiu cung nhif n h i i n g bien doi chung cua k h u viic
nha d b i n h dan t a i TP H C M Dac biet, chung t o i se phan
1 ThUc ra, nhiing so lieu tong quat da lam mci di ti'nh tap trung cua
cac quan cU Ian chiem trong thanh pho nay Tai cac quan trung
tarn, ty le cac khu Ian chiem c6 mCtc do cao hon nhieu Co the tham
khao them Nguyen Quang Vinh 'Vrban Growth and Restructuring
in HoChiMinh City", in trong cuon sach do B van Horen chii bien:
Planning and Governance of the Asian Metropolis, Asian Urban
Research Network International Workshop Proceedings (UBC Centre
for Human Settlements, Vancouver, 1995)
tich xem nhQng bai hoc r i i t ra duoc tit mot nghien cutu v i
mo ci quan c\i Xom M a c6 the dem den cho chung ta n h i i n g
chi dau dang t i n cay nao ve n h i i n g bien doi d cap do v i mo
se tac dong den nha d va qua t r i n h do t h i hoa t a i t h a n h pho nay ^
C U O C D I E U TRA M O T K H U 6 C H U O T
6 TP H O C H I M I N H
Ngay t\i dau cuoc nghien ciiu, chung toi da xac d i n h
nha d do t h i d Viet N a m c6 n h i i n g dac diem sau day:
1) Trifdc het, t h u a t n g i i "nha d b i n h dan" k h o n g chi
gidi h a n t r o n g dia ban n h a d chuot va n h a t r e n dat Ian
chiem, mac dau, n h i i each no t h u d n g diidc s\i dung, toan
bo dia ban nha d chuot va nha t r e n dat Ian chiem d TP
H C M deu diidc xem n h i i la n h a ci b i n h dan N o i chung, nha d b i n h dan t h i i d n g diide cif dan t h u nhap thap sii
d u n g de thoa m a n n h u cau n h a ci, d^u r i n g v i n c6 mot loat cac ho c6 n h i i n g miie t h u nhap khac dang song t r o n g cac nha ci b i n h dan
2) Cac can nha deu difdc xay diing bdi cac ca the ho gia dinh, vdi tien bac cua rieng ho (khong diing den cac quy cua N h a niidc hoac khong thong qua sii t a i t r d ciia cac cong
ty nha ci tM n h a n chinh thiic) Tuy vay vkn thifdng co mot
yeu to' thiidng m a i ton t a i trong viee xay diing nha ci b i n h
dan, c h i n g h a n nh\i mot phan dang ke [dat va nha] da
dUdc m u a di ban l a i hoac danh de cho thue
Trang 2038 NguySn QuangVinh
3) Ve phiidng dien che do dat dai, nha d binh dan
thifdng dUdc xay d^ng tren nhiing manh dat cong trxidc do
chifa he phat trien nha d Viec chiem dung nhiing manh
dat nay thiidng d i l n ra do Ian chiem tii tii hoac chiem doat
6 at
4) Ve mat chat liJdng ket cau vat the t h i nha ci binh
dan tai TP HCM thiidng kha tho sd - phan 16n chi dat den
miic kha nhat la ban - kien co - va diidc chu nhan t\i xay
len v6i s\i giup dd it nhieu cua ho hang hoac ba con loi xom
trong cong dong Ho phan 16n svL dung cac vat lieu re tien,
cac phe lieu hoac vat lieu tai che Chi den k h i dieu kien c\i
tru da tifdng doi on dinh va mvLc song da it nhieu diidc cai
thien t h i chung ta m6i thay cac vat lieu c6 gia t r i cao hdn
diidc sxl dung Noi chung, cac trang bi de cung iing nif6c
sinh boat, dien, ve sinh, gom rac, tieu thoat nii6c deu c6
chat liidng thap hoac rat thap
5) Nha d binh dan c6 xu hifcing quan t u tai mot khu vUc
nhat dinh trong thanh pho Do la nhiing khu vtfc dang
d i l n ra s\i tien hoa hen tuc, do do chung tUdng doi khong
on dinh Nhiing phat trien m6i tai cac khu viic nay d i l n ra
trong nhiing dieu kien nhii sau: cac mo thiic di dan khong
ngiing thay doi; bien doi trong quy che cii t r u cua cii dan;
thay doi ve ranh gi6i dia ly ciia cac khu nha ci binh dan; va
nhiing thay doi ve chvi sci hiiu nha va nhiing ngiidi thue
nha Do tat ca nhiing dieu do ma cac quan cxi nha d binh
dan thtfdng diidc coi la c6 tinh chat qua do
£>/ tim SLfc song cac quan he xa hoi 39
De nghien cvLu sau hdn vao cac khia canh kinh te - xa hoi
cua nha d binh dan, vao thang 2 va thang 3 nam 1994 chung toi tien hanh mot dien ciiu tai phiidng 12, quan Binh Thanh,
TP HCM Chung toi bat dau bang viec phong van cac can bo
chinh quyen va nhiing ngiidi thong thao d quan nhfim thu thap thong t i n tong quat ve phiidng 12 va quan cxi Xom Ma
So lieu thong ke chung ve tinh hinh kinh te xa hoi ciia dan
cii va cac dieu kien nha d ciia ho diidc thu thap txi cac quan chtfc dia phifdng Trong hxidc tiep theo, nhom nghien ciiu
tien hanh phong van sau thanh vien cua 22 ho trong khu dinh cii, trong do bao gom bay ho rat ngheo, 10 ho c6 miic
thu nhap tii ngheo den trung binh, va nam ho c6 miic song
vao loai kha trong cong dong nay M^u khao sat nho nay khong phai diidc liia chon nhSm muc tieu phan tich thong
ke, ma nham tim ra thong tin chi tiet ve nhiing dieu kien song cua cac ho gia dinh song tai Xom Ma Cuoc nghien cvTu
da difdc siJ giiip dd tan tinh cua Uy ban nhan dan phiidng
12, cac to triicing dan pho va ba con cif tru tai day
Trong khi phan tich cac dii lieu thu diidc tai day, chiing toi se so sanh vcii dii lieu ciaa cac quan cii nha ci binh dan khac tai TP HCM, dac biet la cua Xom Ruong (phiidng 12, quan 8) va cong dong Hiep Thanh (phUdng 6, quan 4) Nhiing so' lieu chung ve nha ci thuoc cap do toan thanh pho" ciing se diidc sii dung de soi sang cac khia canh dac biet cua Xom Ma
Binh Thanh - ndi c6 Xom Ma toa lac - la mot quan noi thanh d phia Dong Bac TP HCM Dan so cua quan thuoc
Trang 21/
/
40 Nguyen Quang Vinh
loai dong t h i i hai trong cac quan noi t h a n h Song, mat do
dan so d day l a i thuoc loai thap (18.300 ngiidi/km^) va n a m
ben ngoai v u n g quan c\i mat do cao cua noi t h a n h Ve
t r i n h do k i n h te cua dia phiidng, quan nay d mijlc thap hdn
b i n h quan toan t h a n h pho, v i cac hoat dong cong nghiep va
tieu t h u cong nghiep phat t r i e n cham hdn cac quan noi
t h a n h khac Them vao do, mot so nho dan cii t r o n g quan
v^n con coi nong nghiep n h i i la viec lam chinh
Phiidng 12 la mot phifdng ngheo ciia quan B i n h T h a n h ,
dan so la 22.873 ngiidi (v6i khoang 4700 ho; quy mo b i n h
quan ho la 5 ngiidi) M a t do dan so cua phUdng la 21.200
n g i i d i / k m l Toan phiidng c6 t r e n 90 cd sd thuoc cac nganh
tieu t h u cong nghiep, t r o n g do c6 may mac, san xuat v6 xe
dap, hang my nghe, hang then, do moc gia dung M o t so cd
sd cong nghiep quoc doanh va t i i n h a n tiidng doi 16n do
t h a n h pho quan ly cung dat t a i phiidng 12, san xuat do
dien t\l, thUc p h a m che bien, van ep v.v
Phiidng CO bon k h u pho, v6i 70 to dan pho Trong so do,
CO n a m to dan pho dac biet, gom nhiJng ngufdi m6i den d i n h
CM khoang sau n a m trci l a i day, t r e n mot k h u dat ma trifdc
kia la nghia t r a n g B i n h Hoa - nguon goc cua ten goi Xom
M a -, va C l i n g la dia ban nghien c\i\x cua chung toi N h i f n g
Xom M a cung khong phai la quan c\l nha d b i n h dan duy
n h a t d phifdng 12; t a i k h u pho 4 gan ben cung dang h i n h
t h a n h n h a n h mot cong dong khac v6i t r e n 100 ho, l a m nha
doc theo kenh rach Phan 16n so ba con nay la t i i cac t i n h
Ian can t 6 i hoac tii cac k h u k i n h te m6i trb ve
Di tim sLfc song cac quan he xa hoi 41
NGl/Ol DAN 6 XOM MA
Xom M a chi mdi dUdc h i n h t h a n h gan day nh\i la mot dia ban cM t r u Vao nam 1988, chinh quyen TP Ho Chi M i n h
va quan B i n h T h a n h r a quyet d i n h giai toa nghia t r a n g
B i n h Hoa nhSm sii dung dat de xay dvfng nhuing diJ an mdi Tuy nhien, nhuEng d i i an nay khong c6 du nguon von
de xay diing Trong k h i do t h i nghia t r a n g da difdc giai toa,
de l a i mot "mien dat trong" va tao r a cd hoi cho viec xay diing nha ci b i n h dan Quan cU Xom M a dUdc phat t r i e n
t i i n g bifdc Ban dau chi la mot v a i t u p nha la diing len vao
ban dem N h i f n g so' ngifdi den cim dat difng nha tiep tuc
tang dan Dia ban nay ciing ioi cuo'n ca mot so' yeu to' toi
pham, nhxi mot so tay "giang ho", "dao biia" tijf cac v u n g
Ian can den day de t i m ndi ci k i n dao hoac de n h a n h tay chiem dat diing nha NhiJng 16 dat va can nha nay sau do dUdc dem ban cho nhijfng ngUdi ngheo khong nha d dang
thiic s-d CO n h u cau t i m ndi t r u ngu Ben canh do, mot so
gia d i n h c6 n h u cau ve nha d ciing vao day c^m dat, diing leu, roi hoan t h i e n dan t h a n h n h a d thiic sii Nhutng n a m
gan day, k h i so' dan den c\i t r u dong hdn, t h i cong dong nay
da difdc to chile p h u hdp v6i n h i i n g quy t^c thong thiidng
cua N h a nUdc Viec ghi n h a n va hdp thijfc hoa nay da d^n den n h i i n g can thiep m a n h me cua N h a nif6c nhkm day l u i
cac te nan xa hoi, va buoc phan Idn n h i i n g ke pham phap phai r u t khoi Xom M a
Ban dau, t a t ca cac can nha difdc difng len deu c6 t i n h
each tarn bd, chi viia du de che mxia ning D i e u quan trong
Trang 2242 Nguyen Quang Vinh
doi vdi nhufng ngiidi den day la c6 diidc dat de diJng nha
Khu viic nay la dat doi, cao rao, tieu niidc de dang, nen
thuan Idi cho viec dvfng nha Tuy vay, day do v&n con
nhflng "ho sup" 16n, kha nguy hiem cho viec diing nen, xay
tufdng Nhiing nhu cau cap bach ve nha d v i n buoc ngiidi
dan phai sxi dung ngay ca nhiing khoanh dat khong an
toan do
Khu dat cong cong nay c6 the diidc xem nhif mot chiec
voi xu-pap ve an sinh xa hoi, cho phep xa bdt siic ep ve do
chenh lech cung-cau ve nha ci cho dan ngheo do thi, dac
biet la cho bo phan dan cM TP HCM da di lap nghiep
khong thanh cong d mot so vung kinh te mdi phai quay trd
ve Vao thang 1 nam 1994, sau sau nam hinh thanh quan
CM mot each t\i phat, Xom Ma da trci nen het sCfc dong
due,v6i 1789 nhan khau trong 337 ho gia dinh (binh quan
moi ho 5,3 ngifdi) Vdi 59.500 nglidi/km^ mat do dan so cua
Xom Ma da cao gan gap ba Ian mat do binh quan cua
phiidng Mot cong dong dan cii dong dao va song dong da
thiJc sii xuat hien
Txi nam 1993, nhip do di dan den Xom Ma c6 phan
cham lai Tuy nhien, t\i thang 12 nam 1992 den thang 1
nam 1994, so dan trong xom v^n tang len 15% Mac d i u c6
sxi tang dan nhii vay, song so' nha xay mdi rat it Net chu
yeu cua quang thdi gian nay la, mot so' ho gia dinh dinh cii
tuf sdm da hit dau cat 1/3 den mot niia dien tich dat va
nha de ban cho nhiing ngifdi den sau, nhkm c6 tien nang
cap phan nha cdn lai hoac chi diing cho nhiing nhu cau cap
bach khac
Di tim sCfc song cac quan he xa hoi 43
Den dinh cxi d Xom Ma la nhufng ngUdi c6 y muo'n va nhu
cau song trong thanh pho' nhiing khong the tim ra dvfdc nha
d Theo cuoc nghien cilu cua chiing toi, c6 the gom nhiing ngiidi dan difdc phong van thanh ba loai cd ban, diia tren
nhiing ly do khien ho tdi dinh cxi tai Xom Ma:
(1) Nhiing ngiidi quay trd lai thanh pho. 15% cua 22 ho gia dinh dUdc khao sat la nhiing ngiidi, vi nhiing ly do khac nhau trong qua khil, da ddi TP HCM de den cac khu kinh te mdi - c6 mot vai ho da song ci do den 10 nam - nay quay trd ve song tai day Tham chi, neu chi nhin vao nhom
ho trong cong dong nay c6 mijfc so'ng tiidng doi kha, t h i
ciing CO den gan mot niia so' gia dinh trong nhom nay da t i i
cac khu kinh te mdi quay ve V6i nhiing ngiidi diidc chiing
toi phong van, t h i 60% nhiing ngUdi quay ivb ve nhii vay
hien c6 ho khau tam t r u Ciing can liiu y den tinh da dang cvia nhiing mo thiic quay trd ve cua ho Co mot so'it triidng
hdp, mot ngiidi trong gia dinh trci ve triidc de dm dat diing
leu (hoac mua lai dat va leu) roi chd nhiing ngiidi khac trong gia dinh ve theo Ciing c6 gia dinh diia phan 16n
nhiing ngiidi trong ho ve lai thanh pho' va dinh cxi tai xom nay, trong khi nhiing ngiidi khac trong ho v^n con b lai
viing kinh te mdi Mot so' gia dinh con chuan bi cho ngay quay trd ve bang each mua go vdi gia re t i i vting kinh te mdi, ehd ve day xay diing nha
(2) Cii dan noi thanh chuyen cho d Mot bo phan khac
ciia eii dan Xom Ma von la dan ngheo d cac quan noi thanh, do ddi song kho khan va nd nan nhieu, phai ban
Trang 2344
nha cua minh di Sau k h i tra nd, ho tim den Xom Ma de
kiem nha d v6i gia re hdn Trong nhUng trUdng hdp nay, ho
khau thUdng t r u cua ho v i n khong thay ddi Triidng hdp
ba N , 72 tuoi, la mot dien hinh Gia dinh ba c6 bay ngiidi,
que goc ci tinh Quang Ngai, da vao TP HCM tii rat lau,
trii6c nam 1975 Ban dau, ho c\i t r u tai pho T (quan 5)
NhUng vi qua ngheo, den nam 1993 ho phai ban nha de
den day mua can nha ban-kien co cua ngiidi den trii6c, vdi
gia hai cay vang Dien tich binh quan dau ngiidi chi c6
2,5ml Viec mua ban chi c6 giay viet tay, khong c6 ch\ing
nhan cua chinh quyen dia phiidng Noi that nha hau nhii
khong CO gi, ngoai mot chiec ban con dUng ly tach Nha
khong CO dien, phai diing den dau
Trong nhom dan c6 ho khau noi thanh chuyen ra song
tai day khong chi c6 nhQng ngiidi cao tudi Minh hoa cho
mot dang tinh hudng khac khien phai di chuyen t6i day la
trUdng hdp cua anh D., 39 tudi, lam hang sdn mai, c6 vd va
mot con len 9 tudi Trii6c day, ho d thue mot can nha tai
phiidng 6 cung quan Binh Thanh, nhiJng sau do nha bi
chay Gia dinh phai chuyen vao Xom Ma, mua mot cai choi
tho sd gia mot chi vang v6i giay td viet tay (gia can choi
tifdng diidng bdn thang tien thue nha d ndi cu) Sau do, hai
vd chong dan dan dtfng len mot can nha nho, nen dat, vach
bang cot dan, mai Idp la diia, dien tich 30m^ (binh quan
dau ngiidi lOm^)
(3) Cdc gia dinh tre Mot so cap vd chong tre, tach khoi
bo' me anh em, cung phieu liiu vao Xom Ma de t i m dat cii
tru va mifu sinh Mot t h i du la trifdng hdp anh P., 35 tudi,
thd may t\i tai nha, c6 vd va mot con trai 5 tudi Gia dinh nay tii thanh phd Quy Nhdn (tinh Binh Dinh) vao TP HCM nam 1990, c\i tru chung v6i ngiidi chi ci dUdng phdD
Sau 3 nam, hai vd chong lam thd may danh dum dUdc it tien, vao mua mot choi la gia 1 cay 2 chi vang, v6i giay td
viet tay Ho bo ra them 6 chi vang nUa de diJng len mot
can nha v6i san nha trang xi mang, vach van ep va cot, mai Idp la du:a, dien tich 17,8m^ (binh quan dau ngifdi
5,8m^) Gia dinh cau nhd dien t i i hang xom de thip mot
bong den vao ban dem giup hai vd chong c6 anh sang chay may may
Neu dem so sanh qua trinh quan c\i cua Xom Ma vdi
Xom Ruong (mot xom ngheo trong quan 8), ngvfdi ta se thay nhiJng tiidng ddng va khac biet giufa hai dang quan
c\i. Tudng phan v6i Xom Ma, chung ta thay Xom Ruong la
mot quan cii lau ddi hdn, vdi da so' dan la ngifdi go'c gac d
TP HCM\o ngadi tiif ndi khac ngoai thanh pho den day
lap nghiep t h i phan 16n la t6i tii trifdc nam 1965 Bat chap nhQng khac biet trong lich sii quan c\i, ca hai quan cM nay deu cung chiu tac dong manh me cua viec dan nhap c\i 6 at
vao cong ddng tijf cudi thap nien 1980 Dieu do trung hdp v6i nhiing bien ddi trong t h i trQdng nha ci va sxi tang vot
; / i
1 Xem them "Kei qua dieu tra xd hoi hoc Xom Ruong, phubng 12
quan 8, TP HCM' do Tran Ngoc PhUdng va nhom nghien cijtu
thue hien L u u t a i Sd Nha dat TP H C M (1992)
Trang 2446 NguySn Quang Vinh
gia nha, dat trong noi thanh Theo mot cuoc dieu tra d
Xom Ruong thi: "viec ngiidi dan goc noi thanh TP HCM 6
at den day dinh cM sau nam 1988, la mot dac diem cua
cong dong nay Da so ho la dan lao dong, trifdc do thue nha
ci quan 5 va quan 11 hoac vung Ian can Ho den Xom
Ruong mua nha vi day la mot vung trung thap, lay loi, gia
mot can nha ci tam diidc cung vCfa v6i t u i tien cua ho"
Cuoc nghien cvLu nay cung phat hien thay, trong tong so
nhQng ho gia dinh vao song tai Xom Ruong trong vong 18
nam qua (1975-1992), t h i 60% la mdi den trong nhiing
nam gan day (1985-1992)
Trong nhiing dia ban nha d binh dan tieu bieu ma
chung toi CO dip nghien ctfu, t h i dong \\ic cua sii quan cii
den t\X phia ngifdi ngheo (thifdng la dan goc do thi) len loi
tim ra nhQng khoanh dat cong cua thanh pho, tuy chat
lifdng thap (6 nhiem, sinh lay ), nhifng ho c6 the dvfng len
d do nhiing can nha tho sd hoac ban kien co vijfa v6i siLc chi
tra cua ho Xem xet hoan canh sinh song cua nhiing ngifdi
den dinh cM, chung ta c6 the tam xep nhiing quan cii nay
la thuoc loai qua do, va thiic sii c6 the noi rang moi ngiidi
dan ma chung toi da phong van ci Xom Ma deu dang d
trong nhiing giai doan, hoac la dang di xuong (nhii nhiing
cii dan t i i noi thanh chuyen den), hoac la dang toan tinh
vifdn len dia vi kha hdn trong xa hoi (nhif cac gia dinh tre)
Tuy nhien, v6i t\i each la nhiing diem quan cii dang tien
trien trong thanh pho, nhieu dia ban nha d binh dan da
the hien mot tinh lien tuc khac thiidng Ngiidi ta c6 the bat
gap khong hiem nhiing cxi dan the he thii hai, thii ba tai
mot so quan cii ven kenh rach, hoac b i t gap tai cac dia ban
Ian chiem c6 nhiing ngoi nha diidc xay diJng len txi nhiing
nam 1940 Mac dau vay, tinh qua do v i n luon ton tai va c6 the con dUdc tang cifdng len trong nhiing nam gan day, do sii tang toe cua nhiing bien doi tai TP HCM
Do vay ma mot ty le dang ke nhiing ngUdi dinh cii tai nhiing dia ban nay v l n chUa c6 difdc quy che ho khau thUdng trii O nhiing cong dong da ton tai lau nam nhxi
Xom Ruong, thi ty le chua c6 ho khau thifdng t r u thap hdn (khoang 15%) Nhiing d nhiing cong dong m6i hinh thanh thi ty le cii dan c6 ho khau thifdng t r u kha thap (d Xom
Ma, 77% tong so ho gia dinh mdi tdi chi c6 ho khau tam trii) Quy che tam t r u khien ngiidi dan gap nhieu trd ngai khi tim viec lam, giao dich buon ban, ciing nhxl trong viec hiiclng thu day du cac dich vu y te va giao due v.v May
min la chinh quyen phiidng 12, quan Binh Thanh da linh
hoat tao de dang eho cong dan tam trii, nhii tao dieu kien cho con em ho den trufdng, dUde tiem chung va chiia t r i benh 0 day, vai tro tich ciic cua cac to dan pho can difdc ghi nhan Cac to da quan tam den Idi ich hSng ngay cua ngiidi dan, dac biet la nhiing ho gia dinh ngheo nhat can den sii trd cap hoac giup dd dac biet ma khong phan biet che do ho khau
VIEC LAM VA THU NHAP 6 XOM MA
Tai nam to dan pho' ciia Xom Ma, so" ngvfdi trong do tuoi lao dong (tii 16 den 60 tuoi) chiem 56,5% tong nhan khau
Trang 2548 Nguyen Quang Vinh
cua cong dong (1010 / 1786) Trong nhom ngiidi thuoc do
tuoi lao dong do, 57% hien c6 viec lam on dinh, 24,8% c6
viec lam bap benh va 18,25% con that nghiep Neu ty le
ngiidi chifa c6 viec lam cua toan TP HCM nam 1993 chiem
13,3% liic liidng trong tuoi lao dong, thi ro rang ty le that
nghiep ci dia ban nha d binh dan la cao hdn nhieu Neu
dem so sanh vdi tinh hinh lao dong d Xom Ruong (mot
cong dong c6 cuoc song tiidng doi on dinh hdn) t h i ty le
that nghiep la tifdng t\i, song ty le nhiing ngiidi dang lam
viec CO diidc viec lam on dinh lai cao hdn Cac boat dong
nganh nghe cua cd dan Xom Ma kha da dang, tuy r^ng
mile do dvfdc dao luyen ve tay nghe con rat ban che Phan
Idn dang boat dong trong khu vdc phi chinh thiic cua nen
kinh te Co the ke ra d day txi nhiing nghe rat ddn gian
(nhii dap xich 16, phu nau cdm hang, mai dao, ban d\ia cai,
ganh nude thue, goi nem thue v.v ), cho den nhQng nghe
doi hoi CO i t nhieu ky nang (nhu thd ho, thd may, thd moc,
lai xe, san xuat hang sdn mai my nghe v.v ) Trong cd dan
d day cung c6 mot so' ky sd, nhan vien hanh chinh Nha
nddc dang lam viec hoac da ve hdu
Cac mxic t h u nhap cua cd dan Xom Ma dddc tom t ^ t
trong Bang I , phan chia cd dan thanh ba nhom dda tren
thu nhap binh quan [dau ngddi] hang thang cua ho gia
dinh Trddc bet, chung ta c6 the nhin thay d day rSng, cac
ho gia dinh trong quan cd c6 mot loat cac mdc thu nhap
khac nhau; sd khac biet gida mdc thu nhap cao nhat va
thap nhat trong m l u khao sat la 17:1, cho thay dau hieu
cua mot tinh da dang khac thddng cua quan cd
Di t'lm SLfc song cac quan he xa hoi 49
Bang 1: Cac nhom thu nhap cua Xom Ma,
dua tren mure binh quan thu nhap ho blng tien dong Viet Nam
(1USD=10.500 VND)*
binh quan
Ho thap nhat trong nhom
Ho cao nhat trong nhom
Thap den trung binh 158.100 120.000 200.000
Nguon: Khao sat cua nhom Nguyen Quang Vinh, 1994
Nhom CO miic thu nhap thap nhat trong cong dong
thddng lam cac viec khong doi hoi tay nghe cao Khoang 57% so ho trong nhom nay hien dang vay nd Nhom c6 mdc thu nhap tu: thap den trung binh lam nhiJng nghe "c6 ky thuat hdn" nhd thd may, thd moc, lai xe, boc tom xuat khau, cong nhan san xuat my an lien v.v Chi c6 20% so
ho ciia nhom nay buoc phai vay nd ma thoi
Nhom CO mdc song tddng doi kha thddng lam nhiing nghe CO tiem nang thu nhap cao, nhd ky sd xay ddng, thd
lam sdn mai, boa vai, cay kieng nhda, thd moc c6 tay nghe cao, hoac md ciia hang ca phe nho trong cong dong Dieu
* Ty gia ho'i doai giQa USD va V N D nam 1994
Trang 2650 Nguyen Quang Vinh
dang l\iu y la c6 deii 40% so' ho trong nhom nay c6 vay
nd, nhifng muc dich vay nd cua ho khong giong nhif cac
ho rat ngheo Cac ho rat ngheo thifdng vay de bu d i p
thieu hut cap bach, trong k h i cac ho c6 t h u nhap tifdng
doi kha thiidng vay de lam an tvfng "cii" 16n, ngkn han,
CO lai nhieu, nhiing phai dau t\i mot khoan von dang ke
V i du, mot ho gia dinh vay mot luc 10 trieu dong v6i lai
suat 20%/thang de lam do sdn mai, hoa vai, cay kieng
nhiia trong dip Tet Hang ban nhanh, c6 Idi va da tra het
nd Mot t h i du khac: ho nay vay 700.000 dong de buon
nhang ban trong nhi3ng ngay Tet, ciing s6m tra dvfdc nd
va CO lai kha
Tuy nhien, khong nen c6 sU suy diin trUc tiep tvL mite
thu nhap sang danh gia toan dien mite song cua cii dan
Bdi vi neu xet con so" thu nhap binh quan dau ngifdi/ thang
tinh b i n g tien mat, t h i cong dong dan cii nay khong c6
mvfc song qua thap so v6i cac tieu chi thong ke chinh thvfc
diidc s\i dung tai TP HCM Song neu chung ta lifu y danh
gia day du toan bo dieu kien song, ke ca chat lifdng moi
triidng song, miifc do on dinh cua cac phiidng tien mifu
sinh, miic do hifdng dung cac dich vu v.v , t h i se thay miic
song d cac dia ban nha 6 binh dan nhif Xom Ma, la vao loai
thap hoac rat thap
KHU DINH C l / X O M M A So" lieu thu difdc t ^ 4 trong 5 to dan pho cua Xom Ma
cho thay, chi c6 65,4% nha ci c6 dildc dien sinh hoat ma
Di tim sLfc song cac quan he xa hoi 51
ph^n Idn chi c6 mot den hai bong dien t h i p sang va tuyet dai da so" khong c6 c6ng-td rieng Toan bo so' ho c6 thu nhap rat thap deu khong c6 dien diing va phai t h i p sang
hang den dau hoa Chi c6 7,4% so ho c6 nxidc may d i n vao
nha NhiJng ho con lai phai mua, ganh (hoac thue ganh)
tiing doi nxidc may ve de an uo'ng v6i gia 700d - 800d mot
doi thung 20 lit De tam giat t h i 95% cac ho phai sxi dung
nxidc gieng, song chat lifdng nifdc kha xau Ho nao vifa
diing dien viia thue ngifdi ganh nxidc phai chi hang thang khoang 70.000 d den 150.000d cho rieng dien va nxidc Khu vxic nay da to chiic difdc xe gom rac, hang thang
moi ho phai dong 5.000 dong cho dich vu nay Ho nao khong
CO tien dong thi dem rac ra do ci cau Bang Ky gan do
Ve dich vu y te, ngifdi dan c6 the den chiia benh tai tram y te phvfdng 12 gan xom, ndi day c6 bo'n y si va y ta
Neu CO benh nang hdn, c6 the t6i benh vien Nguyen Van
Hoc dat tren dia ban quan Binh Thanh Tuy nhien, noi
chung ngudi dan van muo'n txi chiia t r i b^ng each mua
thuo'c theo chi dan cua cac diidc si ci nhiing nha thuoc dia phifdng
Bang 2 dxidi day trinh bay torn tit cac loai hinh nha ci
tai Xom Ma va Xom Ruong Dac diem chung cua phan Idn nha d tai Xom Ma la chung difdc xay dUng b^ng nhutng vat
lieu ddn gian hoac cac phe lieu (nhxi gach hoa cii hoac da
vd, mua lai v6i gia re hoac difdc cho khong), va nhiJng vat
lieu cii hoac tai che {nhxi ton cii, cot cii, v6 cac thCing
hang )
Trang 2752 Nguyen Quang Vinh
Bang 2: Dac diem ket cau nha ct tai Xom Ma va Xom Ruong
Loai nha Xom Ma (%) Xom Ruong (%)
0,0 43,3 46,7 10,0
Ngudn: Khao sat cua nhom Nguyi n Quang Vinh, 1994, ket hdp vdi so lieu
dieu tra cua nhom Iran Ngoc Phi/cfng, 1992
C) cac ho ngheo nhat, dac trifng ket cau vat ly cua nha d
thiJdng la nen dat nen, vach bang cot hoac coi dan, mai Idp
la, giay dau hoac ton cu V i du, mot ngoi nha, theo ghi
nhan, "thiic te chi la mot cai choi c6 gac nho, v6i dien tich d
tinh tren dau ngiidi chi c6 2m^ Vat lieu xay diing nha
thuoc loai ch^p va, tarn bd: hai ben vach la vach cua hai
nha hang xom, hai vach con lai lam b^ng la do gia dinh t\i
ket lay 6m^ d tang tret la san nif6c de tarn giat, riia bat
dia Me con song d 6m^ gac go ben tren, mai nha Idp bang
giay dau, trdi m\ia to thiidng bi dot \idt Trong nha khong
CO buong ve sinh, nen ngifdi trong gia dinh phai di bo 15
phut m6i sii dung difdc mot nha ve sinh cong cong d ven
song, phan thai t h i n g xuo'ng song, dan dia phiidng thifdng
goi la "cau ca"
Nha d cua cac ho c6 thu nhap kha t h i c6 chat liJdng tot
hdn: nen nha trang xi mang hoac lat gach hoa cu, tiidng xay bang gach, mai Idp ton hoac la dCfa; c6 nha ve sinh rieng xay bang xi mang V6i phan 16n cac ho gia dinh tvf ngheo den trung binh t h i chat lifdng va vat lieu xay nha la svf pha tron giiJa dac diem hai loai nha vvfa mo ta ben tren
Ve quy che hanh chinh ciia viec s\i dung dat thi hien
nay 99% cac ho gia dinh khong c6 giay td gi cua Nha nii6c cho phep sLi dung dat lam nha d (trtf mot vai trifdng hdp
uy ban nhan dan phifdng 12 cap phep cho may ho can bo, cong nhan vien chiic) V i vay hien nay khong the thu thue
s\L dung dat Con ve chu quyen nha b thi tinh hinh con kha
mCi md Co den 99% cac can nha ci day chi c6 mot ho c\i tru
Do la nhiJng gia dinh tvf diing nha cho minh hoac mua lai dat va nha ttf chii cii vdi giay viet tay, khong c6 chiing thiJc cua Nha niJ6c Khong c6 can nha nao ci Xom Ma c6 so' nha,
do do moi thii tvL lien lac deu phai thong qua mot dia chi
trung gian ngoai diidng pho' chinh Hien nay so' ngUdi ci thue rat it, chi c6 3% tdng so' ho dang thue nha; cac ngiidi
chu cho thue la ngiidi cvf t r u b trong hoac ngoai Xom Ma
Gia thue mot can nha lup xup, nen dat, vach cot, mai la diia khoang 60.000 dong mot thang
Xem xet qua trinh hinh thanh cong dong nay ciing nhii thi trifdng cho thue m6i nay nci, chiing ta c6 the thay mot
thi trifdng nha dat dang hinh thanh d Xom Ma, tuy con het sijtc tho sd Tat ca moi hoat dong lien quan den viec chiem
dung dat, xay diing, mua ban, chuyen nhifdng va cho thue
nha deu d i i n ra ben ngoai cd cau dieu hanh cua Nha nxibc
Trang 2854 Nguyen Quang Vinh
T u y vay, ti'nh pho bien rong r a i cua hien tifOng nay chi ra
cho thay mot mijtc do khoan dung k h a cao cua c h i n h quyen
dia phiidng
V I ^ N C A N H T U O N G L A I : T I E M N A N G C O N G D O N G
VA C H I N H S A C H N H A N l / O C
Dieu chung ta thay d Xom M a la dan cM d day c6 k h a
nang cai t h i e n ndi d cua m i n h - du i t du nhieu - nh&m
bien doi dan t u p leu ban dau t h a n h can nha c6 the sinh
song diidc.Trong so' 22 ho difdc nghien ciiu k y ci Xom M a ,
t h i 7 ho da nang cap nha m i n h mot each dang ke N h f l n g
ho nay bao gom ca ba mile t h u nhap V i du, c6 ho tijf t u p
leu la nang cap len t h a n h nha vach van, Idp ton, san lat
gach hoa cu Ho nay t u y ngheo n h i f n g c6 the l a m diidc t d i
mijfc do v i trong nha c6 h a i ngiidi l a m t h d ne Co n h f l n g ho
l a m t h e m gac go, va Idp m a i nha bang giay dau hoac ton 9
ho khac eung dang danh d u m tien de nang cap nha, song
con do dfl v i sd k h u vfle nay se s6m b i giai toa Ngoai suy
t f l m a u khao sat nho nay, ket hdp v6i n h f l n g quan sat rong
hdn, chung t o i c6 the noi r ^ n g da so' cae ho dang c6 ke
hoach hoac da thflc sfl h a n h dong de n a n g cap nha d cua
m i n h va cai t h i e n moi trfldng song vdi mot t i n h t h a n hoan
toan t f l Iflc M o t dieu nfla cung k h a ro r a n g la k h i mflc do
an toan ve svL dung dat dfldc n a n g len t h i do se la mot kich
t h i c h to' m a n h hdn nfla cho n h f l n g dau t f l nang cap X u
hfldng ehung cua viec cai t h i e n nha d t a i day la chong dot,
chong am thap va de phong hoa hoan M o t so' chu ho eon
cho biet eo the ho se vay tien de md rong can nha hdn nfla
N h i n chung toan cong dong, moi ngfldi deu thfla n h a n trong vong ba n a m t r d l a i day moi trfldng vat the va moi trfldng xa hoi da dfldc cai t h i e n ro ret, dac biet la c6 ve sinh hdn va an toan hdn
Cung can phai g h i n h a n n h f l n g dong gop tich cfle cua eac moi quan he cong dong, mac dau eac moi quan he do con tho sd va chfla dfldc to chflc mot each c6 he thong M o t chu ho cho biet:
"Khi tdi Idm nha, lot xom c6 den giup mot tay O day, cdc moi quan he c6 tinh ngiCdi Cac sinh hoat to dan phoco tdc dung cu the, nhii ciing nhau gop tien mua cay ditng cot, keo day diCa dien udo nhd."
M o t chu ho khae cho biet: "Trong ndm ndm ti£ khi don den day, chung toi thay c6 cai thien nhieu ve ve sinh vd an ninh; khong con thay nhitngphdn tiC quay phd nUa."
Trong k h i khao sat v a i tro cua cac quan he cong dong
t a i day, chung t o i khong the khong so sanh chung vdi hoat dong cua to chflc cong dong Hiep Thanh^ t a i phfldng 6, quan 4, mot quan ngheo khae t r o n g t h a n h pho' T a i do, cac hoat dong t f l nguyen cua cong dong k h a da dang: nang cap
1 D e hieu ro nguon goc d\i a n cong dong Hiep T h a n h va moi quan
he v6i cac to chile phi chinh p h u quoc te, x i n xem: M H o s a k a
" S h a r i n g L o c a l Development Experiences T r a n s n a t i o n a l l y :
N e t w o r k i n g i n Support of C o m m u n i t i e s a n d L o c a l Initiatives",
Environment and Urbanization 5, 1(1993), pp 132-147
Trang 2956 NguySn Quang Vinh
diidng sa trong xom, md t h e m cac voi nU6c may cong cong,
md rong va bao dam an toan hdn cho mang day dien trong
xom, h i n h t h a n h quy t i n dung cua cong dong de cho vay
v6i l a i suat thap Ban chap hanh cong dong Hiep T h a n h
bao gom cac nha hoat dong tich ciJc xuat hien t\i cac hoat
dong ttt nguyen va sang tao Trong so" chin uy vien Ban
chap hanh, ngiidi ta thay c6 mot ba noi t r d , hai p h u nQ
buon ban nho, mot ong dap xich 16 va mot vai n h a n vien
cua cac cong ty xuat k h a u hoac v a n t a i Cac hoat dong
cong dong kieu Hiep T h a n h cdng c6 the diidc t i m thay
t r o n g cac k h u vUc khac cua t h a n h pho', n h i i phiidng Tan
D i n h , quan 1 va phiidng 9, quan 3
C) Xom M a , n h i i n g dieu k i e n cho viec h i n h t h a n h cac
hoat dong cong dong d cd sd da xuat hien T u y vay, chiing
ta cung can thay rSng sxi phat t r i e n tiep theo cua cac hoat
dong cong dong v i n con gap nhieu t r d ngai trong boi canh
xa hoi va hanh chinh hien nay d Viet N a m Dieu nay da
diidc cac nha nghien cijfu khao sat t a i Xom Ruong va diia
ra n h a n xet xac dang n h i i sau:
"Bo may h a n h chinh d cap cd sd can phai t r a i qua nhieu
cai each N a n g liic can bo h a n h chinh cd sci con h a n che, i t
t i n h nang dong va con p h u thuoc nhieu vao menh lenh tii
cap t r e n Ngiidi dan con c6 i t cd hoi diidc ban thao ve cac
chifdng t r i n h phat t r i e n cong dong v6i t i n h t h a n "tU giiip
m i n h " , nen t i n h t r a n g thd d va t h u dong con pho bien."
Tiem nang nang cap ddi song quan c\i thong qua to
chiic cong dong chi c6 the dUdc thUc hien trong boi canh
mot chinh sach nang dd hoac chi i t la khoan dung do'i v6i
nhutng loai quan c\X nha d b i n h dan n h u noi d t r e n Cung
n h i i do'i v6i n h i i n g Hnh v\lc cong cong khac d Viet N a m
hien nay, cac chinh sach lien quan den qua t r i n h do t h i hoa va phat t r i e n nha d dang d trong mot t i n h t r a n g thay doi lien tuc Cac chinh sach hien nay cua chinh quyen
t h a n h pho dang hiidng vao viec "tao dieu kien t h u a n Idi"
cho n h a n dan t\l giai quyet cac van de nha d cua m i n h ; t h i i
tiep can tao de dang nay ro r a n g la dang dilng phia sau
t h a i do hanh chinh mem deo cua chinh quyen quan, nhvf
da CO the n h i n thay d t r i i d n g hdp Xom M a Tuy nhien, c6
nhieu n h a n to c6 the anh hifcing 16n lao va lau dai den t i n h kha t h i cua each tiep can nay Ba n h a n to' quan trong nhat
anh hiidng den viec h i n h t h a n h va thxic hien chinh sach tren l i n h v\ic nay chinh la n h i i n g hau qua t n i c tiep ciia chinh sach ddi mdi cua N h a niidc, xuat hien t i i qua t r i n h
tai d i n h hii6ng k i n h te v i mo theo n h i i n g nguyen t i c phan pho'i cua t h i triidng
(1) Gidm bdt bao cap Viec chon liJa he thong t h i
triidng n h i i la chien liidc de phat t r i e n k i n h te n h a n h , da
di ngiidc chieu v6i nhieu chinh sach cua Nha niidc triidc day diia t r e n sii l u a n chiing ve bao cap tieu diing n h i i la mot t h i i "bong xa hoi" cua cong dan Viec giam b6t bao cap xay ra t r e n n h i i n g l i n h wlc nhii liidng thiic, hang tieu
dung, va trong t r i i d n g hdp dang xet la h n h viic nha d, da tao ra khong i t t i n h t r a n g t i e n thoai liidng nan ve mat chinh sach Trong trUdng hdp nha d, hien nay Nha niidc phai difdng dau v6i van de mot k h o i liidng Idn nha d do t h i
Trang 3058 Nguyin Quang Vinh
da cho thue v6i gia cvfc re, den mCfc khong con c6 the duy
t r i chiing difdc niJa\
M o t van de con cap bach hdn, n h i n trong v i i n canh qua
t r i n h do t h i hoa tifdng l a i , la van de tiep tuc san xuat nha
ci v6i gia ca ma da so c\i dan do t h i c6 the chi t r a diidc M o t
trong nhQng each dap l i n g cho van de nay la chuyen giao
trach nhiem cung xing nha d cho cac to chile N h a nxidc d
cap thap H i e n nay, mot so t h i i nghiem da b&t dau k h i ma
dat ngoai t h a n h da diidc phan cho mot so x i nghiep, cd
quan N h a nxidc de xay nha cho cong n h a n , lao dong cua ho
Cung C O n h i i n g khuyen n g h i da d U d c de xuat, theo do, N h a
niidc nen tac dong vao k h u v U c t\i n h a n dang 16n len
n h a n h de thuc day [ k h u v\lc nay] san xuat nha d N h i i n g
k h u y e n n g h i von d U d c cong doan u n g ho do bao gom viec
svi dung cac cong cu kich t h i c h bang thue, de k h u y e n k h i c h
cong dan xay diing cac nha cho thue gia re, cung n h i i viec
xay d i i n g mot quy cho can bo, cong n h a n vay vdi l a i suat
ifu dai de siia chUa, nang cap nha d cua ho
N h i i la mot giai phap dap i l n g v6i t i n h t r a n g giam bao
1 Theo N g u y i n Dilc N h u a n v a K M a t h e y trong cuon sach Viet
Nam do K M a t h e y c h u bien (1990) thi n h a d thuoc sd hiJu N h a
nxidc chiem hdn 30% tdng lUdng n h a d do thi cua V i e t N a m C o n
theo T r i n h D u y L u a n trong bai " C a c mo thilc phat trien do thi
tai H a Noi" i n trong cuon Planning and Governance at the Asian
Metropolis (1995), U B C , Vancouver, thi ty le nay d t h a n h pho H a
Noi la t r e n 48%
cap nha d, chinh quyen TP H C M dang thiet ke mot chinh sach xay diJng nha ban t r a gop cho ngifdi lao dong c6 mile lifdng t h a p ' Trong giai doan 1991-1992, Sd Nha dat cua
t h a n h pho nay da svL dung quy phat t r i e n nha de xay diing
1300 can nha ban t r a gop t a i cac dia ban dan cxi vung ven
mdi nh\i Bau Cat, D i n h Bo L i n h , A n K h a n h Tuy vay, cho
den nay, viec phan phoi n h i i n g can nha nay cho ngifdi t h u nhap thap nhxi y d i n h ban dau xem ra con la mot van de
Cac cuoc phong van cua chung toi vdi cxi dan Xom M a va
n h i i n g ndi khac niia cho thay r a t i t ngiidi t h u nhap thap
t i n r i n g v6i miic gia hien t a i , cac can nha do c6 the d t r o n g tarn tay cua ho, d i u r ^ n g difdc mua t r a gop chang niia Ket qua cuoi cung ciia moi bien doi vuta noi la qua t r i n h san xuat nha do Nha nxidc thiic hien da giam n h a n h trong
n h i i n g nam gan day, n h u n g v i n chiia c6 cd che san xuat m6i nao xuat hien de thay the, dac biet la trong viec dap iing n h u cau cua n h i i n g cii dan do t h i ngheo nhat
(2) Viec dinh gid dat K h o n g c6 gi ngac n h i e n k h i
viec dot ngot v a n d u n g che do phan phoi dat do t h i theo che do t h i t r i f d n g da d i n den t i n h t r a n g gia dat t a n g len
v i i n v u t , t r o n g k h i he thong cho thue dat dai h a n v k n
p h a i ganh chiu t i n h t r a n g " t h i t r i f d n g te l i e t " co h i i u , ket hdp v6i n h i i n g dong thong t i n ve gia ca v ^ n con t r o n g t i n h
• L e V a n N a m , "Nha d do thi trong qua trinh thUc hien quy hoach tong mat bang TP HCM", T a p chi X a hoi hoc, 43, 3
(1993), tr 32-35
Trang 3160 Nguyen Quang Vinh
trang qua ngheo nan Tham chi, ngay ca khi giai doan
ban dau nay qua di, t h i tac dong lau dai cua sii van hanh
til do t h i trvfdng dat dai se la sii tai phan phoi khong gian
trong do t h i diia theo cac nhom thu nhap trong dan c\i, do
do ma nhiing 16 dat tot nhat trong thanh pho ro rang
cung se doi hoi nhiing mvic gia cao nhat Chung toi da
nhin thay nhiing biidc dau tien cua hien tildng nay th6ng
qua nhiing chiiOng trinh cua chinh quy en TP HCM tai
dinh cii d6ng dao dan cii song ven kenh rach d trung tarn
thanh pho", nhkm giai toa kh6ng gian cho sii phat trien
thiidng mai t i i nhan.( ) Ciing c6 the thay xuat hien tinh
trang ky vong vao cac nguon dau t i i - dac biet la dau t i i
niidc ngoai - hddng vao t h i triidng dat dai da bi day len
qua cao, xa vdi thiic te Thdc ra, nhiing ky vong qua Idn
nay la c6 the hieu diidc, vi cac quan chile d thanh pho" va
quan huyen - nhiing ngiidi c6 quyen phan dat cho t h i
trifdng cho thue dat - dang nhin vao he th6ng nay nhii
mot cilu tinh ve tai chinh ( ), triidc het la de tai trd cho
nhiing chiidng trinh nang cap cd sd ha tang cap bach nhat
cua thanh pho" Ciing con nhiing van de khac xuat hien do
thieu sii ph6i hdp tren quy m6 thanh pho' Cac nha chiic
trach cap quan da diidc trao cho mot miic do t i i chu cao,
tao ra mot tinh huong khien cho giiia chinh quyen cac
quan c6 sii dua tranh manh me v6i nhau trong viec theo
duoi dau t i i t i i nhan Chung t6i da thay mot t h i du ve
chuyen nay ci trddng hdp Xom Ma, k h i ma, liic ban dau,
cac nha lanh dao cap quan mu6n tao ra mot cd hoi dau t i i
cho khu viic t i i nhan diidi hinh thiic mot khu dat vvia
diidc giai toa (dat nghia trang cii) Sii kien khu viic binh dan da c6 the khai thac cO hoi nay triidc ca cac nha dau tii tii nhan, la mot t h i du cho thay nhiing cap do khac nhau cua miic cau d6'i vdi kh6ng gian d6 t h i cua cac tac nhan da dang dang tham gia vao viec lam bien doi canh quan TP HCM DCi sao chang niia t h i dia diem nay v i n con la mot
tai san c6 gia t r i cao trong con mit cac nha lanh dao
quan, dong thdi boc 16 them tinh chat mong manh cua cd may lau dai cho cif dan Xom Ma
(3) Di dong dan cu So vdi nhiing quoc gia khac d
Dong Nam A thi Viet Nam c6 mot miic do d6 thi hoa tiidng doi thap; vao cu6i thap nien 1980, chi mdi c6 1 trong 5 ngiidi Viet Nam la dan d6 thi Tuy nhien, ty le nay se bien doi nhii the nao t h i v^n con c6 nhiing bat dong to Idn Xuat phat tuf tien de la ty le tang trddng dan so t i i nhien cua
nong thon cao hdn nhieu so vdi d6 thi, cuon So lieu thong
ke quoc gia ve do thi (Bo Xay diing, Ha Noi, 1993) di den
ket luan cho r i n g ty le cii dan do t h i trong dan s6' qu6c gia
se giam di tiidng do'i trong mot vai thap nien tdi, tuf 19% nam 1990 (12,4 trieu ngiidi), xuong con 17,1% (16,3 trieu ngiidi) vao nam 2010 Trai lai, nhiing tinh toan cua Lien hdp quoc (1990)\6 tinh den bo phan di dan tii n6ng thon
vao d6 thi, da di den dii doan rang cii dan d6 t h i vao nam
2010 se CO s6' liidng Idn gan gap d6i so vdi dii doan cua Bo
• United Nations, World Urbanization Prospects 1990 (United
Nations, New York, 1991)
Trang 3262 Nguyen Quang Vinh
Xay dung: 34,8% (33,9 t r i e u ngiidi) Tac dong cua sil di
chuyen mot k h o i lifdng Idn dan c\i nong thon vao cac t h a n h
pho cua Viet N a m , se gay ra hieu qua ghe gdm tdi qua
t r i n h phat t r i e n do t h i trong vong v a i thap nien t d i
GiQa hai kich ban cua cac d i i bao noi tren, t h i kich ban
cua Lien hdp quoc ro rang la thiic te hdn, v i nh\i k i n h
nghiem da chi ro, nhvJng co gkng thuc day nhanh tang
triJdng k i n h te thong qua phat trien cac nganh che tao
-n h i i Viet N a m da-ng hiid-ng tdi - -nhat di-nh se d i -n de-n t i -n h
t r a n g each biet ngay cang 16n hdn giiia t h u nhap cua do t h i
va nong thon K h i dieu nay d i l n ra trong dieu kien k i n h te
t h i trUdng t h i se tao ra mot kich thich to Idn thuc day ngvidi
dan chuyen vao song trong cac t h a n h pho de t i m t h u nhap
cao hdn Qua t r i n h nay t h a m chi se cang m a n h me hdn neu
chuyen sang phan phoi theo t h i trifdng lai gin Hen v6i viec
ndi long kiem soat sii d i chuyen cua dan chung N h i i n g
k h a m pha cua chung toi trong dien ciiu ve X6m M a da gdi y
cho thay dong cii dan nong thon di vao t h a n h pho nay mdi
chi b i t dau Chung toi cho r i n g do c6 the la n h i i n g di dan
triidc day da t i i n g t r a i qua cuoc song t h a n h t h i - trong
triidng hdp nay la n h i i n g ngUdi tvf cac k h u k i n h te mdi quay
trd ve - va chinh ho se la nhiSng ngifdi tien phong trong tien
t r i n h qua do dan so hoc [dai lau]
Tat ca n h i i n g n h a n to v i i a noi t r e n - giam bdt bao cap,
tang gia dat va di dan nong thon - do t h i tang len - se tiep
tuc gay ap lilc len k h u viic nha ci t a i TP H C M trong n h i i n g
n a m s i p t d i Viec giam bdt bao cap ve nha ci va sii thay doi
tiep theo trong cd cau san xuat nha d ben ngoai k h u v;ic Nha nifdc, da va se thiic day so nha d do ngifdi b i n h dan san xuat tang len, mot t i n h h i n h c6 t i n h chat chung cho cac t h a n h pho c6 k i n h te t h i trifdng t a i cac niidc dang phat
t r i e n t r e n toan the gidi Viec gia dat tang n h a n h dang thuc day hdn ni5a cong cuoc t a i cau true khong gian cua t h a n h pho, vdi ket qua la sii chuyen doi cho ci cua cac nhom t h u nhap thap Trong t i n h h i n h do, ngUdi ngheo do t h i se bi day vao t r a n g t h a i bi gat ra ben le nhieu hdn niia Va siJ loi cuon m a n h me khoi d i dan tiem tang tii: nong thon t d i
c h i c c h i n se giuf v i i n g miic cau cao ve nha d trong nhieu nam nuta, t h a m chi vdi ca nhiJng loai nha d xoang x i n h nhat T i n h t r a n g ma chung toi quan sat diidc d Xom M a da
m i n h hoa ro ve mot ket qua c6 the xuat hien diidi tac dong cua n h i i n g n h a n to' noi t r e n Dieu c h i c c h i n la tvfdng lai cua TP H C M se khac r a t xa so vdi qua k h i i cua no Viec khao sat mot quan cii viia xuat hien trong t h a n h pho -Xom M a - da cho chiing toi mot bilc phac hoa n g i n gon ve
n h i i n g gi c6 the se la mot t h a n h to" quan trong ciia tiidng
l a i do
1995
Trang 33CON D U 6 N G Xt L Y HAI HOA L d l I C H
CAC NHOM XA HOI TRONG L I N H VlJC NHA
6 DO T H I
T i n h chat nhay cam cua v a n de n h a d do t h i da hien len
dac biet ro net trong biic tranh bien ddi xa hoi cua TP H C M
dxidi tac dong cua chinh sach ddi mdi k i n h te N h i e u hien
tiidng mdi (va thach thiic mdi) da xuat hien t r e n l i n h viic
giai quyet van de nha d do t h i , n h i i la nhQng chu de do
chinh cuoc song de ra cho "chifdng t r i n h n g h i sxi" cua tien
t r i n h quan ly phat t r i e n Co the noi, trong vong 4-5 n a m
t r d l a i day, c6 mot n h i p gia toe trong viec phat t r i e n nha,
va dang chii y la diidc xuat phat tvf n h i e u nguon \\lc da
dang hdn h a n giai doan trifdc M o t moi t r i i d n g mdi da hit
dau difdc h i n h t h a n h , mang y nghia giai phong to 16n No
danh thiic day n h i i n g t i e m nang tit l a u da n g u yen No cho
phep md ra nhQng nga difdng mdi de giai toa nhQng cang
t h a n g ve cung - cau t r o n g l i n h vQc nha d, xQ ly mot each
hdp ly quan he Idi ich cua cac nhom khac n h a u t r o n g cd
cau xa hoi, gop phan nang cao chat iQdng cuoc song cua
n h a n dan do t h i , bao gom cac nhom dan cQ c6 t h u nhap
£)/ tim site song cac quan he xa hoi 65
thap hoac r a t thap The nhQng, phai thay r a n g nhQng nga dQdng do chi mdi vQa 16 dang, chung con chQa diing nhieu mau t h u l n , lech lac va bat cap Chung chi t r d nen thQc sQ
hQu ich mot k h i nhQng mau t h u ^ n va bat cap do dQdc xvL
ly mot each t h i c h dang d nhieu k h i a canh, tao ra mot do an toan cao nhd c6 cac dam bao ve phap l u a t va cac quy d i n h dQdi luat, bao gorh ca cac quyet d i n h c6 t i n h phap ly cua quy hoach do t h i , dac biet la do an Tong mat bang
Sau mot thdi gian khao sat thQc dia va tiep xuc vdi cac
gidi chQc CO lien quan, chung toi muon thQ neu len dQdi
day sdu cau hoi dang ndi len t r e n ddi song xa hoi cua TP
H C M ; do cung la nhQng bai toan Idn can phai dQdc giai chd van de nha d t a i day DQng d goc do xa hoi hoc ma xet, t h i tren tien t r i n h quan l y va phat t r i e n nha d do t h i thed
quan diem ddi mdi, van de dang dat r a la cac tac nhan xd
hoi chu yeu (hien danh hay an danh) se n a m giQ v a i t r d gi
trong moi tQdng tac xa hoi dn d i n h va hdp tac de phat t r i e n nha d Vao thdi diem nay, sau cau hoi cung la sau "vung van de" doi hoi phai dQdc tiep tuc nghien cQu t h a u dao Cac Idi dap v a n con d phia trQdc
1 C a u h o i thijf n h a t : "Nhd nitdc dong vai trd gi trong
sU hinh thdnh thi triiOng nhd d, dong thdi dam bdo cdng bdngxd hoi tren phiiOng dien ndy cua linh viCc dan sinh?"
Phai thay rang che do quan ly kieu cQ da l a m cho van de nha d do t h i lam vao nhQng kho k h a n khong nhd Quy nha
ci kha phong p h u cua t h a n h pho' nay do lich sQ de l a i chQa dufdc sQ dung that hdp ly Mot bo phan dang ke da bi xudhg
Trang 3466 Nguyen Quang Vinh
cap nghiem trong, ma khong c6 cac nguon liic de siia chiia
hoac nang cap (ngoai khoan kinh phi nho be luon luon thieu
trifdc hut sau) Nhip do xay diJng mdi dien ra cham chap, va
thuoc loai cham nhat trong so cac do thi Idn cua dat niidc,
neu dUa tren mot nguon dii kien kiem tra mau ve nha d
nam 1989 Theo cac so lieu nay thi t\i 1976 den 1986 so ho
(diJdc dieu tra) tai TP HCM dang cif t r u trong cac can nha
viia diidc xay diing trong miidi nam do, chi chiem 14,5%
tong so" ho, trong khi ty le nay tai Ha Noi, Hai Phong va Da
N i n g theo thvL t\i la 37,1%, 43,3% va 31,8%
V6i chinh sach doi mdi, chi trong 2 nam 1991-1992, tai
TP HCM, dien tich san diJdc xay dvfng mdi da gan ngang
bang tdng dien tich san diidc xay diJng trong suot 10 nam
triidc do Hdn 80% dien tich mdi xay diing trong 2 nam gan
day la do nhan dan bo tien ra to chiitc xay diJng lay
Cac chi bao noi tren thoat tien c6 the gay ra cam giac
r i n g , trong dieu kien dan chung c6 the t i i thu xep "on
thoa" den nhii the, t h i vai tro cua Nha nvfdc trong linh viic
phat trien nha d do t h i se ching con la bao niia Nhiing
nghi nhii vay la mot sii ngo nhan Trong cac cuoc phan tich
tinh hinh chuyen tiep che do phat trien nha d do t h i tai cac
cd quan lanh dao, quan ly d thanh pho", tai cac hoi nghi
trong niidc va quoc te ve chuyen de nha ci difdc to chiic tai
Viet Nam, ciing nhii tren cac phiJdng tien truyen thong dai
chung, luon luon c6 mot nhu cau khach quan diidc neu bat
len: do la vai tro c\ic ky quan trong cua Nha nxidc trong svi
nghiep doi mdi linh viic nha d Tinh chu dpng cua quan
chiing va trach nhiem quan ly phat trien cua Nha nifdc khong he la hai nhan to loai trijf l i n nhau Tren tinh than
do, ngiidi ta dang ngay cang hudng manh hdn vao viec xac
lap mot quan niem mdi ve vai tro cua Nha nifdc trong s\i
nghiep quan ly phat trien quan cif va nha d do thi Nhieu
ngiidi CO khuynh hiJdng chia se mot "cong thvic", theo do,
tren linh viic viia noi, Nha nxidc se thiic hien 3 cum chiic
nang; (a) Hudng dan (dinh hiidng); (b) Tao dieu kien va hd trd; (c) Tien hanh quan ly b^ng cd che dieu kien hoa, thong qua cac "hanh lang" phap luat, hanh chinh va quy hoach\ Cac quan sat cho thay mot trong nhiing vai tro quan
trong cua dinh che Nha nUdc ma TP HCM da biidc dau
thiic hien la, thiet ke va cong bo do an Tong mat b^ng TP HCM va do an quy hoach cac quan, huyen Ve mat phiidng
phap, day chSng nhiing la sii d\i phong c6 tinh chat vat the
- vat ly, ma con la, va triidc het la, mot dxi phong ve mat
phat trien xa hoi Ve mat thiic t i l n , tuy con phai diidc tiep tuc hoan thien, song do an da c6 the la can ciJt phap ly va quan ly quan trong de n h i m :
1 X e m them t h a m l u a n cua ngUdi viet bai n a y tai cuoc Hoi thao quoc te Phat trien, Mdi triiOng, Cong dong va vai tro cua Nha nude to chile tai V a n c o u v e r ( C a n a d a ) t h a n g 10/1992: " V a i tro m6i
ciia N h a nxidc v a cac cong dong trong viec giai quyet v a n de n h a 6
do thi - TrUOng hdp T P H C M (Viet N a m ) " , in trong cuon Socio economic Policy Reforms: Toward a Multisector Economy in Vietnam,1993, Institute of A s i s a n R e s e a r c h , U B C , C a n a d a
Trang 35-68 Nguyen Quang Vinh
- Dinh hu6ng cho dau t\i xay diing cong trinh ha tang
do t h i , ma trong do chinh Nha niidc se dong gop mot vai
tro then chot;
- Tao nhflng dieu kien an toan phap ly va siJ on dinh ve
tarn ly de nhan dan xay diing, svfa chQa, nang cap nha ci;
- Xac lap tien de cho cac chiidng trinh keu goi ddu tif
trong va ngoai nxidc;
- Tao cd xa hoi cho viec ngan ngiia va xoa bo cac hien
tiidng xay diing t\i phat, v6 to chile
Diing ve mat bao ve Idi ich cua cac nhom xa hoi khac
nhau ma xet, t h i do an nay phan anh - theo dac triing
rieng cua no - quan diem cua Nha nifdc ve moi quan he
giQa Idi ich toan cue cua sii phat trien do thi, vdi Idi ich
txing thanh phan va khu v\ic dan eif; giiia Idi ich triJdc m^t
va Idi ich lau dai; gixia Idi ich cua tang tracing, phat trien
kinh te va Idi ich phat trien xa hoi
Trong khi x\i ly cac moi quan he Idi ich do, mot kho
khan cho den nay vkn chiia c6 diidc Idi giai dap thoa dang
la: trong nhiing dieu kien mdi cua mot nen kinh te t h i
triidng, Nha niidc lam gi de c6 the dam bao cong bang xa
hoi tren linh vUc phat trien nha ci Neu cii de cac tang Idp
xa hoi tuy nghi dua tranh tren t h i trvfdng nha dat, t h i
hang loat mue tieu cai thien dan sinh tren linh vdc quan
c\i va nha ci doi vdi ngUdi ngheo se khong bao gid c6 the dat
difdc, neu khong noi la do each biet se ngay eang md rong
ra mai
£)/• tim SLfc song cac quan he xa hoi 69
Che do bao cap pho bien da bi cuoc song gat bd Song hang loat cau hoi gay gat va khong de tra Idi v i n dang tiep tuc xuat hien Phai chang, yeu to' bao cap cue bo cua Nha
niidc van dang con c6 the dUdc s\i dung trong dieu kien cua
xa hoi t h i trUdng? Phai chang tren linh viJc nay, Nha niidc
CO the van dung phUdng phap dieu tiet (theo luat dinh) doi vdi cac thanh phan kinh te, de c6 dieu kien tien hanh h6 trd gian tiep hoae trde tiep cho cac chiidng trinh nha d danh cho ngufdi ngheo, thong qua cac cd che t i n dung, thue, tien thue nha, hoac thong qua che do den bu, trd cap di t r u
va kien tao cong dong mdi trong qua trinh giai toa dia ban theo quy hoach?
Van de eon dang diide tranh luan la stf dieu tiet noi tren c6 la chinh dang ve mat kinh te va xa hoi hay khong, mot khi Nha nifdc phai luon luon ton trong sii binh dSng cua cac chii the kinh te trong cac moi quan he t h i triidng?
Co the difa ra mot so" gia thuyet ve van de nay: s\i dieu tiet
CO the mang tinh chat trtte tiep nhii mot khoan dong gop dac thu, song ciing c6 the la mot sii dieu tiet xa hoi gian tiep, thong qua viec tao ra mot khoan chi mdi ve phat trien nha cho dan ngheo, lay tCf tong nguon thu cua Nha niJdc TrUdng hdp dieu tiet triic tiep c6 the gay ra nhieu tranh
cai hdn, tuy rkng no eo kha nang tao ra mot nguon liic ve
tai chinh dang ke Phai chang c6 the gia dinh tuyen dieu tiet nay se tao ra mot thii quy xa hoi phat trien nha ci, de
Nha nxidc dCing vao viec ho trd cho mot bo phan dan cii
kem may man Hay phai chang do la mot s^c thue phu thu
CO tinh chat phuc vu an sinh xa hoi do t h i ma gidi doanh
Trang 3670 Nguyen Quang Vinh
nghiep cong va t\i se phai dong gop theo luat dinh? T a t ca
con dang la n h i i n g gia thuyet, song cuoc t r a n h l u a n ve v a n
de nay cung da a m t h ^ m khdi dien
2 C a u h o i thvif h a i : "Co hcfp ly hay chdng, viec huy
dong cdc to chiic xd hoi (theo nOi lao dong) vd cdc cong
dong ca sd (theo ncfi cit tru) tham gia vdo sit nghiep dan
chu hoa cdc qud trinh quan cU vd cung itng nha d do thi?
Gan day, ngiidi t a ih\i giao cho L i e n doan lao dong TP
H C M nhiem v u \\ia chon {tii cd sd) nhiJng can bo, cong
n h a n khong c6 n h a d, de ho diidc giao dat ma xay dvfng lay
nha ci cho m i n h Day la mot phiJdng thiic m d i nhkm tiep
tuc dap \jfng n h u cau n h a d cho \\ic liidng lam viec trong bo
may N h a midc va cac doanh nghiep cong, t r o n g dieu kien
che do cap phat n h a da cham dilt h a n tii dau 1993
M o t so v a n de dat r a cho svf t h i i nghiem phiJdng thiic
nay, can phai diidc tiep tuc xvL ly
V6i mot quy dat xay dvfng h a n hep, phiidng thiic nay c6
the phat h u y t 6 i dau trong viec giai quyet mot khoi lUdng
nhu cau r a t 16n ma ngay ca cac chung c\i to rong triJdc day
cung chi mdi giai quyet difdc mot phan?
D o i tUdng de p h a n phoi d a t x a y d i i n g dUdc \\ia chon
va quyet d i n h theo n d i lao dong, c6 gay t r d ngai g i k h o n g
cho n g i i d i difdc t h u hUcing? Chang h a n nh\i c6 t h e se
khach quan r a n g buoc, h a n che k h a nang t\i do d i chuyen
ndi lao dong cua cac cong n h a n , v i e n chiic h f l u q u a n
chang? ( n h i i c6 tac gia da n o i den t r o n g mot t h o n g bao
n h a ci t a i T r u n g Quoc)
£)/• tim sCrc song cac quan he xa hoi 71
Dau sao, viec tiep tuc phat h u y tac dung cua cac to chufc
xa hoi theo dia ban lao dong, cung la mot phifdng thiic c6 the gop phan d a n chu hoa qua t r i n h giai quyet v a n de n h a
ci do t h i ; , Ben canh do, dang hoat dong ciia cac cong dong theo
ndi c\i t r u cung dang b^t dau diidc gay diing t a i TP H C M
Noi bat gan day la cac hoat dong cua cii dan cif t r u t r o n g nhQng con hem, nang cap cac dieu kien ha t a n g ci quy mo cong dong Thiic te cho thay cac hoat dong do c6 tac dung cai t h i e n ro net dieu kien d, phat t r i e n cd hoi k i n h doanh
va l a m trong sach moi trifdng sinh song N h i e u con hem, sau k h i diidc lat xi-mang da t r d t h a n h dia ban k i n h doanh, buon ban khdi sSc
Tai mot v a i k h u n h a l u p xup, cac h i n h t h a i hoat dong cong dong da diidc gay dUng c6 k e t qua k h a quan, v6i viec
to chile t i n dung nho cua dan chung, ciing n h a u cai t h i e n dieu kien cung ijfng dien, nUdc sinh hoat, quan l y t r a t t i i t r i
an trong cong dong Cac hoat dong t r e n da l a m xuat hien
mot mang liidi cac n h a n v a t hoat dong cong dong t\i
nguyen, von la n h i i n g ngiidi lao dong b i n h thiidng n h a t trong cac hem pho', cac cong dong
T u y nhien, dang hoat dong cong dong ci n h i i n g cd sci nay con chiia diidc n h a n rong d u n g mile, do gap n h i e u kho k h a n ve t h i e u ho t r d cua doi n g u cac n h a n vien cong tac xa hoi diidc dao tao c6 he thong D a n g hoat dong nay ciing doi k h i con gap n h i i n g n g h i ngai, do siJ t h i e u n h i e t
t i n h cua mot so' n h a n v i e n quan l y h a n h c h i n h l a n h t h o ,
Trang 3772
vi ho coi nhiing dinh che va phiidng thiic hoat dong cong
dong CO phan xa la vdi nep cai quan quen thuoc va "thuan
tien" xiia nay cua ho
Tuy moi viec da bat dau, nhifng Idi dap day du cho cau
hoi thii hai nay v&n con phai dtfdc tiep tuc tim kiem
3 Cau h o i thijf ba: "Phai Idm gi de cdc nhd ban trd
gop vd nhd cho thue do Nhd niCdc xdy diCng c6 the thUc sU
den tay nhitng ngiCdi c6 thu nhap thdp?"^
Tii nam 1990, cac quan Tan Binh, quan 8, 10, 11, Phii
Nhuan, Duyen Hai da lam t h i nghiem xay nha tra gop
dxidi nhieu dang, danh cho nhiSng ngiidi c6 thu nhap thap
Tinh den thang 5 nam 1992, hdn 2000 can ho da dddc ky
ket hdp dong giGa Nha niidc va cac doi tiidng mua nha tra
gop, vdi tong so tien dau t i i len tdi 19 ty dong (trong do 10
ty do Nha nddc cho vay vdi lai suat thap) Tong cong 1155
can nha da diidc xay diJng xong, trong do 41,0% la danh
cho cac gia dinh thifdng binh liet si, gia dinh thuoc dien
chinh sach xa hoi; 59% danh cho cac gia dinh cong nhan
vien chiic hoac nhan dan chiia c6 nha ci L/u diem cua loai
nha nay la chung difdc xay ddng theo dung quy hoach, va
CO kha nang phat trien theo tang cao (dd ton dat) Tuy
nhien, kho khan trd ngai con Idn Gia thanh cac can nha
con cao do Nha niidc chifa c6 khoan dau tif rieng vao cd sci
1 P h a n n a y diidc viet v6i sii t h a m khao cac t\i lieu va y k i e n do chi
Ngo T h i K i m D u n g , can bo X a hoi hoc, V i e n K h o a hoc x a hoi tai
T P H C M sUu tap v a sd bo he thong hoa
£)/• tim SLTC song cac quan he xa hoi 73
ha tang hUu q u a n , ma c a c khoan chi phi cho dat, dien,
niidc d\ia vao gia thanh lam cho gia doi len rat dut Trong
luc do, Nha nifdc chi c6 the cho vay tijf 30-50% gia t r i can
ho, khien cho nhieu gia dinh c6 thu nhap thap v&n khong the mua noi Do la chiia ke con c6 nhijEng true trac, thieu thong nhat va sd hd trong cd che binh chon doi tifdng, khien sinh ra hien tiidng mua di ban lai de thu Idi v.v Ngoai ra, trong van de Ida loc doi tUdng, con c6 van de
nhiJng ngifdi c6 miic lifdng thap, chiia chic la ngiidi c6 thu
nhap thap
Cuoi C l i n g , moi lo cua nhiJng ngiidi quan ly la ci ch6, phai lam each nao de tranh lam vao nguy cd nguon cung Cfng nha c6 muc tieu phue vu ngddi c6 miic thu nhap thap lai lot vao tay nhiJng ngddi c6 miic thu nhap khong thap(!) Theo cac quan sat thdc te, thi cac nhan to" then chot de tranh khoi nguy cd nay c6 the la:
- Can mot ddn vi ehuyen trach lo cho loai hinh hoat dong nay (nhu mot thil Tong cue gia cii ch^ng han); no
phai CO du tif each phap nhan va nang Idc quan xuyen mot
loat cac linh vdc hiiu quan dan cheo vao nhau trong qua trinh xay ddng, nhii: van de gia dat, van de dda mot phan chi phi cd sci ha tang ra khoi gia thanh; van de xay difng
va giam sat mot quy t i n dung (ehuyen biet) cho vay dai han de mua nha tra gop v.v
- Quan diem ve "lay hieu qua xa hoi lam chii yeu" tren
Imh vvfe nay can diide van dung nhat quan hdn nvLa khi giai quyet nhiing van de nh\i ho trd qua lai suat, van de giao dat
Trang 3874
/
/
Nguy§n Quang Vinh
vdi gia chieu co', van de l\ia loc chat che doi tifdng t h u hvfdng
v.v X i n lay mot t h i du: Chi rieng cuoc t r a n h luan ve quy
che va miic do l a i suat cho vay ma cung da lam xuat hien ba
quan diem khac nhau: cho vay khong t i n h lai suat; cho vay
vdi miic l a i suat ngan hang; cho vay vdi l a i suat thap hdn
lai suat ngan hang n h i i n g phai c6 bao dam (bang gia vang
hoac xi-mang) de de phong trifdt gia va lam phat
O day thay noi len mot dieu: muc tieu nang dd cac
t h a n h phan ngheo t r o n g xa hoi r a t de diidc dong t i n h chia
se, n h i i n g sii be tkc thiidng xuat hien d n h i i n g k h a u to
chiic, cd che va tac nghiep cu the (chvL khong phai d k h a u
k y thuat) N h i i n g k h a u "c6 van de" noi tren, xem ra, deu
r a t g^n chat vdi viec quan triet nhvf the nao ve viec x i i ly
h a i hoa cac Idi ich xa hoi
4 C a u h o i thijf tvf: "Khu vi/c til nhan trong nitdc vd cac
doanh nghiep niCdc ngodi co the dong vai trb gi trong viec
gop phan hinh thanh mot nguon tdi chinh dac thii nham
nang dd tien trinh phat trien nhd d do thi?"
H i e n nay ci TP H C M c6 bon phiidng thtjtc dang diidc
t i n h den: Mot Id, cac doanh n h a n trong niidc thvfc s\i lien
doanh vdi cac cong ty k i n h doanh va phat t r i e n nha d do
thi^ de l a m phong p h i i t h e m quy nha cac loai Hai Id, tao
1 S6 di sii dung chQ: '"thUc sU lien doanh" la de phong ngtfa tinh
trang mot so' doanh nhan mUcin danh nghia Hen doanh de t h u
d&c mot kho'i lifdng dat xay dUng quan trong, t\i do kiem loi
nhuan sieu ngach trong linh vUc nha dat
£)/ tim SL/c song cac quan he xa hoi 75
dieu kien cho cac cong ty niidc ngoai vao dau t\i xay diing
cac cong t r i n h ha t a n g k y t h u a t Idn, dong thdi c6 diidc mot so' dat xay dtfng nha cao cap, gop phan md rong quy nha
cho t h a n h pho' Ba la, thong qua cd che hdp dong dau t i f
cua niJdc ngoai vao cac cong t r i n h t h u hoi von n h a n h , "cay"
t h e m yeu cau cac chia the dau t\i nay phai co nghia v u xay
diing mot so' nha ci cho cong n h a n l a m t a i cac x i nghiep cua
ho, gop phan giam nhe siic ep ve n h u cau nha d do t h i Bon
Id, keu goi cac nha dau t i i niidc ngoai lien doanh vdi N h a niidc trong cac d\i an xay dttng cac k h u nha co tien n g h i cao, trong do mot so' d\i an co the ap dung phiidng phap
"xay dilng - k h a i thac - chuyen giao" (BOT)
Tat ca cac phUdng thiic viifa noi t r e n deu co dac diem chung la loi cuo'n nguon von da dang cua cac doanh n h a n trong, ngoai nifdc vao viec phat t r i e n nha Song phan Idn cac phiidng thiifc nay chi mdi la nhiJng y tiicing de xuat,
chua CO difdc cd sd phap ly chinh thong V a n de gay t r a n h
cai nhieu n h a t ci day la, l a m sao viec phat t r i e n nha d theo phiidng thiic nay khong gay ra sit ton t h a t khong dang co doi vdi Idi ich xa hoi, n ^ m t r o n g nguon dat xay dtfng hiem
hoi cua t h a n h pho' M o t vai thvL nghiem de dat da hit dau,
n h u n g cuoc t r a n h l u a n x u n g quanh van de nay v a n con tie'p dien
5 C a u h o i thii n a m : L i e n quan den van de Idm each
gi phong ngiia vd khdc phuc yeu to dau cd trong cd che thi triidng nhd dat ThiJc te cua "cdn sot" nha dat dang dien r a
tai nhieu do t h i Idn trong ca niidc, cho thay yeu to' dau cd
Trang 3976 Nguyen Quang Vinh
da tham nhap vao t h i trifdng nay (v6i nhiing chu the kinh
doanh nhieu kinh nghiem va ca nhiing tay ngang mdi vao
nghe) CO kha nang gay ra nhiing n h i l u loan khong nho Sii
n h i l u loan do the hien triidc het ci ch6 biic tranh cung
-cau da bi lam meo mo di; gia ca nha, dat bi day len cao mot
each v6 can cii Ngay den mxic cac ddn gia Nha nii6c de den
bii cho nhan dan trong cac chiidng trinh giai toa theo quy
hoach Cling bi dat thanh van de mot each dot ngot
Theo chiing toi, hien tiidng nay khong nen chi diidc xem
xet va xuf ly d goc do hanh vi lam roi ren ddi song kinh te
cua mot so ngiidi nao do Dieu quan trong hdn c6 le la phai
chu y di tim nguon goc cua cac hien tiidng kinh te mang
yeu to' dau cd ngay t i i trong cac khuyet tat cua qua trinh
chuyen tiep che do quan ly nha dat do thi Thiic sii t h i
bii6c chuyen tiep nay gan nhii khong diidc chu dong chuan
bi, tijf linh viic luat le, t i i cac quy dinh ve dat xay diing, va
ve viec chuyen t i i dat nong nghiep, dat chuyen dung sang
dat xay diing nha ci Chung ta ciing chiia kip dieu chinh
mot each chu dong va eo he thong cac quy tic ve cap dat,
cho thue, sang nhiidng, mua ban dat xay diing, trii6e het la
dat trong quy dat cua do thi Cac khoang tro'ng ve luat
phap va quan ly do dang bi cac yeu to' d^u cd khai thac
triet de, tao nen mot linh viic kinh doanh beo hd doi v6i cai
ma dii luan xa hoi goi la "mieng banh quoc gia cong thd"
Noi tom lai, pho quat hoa nhanh chong va dot ngot cac cd
che t h i triJdng tren linh viic nha dat trong khi cac yeu to'
tao nen hanh lang quan ly chiia diidc chuan bi d mot miic
do can thiet, c6 le la mot trong nhiing nguon goc chinh yeu
cho sii long hanh cua yeu to' dau cd Viec loai trvi yeu to' do
-dd la xuat phat tu: mot the bi dong - ciing la mot viec phai kien quyet lam, ma nqi dung cd ban la bo sung cac khoang trong cua sii xay diing va thvTc t h i ve phap luat, ve quy tSc quan ly va ve he thong kiem ke nha - dat cap nhat hoa
Chi CO trai qua mot giai doan "ciiu van" nhii the thi m6i hy vong t h i triidng nha dat dan dan tim lai diidc quy luat van hanh lanh manh ciia no, va biic tranh that cua linh viic cung - c^u m6i hien len mot each chan thiie ngay trong tiing dong thai eua t h i triidng ^.^
6 C a u h o i thuf s a u : "Phai xii ly theo cac true chu yeu
nao (doi vdi) cac xdo trgn kho tranh khoi trong viec quy hoach, don ddn, ddn ddn, den bit, tdi tao viec Idm cho cdc cong dong di tru mdi tren hUdc diCdng thitc hien Do dn Tong mat bang cua thanh pho?"
Cac quan sat bii6e dau cho thay nhieu chiidng trinh giai toa da s6m mSc ket ngay t i i viec xae dinh tinh tat yeu
va quy mo cua chiidng trinh; bcii v i nhiing dieu kien nay se
anh hiidng rat 16n tdi viec liia chon each lam, biicie di va
kha nang tranh thu sii dong tinh cao c u a so' dan chiing c6 lien quan
Cho nen, theo y kien cua chiing toi, can phai c6 sii can nhae thau dao - d cap do thanh pho - ve nhiing chiidng trinh giai toa nhat thiet phai tie'n hanh, kem theo nhiing dieu tra, nghien eiiu va luan chiing cho chu dao nh&m bao
ve va tai tao lai diidc cuoc song cua nhiing cong dong dan cii chiu lam vao tinh canh bi xao iron, vi Idi ich tong the va
Trang 4078 NguySn Quang Vinh
lau dai cua thanh pho Can noi rang, nhiing am anh ve cac
vien canh bi giai toa treo Id liing tren dau dan chung d
nhiing vung con lau mdi giai toa hoac tham chi se khong c6
giai toa, la dieu toi ki, vi no da tiing gay nen nhiing bat an
ve tarn ly va xao dong xa hoi khong dang c6 Va ca d day
niia, van de bao dam hieu qua xa hoi cua m6i chiidng trinh
phat trien do thi cung can phai diidc quan triet den viec x\i
ly so phan cua tiing gia dinh, tifng con ngiidi, the hien
trong tifng phiidng an di ddi, den bu, tai tao viec lam, va
(hoac) tai tao cong dong d ndi c\i tru mdi Theo nhan xet
cua chiing toi, cho den nay, Nha niidc v^n ch\ia tranh thu
diidc nhieu sU dong tinh va nhap cuoc cua cac cong dong c6
lien quan
Tren day la sau mang van de diidc chung toi he thong
hoa lai sau khi sd bo khao sat hien trang cac van de nha d
do thi, von c6 lien quan den mot loat cac Idi ich khac nhau
ctia cac thanh phan trong cd cau dan cif cua TP HCM
Viec giai dap cho cac cau hoi do tren thiic te, se la each gop
phan che dinh mot "hanh lang" phap ly va quan ly thich
hdp, du de cho cac chu the xa hoi c6 the hanh dong an
toan, CO hieu qua, tao nen mot hdp \\ic du manh de xii ly
hai hoa Idi ich cac nhom xa hoi khac nhau tren linh w\ic
nha d do thi dang thay ddi rat nhanh chong
(In trong cuo'n
Tim hieu mon Xd hoi hoc do thi,
NXB Khoa hoc xa hoi, Ha Noi, 1996.)
V E CAC "GIAI PHAP CAN T H I E P " ' TRONG QUA TRINH GIAM NGHEO DO THI
Nhutng ai c6 dieu kien theo doi it nhieu sau sat qua
trinh thiic hien xoa doi giam ngheo do thi b TP HCM deu
CO the ghi nhan tinh sang tao cua cac cong dong dan cM d
cd sd C l i n g nhif ciia cac dinh che Nha nifdc va ngoai nha
nifdc tren linh v\lc nay "Cac giai phap can thiep" dUdc van
dung, va cac quan diem tiep can an chiia phia sau nhiing giai phap ay cho thay cac triet ly phat trien dang ngay cang hien dien phong phu hdn trong nhiing thao tac thiic tien va trong nhiing moi quan he con ngiidi thiidng nhat tai cac cong dong ngheo Dieu chung toi muon noi ngay d
day la mac din v i n con nhiing trci ngai nhat dinh trong
viec thich ling cac each tiep can giam ngheo t i i boi canh xa hoi nay sang boi canh xa hoi khac, song tinh tiidng doi van hoa khong he la mot rao can khong the vufdt qua trong qua trinh chia se cac kinh nghiem quoe te ve giam ngheo do thi giiia cac quoc gia va cac chau luc