Các di tích tiền óc eo ở vùng tứ giác long xuyên trong quá trình hình thành văn hóa óc eo ở miền tây nam bộ tt

Qua việc làm rõ phức hệ phát triển tiền Óc Eo ở vùng Tứ Giác Long Xuyên và vị trí quan trọng của nó trong quá trình hình thành văn hóa Óc Eo ở miền Tây Nam Bộ, có thể nhận thức được rằng

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN QUỐC MẠNH

CÁC DI TÍCH TIỀN ÓC EO Ở VÙNG TỨ GIÁC LONG XUYÊN TRONG QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VĂN HÓA ÓC EO Ở NAM BỘ

Chuyên ngành: Khảo cổ học

Mã số: 9.22.90.17

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHẢO CỔ HỌC

HÀ NỘI-2019

Công trình được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS BÙI CHÍ HOÀNG

Phản biện 1: PGS TS Hoàng Văn Khoán

Phản biện 2: PGS TS Tống Trung Tín

Phản biện 3: TS Phạm Quốc Quân

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại Học viện Khoa học Xã hội

Vào hồi……… giờ……phút, ngày……tháng…… năm 2019

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

Thư viện Quốc gia Việt Nam Thư viện Học viện Khoa học Xã hội

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ

1 Nguyễn Quốc Mạnh (2008), Gốm cổ Gò Me (Nhơn Trạch-Đồng

Nai) trong quá trình phát triển tiền sử Đông Nam Bộ, Một số vấn đề

khảo cổ học ở miền Nam Việt Nam-tập 3, Nxb KHXH, tr 177-228

2 Nguyễn Quốc Mạnh, Cao Kiều Thúy Linh (2014), Khu di tích Nhơn

Thành-Tư liệu và nhận thức, TCKHXH (số 8/2014), tr.97-111.

3 Nguyễn Quốc Mạnh (2015), Di tích tiền sử muộn ở An Giang-Đặc

trưng và niên đại, TCKHXH (số 11/2015), tr 80-96

4 Nguyễn Quốc Mạnh (2016), Một số vấn đề về niên đại văn hóa Óc

Eo ở tỉnh An Giang Kỷ yếu Hội thảo “Giá trị di sản văn hóa Óc Eo-An

Giang trong tiến trình phát triển kinh tế xã hội”, tr 116-130

5 Lê Thị Liên, Nguyễn Quốc Mạnh, Nguyễn Thị Mai Hương (2016),

Context of the port-cities establishment in the coast of Southern Vietnam: Understanding from recent surveys, Southeast Asia Regional

Centre for Archaeologie and Fine Arts, from 30th May to 2nd June 2016), Bangkok, Thailand, pp 160-177

6 Bùi Chí Hoàng, Nguyễn Quốc Mạnh, Lê Hoàng Phong (2018),

Khảo cổ học Nam Bộ thời sơ sử, Nxb KHXH, Hà Nội

Trên không gian Nam Bộ, dấu ấn của giai đoạn chuyển tiếp này cũng thể hiện

rất rõ ở các khu vực hay phân vùng địa lý khác nhau, gắn liền với quá trình chinh

phục và làm chủ vùng đồng bằng thấp Sự hình thành các trung tâm dân cư mang

tính chất cảng thị sơ khai ở các vùng cửa sông là kết quả từ việc quá trình gia tích

cực vào hệ thống thương mại quốc tế đã được định hình và phát triển mạnh mẽ từ

nửa sau thiên niên kỷ I BC mà Đông Nam Á là cửa ngõ kết nối quan trọng

Với những thành tựu nghiên cứu trong những thập niên gần đây, chúng ta đã có

thể xác lập một phổ hệ phát triển văn hóa tiền Óc Eo ở vùng Tứ Giác Long Xuyên

nói riêng và đồng bằng Nam Bộ nói chung Và, riêng vùng Tứ Giác Long Xuyên

gồm có ba giai đoạn phát triển liên tục, tương ứng với quá trình phát triển từ thời

Tiền sử sang Sơ sử, từ thời tiền Óc Eo phát triển lên văn hóa Óc Eo Trong đó, giai

đoạn văn hóa 2 là giai đoạn có tính chất chuyển tiếp, là bước phát triển quá độ từ

thời Tiền sử sang văn hóa Óc Eo, có thể gọi là “giai đoạn tiền Óc Eo” (proto-Óc

Eo), hay có thể lấy tên di chỉ Giồng Xoài (Óc Eo - Ba Thê) làm tên gọi cho giai

đoạn chuyển tiếp này - giai đoạn Giồng Xoài

Trong bối cảnh chung của văn hóa Tiền sử - Sơ sử ở Nam Bộ, vùng Tứ Giác

Long Xuyên hội tụ các điều kiện cần và đủ về điều kiện thông tin, môi trường, vị trí

địa lý, cư dân… để nhanh chóng phát triển và nổi lên là một địa điểm dân cư - kinh

tế - văn hóa lớn nhất của Nam Bộ Để từ đây, khởi phát nên một nền văn hóa - văn

minh đô thị đầu tiên ở Nam Bộ và khu vực, là văn hóa Óc Eo

Qua việc làm rõ phức hệ phát triển tiền Óc Eo ở vùng Tứ Giác Long Xuyên và

vị trí quan trọng của nó trong quá trình hình thành văn hóa Óc Eo ở miền Tây Nam

Bộ, có thể nhận thức được rằng đô thị cổ Óc Eo hẳn đã hình thành trên một vùng

đất được tạo dựng và chinh phục bởi những cư dân bản địa, trên một truyền thống

văn hóa có cội nguồn từ văn hóa tiền sử ở Nam Bộ trong đó vùng tư liệu khảo cổ

học phát hiện trong khu vực Tứ Giác Long Xuyên đóng vai trò rất quan trọng

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài luận án

Tìm hiểu nguồn gốc của văn hóa Óc Eo là một nội dung nghiên cứu quan trọng Các học giả người Pháp ngay từ giai đoạn tiếp cận đầu tiên với nền văn hóa này đã có những nhận xét về vai trò quan trọng của cơ tầng bản địa của nó Sau nhiều thập niên khám phá, khảo cổ học đã dần nhận diện được các yếu tố mầm mống của văn hóa Óc Eo trong nhiều di tích hậu kỳ Kim khí-sơ kỳ Sắt, thể hiện mối quan hệ gần gũi với giai đoạn mở đầu của nền văn hóa này

Vùng Tứ Giác Long Xuyên là không gian chính của văn hóa Óc Eo, ở đây cũng có nhiều di tích tiền Óc Eo đã được phát hiện, song việc nghiên cứu về mối quan hệ giữa chúng còn nhiều khoảng trống cần được làm rõ

Từ nhu cầu thực tiễn và sự cần thiết đối với công tác nghiên cứu văn hóa Óc Eo

hiện nay, vấn đề “các di tích tiền Óc Eo ở vùng Tứ Giác Long Xuyên trong quá

trình hình thành văn hóa Óc Eo ở miền Tây Nam Bộ” được chọn làm nội dung

nghiên cứu của luận án

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là hệ thống tư liệu tiền Óc Eo ở vùng Tứ Giác Long Xuyên; Làm rõ đặc trưng văn hóa, quan hệ văn hóa, niên đại,phân kỳ quá trình phát triển từ tiền Óc Eo sang văn hóa Óc Eo

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: di tích, di vật tiền Óc Eo-Óc Eo sớm ở vùng Tứ Giác Long Xuyên, đặt trong bối cảnh Nam Bộ và khu vực

- Khung thời gian nghiên cứu từ nửa sau thiên niên kỷ I TCN sang đầu CN; không gian nghiên cứu: vùng Tứ Giác Long Xuyên, nghiên cứu so sánh trên địa bàn Nam Bộ và khu vực

4 Các phương pháp luận và phương pháp đã sử dụng

- Các phương pháp điền dã khảo cổ học, mô tả, nghiên cứu so sánh

- Phương pháp thống kê, phân tích số liệu

- Phương pháp luận chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử

- Lý thuyết về văn hóa vùng và phân vùng văn hóa, lý thuyết về giao lưu và tiếp

biến văn hóa, lý thuyết về di cư, lý thuyết về sự hình thành đô thị cổ

5 Những đóng góp chính của luận án:

Hệ thống tư liệu, làm rõ đặc trưng cơ bản của các loại hình di tích-di vật tiền Óc

Eo, niên đại và các giai đoạn phát triển từ tiền Óc Eo sang văn hóa Óc Eo

Xác định mối quan hệ với các di tích tiền Óc Eo ở Nam Bộ và làm rõ vị trí của

vùng TGLX trong quá trình hình thành VHOE

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Tư liệu được tổng hợp, phân tích trong đề tài góp phần đem lại nguồn tư liệu

đầy đủ đối với việc tìm hiểu, nghiên cứu vấn đề sự hình thành của VHOE ở vùng

TGLX và Nam Bộ

Góp phần làm rõ lịch sử hình thành của đồng bằng sông Cửu Long

Đề tài góp phần xác lập một truyền thóng phát triển, nhận thức đầy đủ về một

giai đoạn lịch sử quan trọng của vùng đất Nam Bộ

7 Kết cấu của luận án

Luận án có phần mở đầu và kết luận, phần nội dung gồm ba chương:

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu (25 trang)

Chương 2: Di tích, di vật tiền Óc Eo ở vùng TGLX (61 trang)

Chương 3: Đặc trưng, niên đại và quan hệ văn hóa (51 trang)

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu

1.1 Đặc điểm địa lý, môi trường vùng Tứ Giác Long Xuyên

Vùng Tứ Giác Long Xuyên có diện tích khoảng 4.900km2, phân bố trên địa

bàn hai tỉnh An Giang và Kiên Giang, địa hình có đặc điểm phân bậc từ cao xuống

thấp, gồm thềm cao phù sa cổ quanh các khối núi sót và đồng bằng châu thổ phù sa

mới có đặc điểm mở rộng nối thông với vùng vịnh Thái Lan

Trên không gian vùng Tứ Giác Long Xuyên có thể chia ra thành ba khu vực,

mỗi khu vực có đặc điểm địa lý, môi trường với các di tích khảo cổ học đặc trưng

KẾT LUẬN

Công trình luận án đã tập hợp, hệ thống hóa, phân loại khối tư liệu tiền Óc Eo

và Óc Eo sớm ở vùng Tứ Giác Long Xuyên và Nam Bộ Xử lý và phân lập được các giai đoạn phát triển văn hóa của vùng Tứ Giác Long Xuyên gồm ba giai đoạn phát triển

Vùng Tứ Giác Long Xuyên là một bộ phận cấu thành quan trọng trong lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất Nam Bộ cũng như của đồng bằng châu thổ sông Cửu Long

Những dấu tích sớm nhất của con người ở vùng này có mối quan hệ truyền thống lâu dài với văn hóa tiền sử Đông Nam Bộ, đặc biệt là lưu vực sông Vàm Cỏ

Ba giai đoạn văn hóa được xác định ở vùng Tứ Giác Long Xuyên tương ứng với quá trình phát triển liên tục từ tiền Óc Eo lên văn hóa Óc Eo Nó gắn với quá trình dịch chuyển từ không gian truyền thống ở thềm đất cao phù sa cổ xuống chinh phục các vùng đất thấp và miền phù sa mới châu thổ sông Cửu Long nhanh chóng trở thành không gian trung tâm định hình các cấu trúc kinh tế, xã hội mới - văn hóa Óc Eo Việc làm rõ mối quan hệ giữa giai đoạn văn hóa 2 và 3 đã phản ánh cụ thể cho sự phát triển liên tục, có tính chất kế thừa và tính chuyển tiếp từ giai đoạn tiền Óc Eo sang giai đoạn Óc Eo sớm Quá trình chuyển tiếp này thể hiện trên nhiều mặt, từ không gian phân bố đến phương thức sản xuất, nội hàm văn hóa, từ cấu trúc làng cổ truyền thống đến đô thị/cảng thị phát triển ở đầu Công nguyên Trên cơ tầng văn hóa truyền thống được kế thừa, sự phát triển của nông nghiệp thúc đẩy các ngành thủ công và trao đổi thương mại mở rộng là những tiền đề đưa đến sự tiếp nhận những yếu tố văn hóa ngoại sinh - có vai trò quan trọng đối với sự hình thành và phát triển của văn hóa Óc Eo vào đầu Công nguyên

Địa bàn miền tây sông Hậu vào giai đoạn chuyển tiếp ở đầu Công nguyên có một hệ thống di tích tiền Óc Eo có nội hàm văn hóa thể hiện mối quan hệ chặt chẽ với giai đoạn sớm trong văn hóa Óc Eo và có vai trò chính đối với quá trình hình thành và phát triển của nền văn hóa này

càng phổ biến của các loại đồ trang sức bằng thủy tinh, đá quý, đồ gốm mịn, vật

liệu kiến trúc (ngói lợp)… Có thể nói, mối quan hệ thương mại, văn hóa với Ấn

Độ đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển của vùng đất Nam Bộ nói riêng,

góp phần định hình nên một cấu trúc văn hóa mới, định chế xã hội mới mang đặc

điểm quốc gia sớm hình thành đầu tiên ở khu vực Đông Nam Á vào đầu Công

nguyên - vương quốc Phù Nam

3.5 Vấn đề chủ nhân văn hóa Óc Eo

Trên đồng bằng châu thổ sông Cửu Long đã có những nghiên cứu về mặt nhân

học qua các mẫu sọ cổ thu thập được ở Óc Eo-Ba Thê, Cạnh Đền, Gò Tháp… có

kết quả phân tích phản ánh dấu ấn của loại hình nhân chủng Indonesien hay

Malayo Polynesien

Kết hợp tài liệu nhân học, văn liệu cổ và tư liệu khảo cổ học với các hiện vật

mang đậm nét văn hóa của vùng hải đảo cho chúng ta nhận thức về dấu ấn hải đảo

của cư dân văn hóa Óc Eo bên cạnh sự đa dạng sắc thái trong nền văn hóa này

3.6 Tiểu kết chương 3

Trên cơ sở tư liệu đã được phân loại, thống kê ở chương 2, vùng Tứ Giác Long

Xuyên có ba giai đoạn phát triển liên tục từ tiền Óc Eo sang giai đoạn Óc Eo sớm,

phản ánh quá trình phát triển chuyển tiếp từ thời Tiền sử sang Sơ sử, từ tiền Óc Eo

sang văn hóa Óc Eo

Vùng Tứ Giác Long Xuyên là một bộ phận trong tổng thể quá trình phát triển

văn hóa tiền-sơ sử của Nam Bộ, có quan hệ chặt chẽ với các vùng/khu vực khác

nhau cũng như có vai trò quan trọng trong hệ thống thương mại quốc tế

Với những điều kiện đặc thù và đặc điểm thuận lợi riêng, vùng Tứ Giác Long

Xuyên đã nhanh chóng phát triển từ nửa cuối thiên niên kỷ I trước Công nguyên để

vượt lên trở thành trung tâm hội tụ, là trung tâm dân cư, trao đổi thương mại lớn

của vùng đất Nam Bộ và quốc tế, để đưa đến sự hình thành văn hóa Óc Eo vào đầu

Công nguyên Và nhà nước cổ đại đầu tiên ở khu vực - vương quốc Phù Nam

cũng được hình thành trên nền tảng vật chất của nền văn hóa này

Khu vực Núi Sam-Bảy Núi: là không gian có địa hình bán sơn địa với các di tích cư trú tiền Óc Eo và di tích kiến trúc Óc Eo muộn

Khu vực Thoại Sơn-Núi Sập: hai dạng địa hình thềm cao phù sa cổ đan xen với đồng bằng trũng thấp, là không gian tập trung nhiều di tích văn hóa Óc Eo có quy mô lớn như Óc Eo-Ba Thê, Đá Nổi (An Giang)

Khu vực Hà Tiên-Rạch Giá: là dải đồng bằng thấp trũng cận biển có các con sông ngắn kiểu lạch triều, có cửa đổ vào vịnh Thái Lan Ở đây có các di tích tiền

Óc Eo như K9, Giồng Cu, Xoa Ảo bên cạnh các khu di tích Nền Chùa, Đá Nổi … Lịch sử hình thành vùng Tứ Giác Long Xuyên gắn liền với lịch sử thành tạo vùng đất Nam Bộ, trải qua quá trình vận động địa chất, bồi tụ… với đặc trưng nổi bật là hệ thống núi sót và địa hình thềm cao phù sa cổ và vùng đồng bằng Vùng đồng bằng phù sa mới của vùng tứ giác có đặc điểm hình thành dưới tác động của các đợt biển tiến-thoái, đặc biệt là dao động trong Holocene II và III đã tác động mạnh đến đặc điểm địa hình và phân bố các di tích khảo cổ học tiền Óc Eo và văn hóa Óc Eo, gắn liền với các phân bậc thềm: > +5m (2.700-2.200BP), +2m đến +3m (2.200-2.000BP) và từ +1 đến +2m (thế kỷ I-III AD) Nói cách khác, quá trình hạ thấp dần của mực nước biển có tác động quyết định đối với sự hình thành đồng bằng châu thổ sông Cửu Long, cũng là một trong những điều kiện cần thiết

và tối quan trọng đối với sự hình thành văn hóa Óc Eo vào đầu Công nguyên

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.2.1 Thời kỳ trước năm 1975 gắn với bước đầu phát hiện và những nghiên cứu

tập trung vào vấn đề đô thị, quốc gia cổ… của các học giả người Pháp Trên cơ sở đánh giá nội hàm văn hóa của văn hóa Óc Eo, căn cứ vào tư liệu vật chất thời tiền

sử phát hiện ở miền tây sông Hậu, các học giả người Pháp đều nhận thấy vai trò quan trọng của cơ tầng bản địa trong nền văn hóa này

1.2.2 Thời kỳ sau năm 1975 đến nay các nhà khảo cổ học Việt Nam xác định rõ

cơ tầng bản địa là nền tảng cho sự hình thành của văn hóa Óc Eo, gắn liền với sự phát triển của thời đại kim khí Thông qua những phát hiện mới ở Dầu Giây (Xuân

Lộc), lưu vực sông Đồng Nai vùng ngập mặn miền Đông Nam Bộ… văn hóa tiền

sử Đồng Nai hay văn hóa tiền sử Đông Nam Bộ được cho là nền tảng vật chất có

vai trò trực tiếp đối với sự hình thành của văn hóa Óc Eo

Những phát hiện mới ở khu vực Cần Giờ, Vàm Cỏ và Tứ Giác Long Xuyên

gồm các yếu tố là mầm mống nảy sinh của văn hóa Óc Eo dần được nhận diện

Theo đó, khái niệm “tiền Óc Eo” định hình cùng với sự phổ biến của giả thuyết về

sự hình thành đa tuyến của văn hóa Óc Eo, được các nhà khảo cổ học Việt Nam cụ

thể hóa qua ba tuyến phát triển: Giồng Cá Vồ-Giồng Phệt-Giồng Lớn; Gò Cao

Su-Gò Ô Chùa-Su-Gò Hàng và một tuyến qua di chỉ Su-Gò Cây Tung (tuyến sông Hậu)

Bên cạnh quan điểm về sự hình thành đa tuyến còn có tiếp cận khác về những

yếu tố phát triển văn hóa tiền Óc Eo ở Nam Bộ khi xem xét vấn đề trên bình diện

tổng thể văn hóa tiền-sơ sử ở Nam Bộ Từ kết quả phân tích và nhận diện đặc trưng

kinh tế, văn hóa, xã hội ở từng vùng/khu vực cụ thể và xem xét quá trình hình

thành văn hóa Óc Eo đặt trong nền cảnh chung của văn hóa Tiền-Sơ sử Nam Bộ

1 3 Tiểu kết chương 1

Kết quả nghiên cứu cho thấy điều kiện tự nhiên môi trường có vai trò quan

trọng đối với quá trình định cư và phát triển của con người ở đồng bằng sông Cửu

Long nói chung và vùng Tứ Giác Long Xuyên nói riêng, cũng như là điều kiện cần

thiết cho sự ra đời và phát triển của nền văn hóa Óc Eo

Văn hóa Óc Eo có nội hàm gồm hai thành tố nội sinh và ngoại nhập, trong đó

truyền thống, bản địa có vai trò then chốt Quanh vấn đề này có hai quan niệm:

1 văn hóa Óc Eo được hình thành từ các tuyến phát triển tiền Óc Eo;

2 Văn hóa Óc Eo hình thành trên cơ tầng văn hóa Tiền sử bản địa, gắn với sự phát

triển lan tỏa từ vùng đất cao xuống miền đồng bằng thấp, trên một bình tuyến văn

hóa chung của Nam Bộ

Vùng Tứ Giác Long Xuyên là địa bàn quan trọng đối với việc nghiên cứu và

nhận thức vấn đề nguồn gốc của văn hóa Óc Eo với nhiều di tích đã được phát hiện

và nghiên cứu

Nam Bộ, trong cùng một truyền thống văn hóa lâu dài ở Nam Bộ Trong quá trình phát triển đỉnh cao của thời đại kim khí, sự mở rộng các hoạt động thương mại trong khu vực và quốc tế đã hình thành nên những trung tâm dân cư có cấu trúc tiền đề của đô thị cảng ở các vùng cửa sông của Nam Bộ như khu vực Cần Giờ-bán đảo Long Sơn, vùng rìa phía bắc Đồng Tháp Mười đến vùng Tứ Giác Long Xuyên Trên một bình tuyến phát triển văn hóa-xã hội chung của Nam Bộ và khu vực, mối liên hệ trao đổi giữa các khu vực định hình và phát triển thông qua thương mại và được gắn kết trên nền tảng truyền thống văn hóa tiền sử Đông Nam

Bộ đã hình thành từ trước đó

3.4 3 Quan hệ với duyên hải miền Trung

Mối quan hệ giữa vùng Tứ Giác Long Xuyên với duyên hải miền Trung Việt Nam thể hiện rõ nét qua các loại đồ gốm và táng tục mộ vò xuất hiện trong giai đoạn văn hóa 3-giai đoạn Óc Eo sớm vào đầu Công nguyên Có thể thấy mối quan

hệ này được thể hiện rất rõ nét qua mộ vò Linh Sơn Nam, đồ gốm kiểu Sa Huỳnh thời đại sắt… Mối quan hệ này được định hình và phát triển trong sự phát triển của

hệ thống trao đổi thương mại đường hàng hải quốc tế kết nối phương Đông và phương Tây

3.4.4 Quan hệ với khu vực Đông Nam Á

Vùng Tứ Giác Long Xuyên có mối quan hệ với vùng hải đảo từ rất sớm, thể hiện qua bộ công cụ đá, vòng trang sức đá Trong các giai đoạn 2 và 2, mối quan

hệ này tiếp tục phát triển cùng với sự hình thành của hệ thống trao đổi thương mại quốc tế đường biển, trong đó, vùng Tứ Giác Long Xuyên nhanh chóng phát triển trở thành trung tâm trong hệ thống này

3.4.5 Quan hệ giữa vùng Tứ Giác Long Xuyên với Ấn Độ

Qua các tài liệu hiện vật gốm, ngói, đồ trang sức,… có thể thấy ngay từ nửa cuối thiên niên kỷ I BC, vùng Tứ Giác Long Xuyên đã có mối quan hệ trao đổi thường xuyên và lâu dài với văn hóa Ấn Độ Và, dấu ấn văn hóa Ấn Độ ngày càng sâu đậm trong nội hàm văn hóa cư dân vùng đất này, thể hiện qua sự có mặt ngày

- Giai đoạn 1 (2.700-2.200BP): Gò Cây Tung giai đoạn 1

- Giai đoạn 2 (2.200-2.000 BP) : Gò Cây Tung giai đoạn 2 Giồng Xoài, K9

- Giai đoạn 3 (2.000-1.800BP, hay thế kỷ I - III AD): lớp văn hóa sớm ở Gò Óc

Eo, Gò Cây Thị, Gò Tư Trâm, Linh Sơn Nam

Mối quan hệ có tính kế thừa ở các loại hình di tích-di vật phản ánh quá trình

phát triển liên tục từ giai đoạn 1 đến giai đoạn 3 Trong đó, giai đoạn văn hóa 2 có

tính chất chuyển tiếp được thể hiện trên nhiều đặc điểm phân bố di tích, loại hình di

tích cũng như là sự chuyển biến từ mô hình cấu trúc làng-xưởng của vùng cao đến

làng thủ công-thương mại ở các gò-giồng ở các cửa sông, từ cấu trúc cộng đồng

làng nông nghiệp nương rẫy truyền thống phát triển trên vùng cao phù sa cổ sang

hình thức tổ chức mang tính chất đô thị, các cảng-thị hình thành và phát triển mạnh

ở vùng đất thấp phù sa mới, trên các cửa sông nhìn ra vùng vịnh Thái Lan

3.4 Vùng Tứ Giác Long Xuyên trong bối cảnh văn hóa tiền Óc Eo ở Nam Bộ

3.4.1 Quan hệ với vùng Vàm Cỏ-Đồng Tháp Mười

Giữa vùng Tứ Giác Long Xuyên với vùng chuyển tiếp giữa miền Đông và

miền Tây Nam Bộ là không gian trên lưu vực Vàm Cỏ và rìa phía bắc của Đồng

Tháp Mười có mối quan hệ truyền thống chặt chẽ thể hiện qua đồ gốm Gò Cây

Tung với gốm Lò Gạch, những nét tương đồng cao trong truyền thống chế tác và

sử dụng đồ đá phiến sừng đến trang sức bằng đá phiến…

Sang giai đoạn văn hóa 2 có một hệ thống di tích tiền Óc Eo hình thành và phát

triển mạnh trên rìa chuyển tiếp giữa thềm cao phù sa cổ xuống đồng bằng thấp phù

sa mới phân bố từ rìa phía bắc Đồng Tháp Mười đến vùng Tứ Giác Long Xuyên,

thuộc không gian chung của đồng bằng miền Tây Nam Bộ Các di tích này có

quan hệ trực tiếp với nhau và có tính chất chuyển tiếp sang giai đoạn Óc Eo sớm

hình thành trên đồng bằng châu thổ vào đầu Công nguyên

3.4.2 Quan hệ với lưu vực Đồng Nai và vùng ngập mặn miền Đông Nam Bộ

Giữa vùng Tứ Giác Long Xuyên với vùng ngập mặn miền Đông Nam Bộ có

quan hệ trao đổi văn hóa được đặt trong tổng thể không gian văn hóa tiền-sơ sử

Đặc điểm thành tạo vùng Tứ Giác Long Xuyên gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của miền đồng bằng châu thổ sông Cửu Long Các phân bậc địa hình và sự mở rộng đồng bằng trong khoảng thiên niên kỷ I TCN sang đầu CN có tác động mạnh mẽ đối với quá trình hình thành và phát triển của lớp cư dân đầu tiên trên miền đồng bằng châu thổ, phản ánh một phần quan trọng sự hình thành của văn hóa Óc Eo

Chương 2: Di tích-di vật tiền óc eo ở vùng Tứ Giác Long Xuyên 2.1 Di tích

Di tích tiền Óc Eo ở vùng Tứ Giác Long Xuyên phát hiện trên ba khu vực phân bậc địa hình, gồm:

* Nhóm di tích ở khu vực Núi Sam-Bảy Núi

Các di tích được phát hiện phân bố trên các thềm gò cao phù sa cổ tập trung xung quanh chân các khối núi sót

- Di tích Gò Cây Tung (xã Thới Sơn, huyện Tịnh Biên, tỉnh An Giang), phát

hiện năm 1990 và đã được khai quật nhiều lần

Kết quả các đợt khai quật đã xác định cột địa tầng di chỉ cư trú tiền Óc Eo dầy

từ 1,3-4,7m, gồm hai giai đoạn cư trú I và II Cấu trúc tầng văn hóa cơ bản thống nhất giữa hai lớp với đặc điểm cấu thành bởi các lớp đất nền đắp cứng hoặc cháy, xen giữa là các tàn tích sinh hoạt (đồ gốm, xương, sừng, công cụ đá, vòng trang sức đá…)

Ngoài ra, còn có di tích kiến trúc tôn giáo thuộc giai đoạn Óc Eo muộn và 28 ngôi mộ huyệt đất có niên đại muộn hơn di tích kiến trúc

Hiện vật tiêu biểu gồm các loại công cụ lao động và vòng trang sức, tượng thú bằng đất nung Đồ gốm chiếm số lượng áp đảo với loại chất liệu gốm thô truyền thống có tô màu bên ngoài (chiếm 99,6% tổng số mảnh gốm) Trong giai đoạn 2 xuất hiện số lượng nhỏ các loại gốm mịn với đặc điểm kỹ thuật, màu sắc, chất liệu

và loại hình hoàn toàn khác biệt so với loại gốm thô phổ biến tại đây, song lại mang nhiều nét tương đồng với các di tích đồng đại khác ở miền Tây Nam Bộ

-Di tích An Phú (thị trấn Xuân Tô, huyện tịnh Biên, tỉnh An Giang) có diện

tích rộng 42.407m2 Trên bề mặt đất xuất lộ rất nhiều mảnh gốm thô, rìu đá, mảnh

vòng đá, mảnh tước và các di vật khác Trong hố thám sát năm 2008 có quy mô

1,5m2 xác định được lớp văn hóa có chứa di vật rìu đá, vòng tay, bàn mài và

11.184 mảnh gốm thô và 12 mảnh xương, sừng, hươu - nai Năm 2015, một lần

nữa di tích được khảo sát và được đánh giá tương tự

- Di tích Gò Cây Sung (thị trấn Xuân Tô, huyện Tịnh Biên, tỉnh An Giang), có

quy mô 11.000m2 Các hố thám sát được triển khai trong khu vực đã tìm thấy 2

phác vật rìu, 1 mảnh rìu, 2 mảnh bàn mài, 1 bùa đeo (đồ trang sức bằng gốm), 1

vòi ấm và 1 mảnh nồi nấu kim loại; 1 bát gốm, 3 bi gốm, 1 mảnh gốm ghè tròn,

1.419 mảnh gốm thô, 02 mảnh sành, 10 mảnh xương động vật… có đặc điểm

tương tự các di tích tiền Óc Eo trong khu vực

- Di tích Gò Cây Trôm (xã Nhơn Hưng, huyện Tịnh Biên, tỉnh An Giang),

nằm ở phía bắc núi Cấm, trên một khu vực gò thấp có phạm vi phân bố rộng

khoảng 11.000m2

Di tích được đào thám sát năm 2008 với diện tích 1,5m2 Kết quả thám sát đã

xác định một lớp văn hóa cư trú tích tụ trong lớp đất pha cát màu xám đen, dầy

0,5m chứa nhiều mảnh gốm, gồm 294 mảnh gốm pha cát lẫn ít bã thực vật, xương

gốm mỏng màu xám đen, ngoài ra còn ghi nhận 01 rìu có vai… gần gũi các di tích

tiền Óc Eo trong khu vực

- Di tích Phum Quao (xã Tân Lợi, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang), phát hiện

trong thập niên 1980 và đã khảo sát nhiều lần, có phạm vi phân bố trên không gian

khoảng 3-4 hecta Kết quả khảo sát đã xác định được lớp văn hóa dày hơn 1,3m có

chứa nhiều mảnh gốm, xương động vật, đồ đá… mang đặc trưng của loại hình di

chỉ cư trú, có đặc điểm loại hình hiện vật gần gũi với các di tích trong khu vực

- Di tích Gò Me-Gò Sành (thị trấn Ba Chúc, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang),

phân bố trải rộng trên không gian khoảng 4 hecta Di tích được phát hiện năm 1988

và khảo sát năm 2008, 2015, qua đó xác định lớp tích tụ văn hóa dày từ 1,2m đến

Mộ vò Linh Sơn Nam có đặc điểm đặc trưng của loại hình mộ vò phổ biến trong các di tích khảo cổ học ở khu vực

3.1.2.3 Di tích cư trú-xưởng thủ công chế tác đá và sản xuất đồ gốm

Trong các di chỉ tiền Óc Eo như Gò Cây Tung, Phum Quao, Gò Me-Gò Sành, K9… có các hoạt động chế tác thủ công như chế tác công cụ, đồ trang sức bằng đá, làm gốm hay chế tác thủy tinh…

3.2 Đặc trưng di vật

Đồ đá gồm nhóm loại hình công cụ đá, vòng trang sức đá cùng được làm bằng loại đá phiến sừng (phtanite) với các kỹ thuật chế tác đỉnh cao của nghề thủ công chế tác đá như ghè-đẽo, cưa, khoan, mài, đánh bóng

Đồ trang sức đá quý gồm các loại hạt chuỗi bằng agate và carnelian có nguồn gốc ngoại nhập

Đồ thủy tinh có các loại hạt chuỗi Indo-pacific, phổ biến ở châu Á-Thái Bình Dương từ nửa cuối thiên niên kỷ I trước Công nguyên Các hạt chuỗi đều được chế tác bằng kỹ thuật kéo la-da vốn có xuất xứ từ Ấn Độ

Đồ kim loại: các loại vòng, nhẫn, hạt chuỗi… có nguồn gốc trao đổi

Đồ gốm: gồm hai dòng gốm mịn và gốm thô, thể hiện mối liên hệ chặt chẽ qua

ba giai đoạn văn hóa từ tiền Óc Eo sang Óc Eo sớm Trong đó, dòng gốm thô mang tính bản địa và thể hiện sự phát triển liên tục tính chất kế thừa, có thể thấy rõ qua sự chuyển biến trong chất liệu, loại hình mà tiêu biểu là các loại đồ đựng hình cầu, nồi nhỏ (nồi nấu kim loại), cà ràng…; dòng gốm mịn xuất hiện từ giai đoạn văn hóa 2 cũng phát triển nối tiếp sang giai đoạn văn hóa 3, thể hiện những nét đặc trưng riêng bên cạnh những đặc điểm tiếp biến văn hóa với dòng gốm thô bản địa, đặc biệt ở kỹ thuật chế tác và trang trí hoa văn…

3.3 Niên đại và phân kỳ các giai đoạn phát triển

Ba giai đoạn phát triển tiền Óc Eo-Óc Eo sớm ở vùng Tứ Giác Long Xuyên gắn với các cột địa tầng chuẩn ở Gò Cây Tung , K9, Giồng Xoài, Gò Óc Eo, Gò Cây Thị, Gò Tư Trâm có niên đại từ 2.700-1.800 BP

Chương 3: Các di tích tiền Óc Eo ở vùng Tứ Giác Long Xuyên - đặc

trưng, niên đại và quan hệ văn hóa

3.1 Đặc trưng di tích

3.1.1 Phân bố di tích

Các di tích tiền Óc Eo và Óc Eo sớm ở vùng Tứ Giác Long Xuyên phân bố

trên các dạng địa hình khác nhau tương ứng với ba giai đoạn văn hóa từ sớm đến

muộn như sau:

Giai đoạn 1: di tích tiền Óc Eo phân bố tập trung trên thềm cao phù sa cổ

quanh các khối núi sót, cao độ trên +5m so với mực nước biển

Giai đoạn 2: di tích tiền Óc Eo phân bố trên cả hai địa hình thềm phù sa cổ và

gò, giồng thấp trên đồng bằng châu thổ phù sa mới, cao độ từ +2 đến +3m, mang

dáng dấp của cảng thị sơ khai

Giai đoạn 3: các di tích phân bố tập trung trên đồng bằng trũng thấp phù sa

mới, có hoạt động chế tác thủ công và trao đổi thương mại phát triển mạnh, mang

đặc điểm của cấu trúc đô thị, cảng thị

3.1.2 Loại hình di tích

3.1.2.1 Di tích cư trú

Nhóm di chỉ cư trú trên thềm cao phù sa cổ: phổ biến hình thức cư trú trên nền

gia cố đất đắp, có tầng văn hóa dầy tích tụ thành gò cao

Nhóm di tích cư trú trên gò-giồng thấp: hình thức gia cố nền vẫn tiếp tục tồn tại

bên cạnh lối cư trú trên nhà sàn cao xuất hiện và phổ biến

Nhóm di tích cư trú trên đồng bằng tập trung quanh các bàu trũng với loại hình

nhà sàn phổ biến, gồm các cụm lớn hợp thành trong một không gian rộng lớn, tiêu

biểu là tại Óc Eo-Ba Thê

3.1.2.2 Mộ táng

Các mộ huyệt đất phát hiện ở Gò Cây Tung có thể thuộc giai đoạn tiền Óc Eo

song hầu hết đều bị phá hủy cấu trúc, tư liệu chưa rõ ràng

hơn 1,6m trong lớp đất cát pha màu xám ghi có chứa nhiều gồm mảnh gốm gồm các loại hình nồi, vò, ly cốc, cà ràng, tô sâu lòng có đáy tròn, bát bồng… vừa có sự tương đồng cao với sưu tập gốm Gò Cây Tung (giai đoạn II), vừa gần gũi với gốm

ở di tích K9, Giồng Cu, Giồng Xoài…

- Di tích Gò Đam Pô (xã Ninh Hòa, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang), trên một

gò có diện tích khoảng 150m2, được phát hiện năm 1988 và khảo sát thẩm tra vào năm 2008 Trên bề mặt di tích ghi nhận dầy đặc mảnh gốm có đặc điểm tương tự như gốm ở các di tích tiền Óc Eo trong khu vực như Phum Quao, Gò Cây Tung,

Gò Me - Gò Sành…

- Di tích Gò Châu Thi (xã Cô Tô, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang) nằm trên

khu vực có thế đất gò thấp có kết cấu đất cát pha màu xám ghi, rộng khoảng 3 hecta Hố thám sát năm 2014 đã xác định tầng văn hóa dầy đến 3,5m có số mảnh gốm có mật độ cao trong lớp đất pha cát màu xám ghi, gồm các loại đồ đựng (bình, nồi, vò, tô/bát, bát bồng, ly chân cao), cà ràng…

* Nhóm di tích ở khu vực Thoại Sơn-Núi Sập

- Khu di tích Óc Eo-Ba Thê là một phức hợp nhiều di tích thuộc nhiều giai

đoạn phát triển từ tiền Óc Eo đến Óc Eo và hậu Óc Eo…

Di tích tiền Óc Eo duy nhất ở khu di tích Óc Eo - Ba Thê tìm thấy đến nay chỉ

mới tìm thấy duy nhất ở di tích Giồng Xoài (nằm về phía tây khu di tích)

+ Di tích Giồng Xoài là một gò đất cát pha có địa hình thấp và trải dài theo

hướng đông bắc-tây nam Tại đây đã phát hiện nhiều di tích, di vật quan trọng thuộc văn hóa Óc Eo cùng với một lớp văn hóa cư trú tiền Óc Eo chứa mảnh vỡ các loại vật dụng gốm sinh hoạt Đồ gốm cơ bản có hai dòng gốm thô và mịn gắn với các loại hình bình, nồi, vò, tô lớn, cà ràng Di tích được xếp vào giai đoạn tiền

Óc Eo và là điểm hội tụ đầu tiên ở Óc Eo-Ba Thê

Giai đoạn Óc Eo sớm ở Óc Eo - Ba Thê phát hiện trong nhiều di chỉ sau:

+ Di tích Gò Óc Eo đã phát hiện bên dưới lớp kiến trúc giai đoạn Óc Eo phát

triển là một lớp tích tụ cư trú trong lớp đất màu đen lẫn bùn nhão, chứa mảnh gốm

sinh hoạt gồm các loại nồi, vò, ly cốc chân cao, cà ràng mảnh ngói kiến trúc, hạt

chuỗi thủy tinh, đá quý…

+ Di tích Gò Cây Thị là gò có quy mô lớn nhất ở khu trung tâm của “đô thị

cổ” Óc Eo Trên gò đã phát hiện phần nền móng của hai kiến trúc tôn giáo có quy

mô rất lớn có kết cấu bằng đá, gạch, được trên nền gia cố đất đắp rất kỹ lưỡng

Dưới lớp kiến trúc là lớp Óc Eo sớm có nhiều mảnh gốm sinh hoạt như nồi, vò, ly

cốc, nắp đậy hình đĩa có vành móc nhỏ, chai gốm…

+ Di tích Gò Da là một gò nhỏ và thấp nằm liền kề với Giồng Cát ở phía nam

Trong hố thám sát ở phía đông của gò giáp với Lung Lớn đã phát hiện trắc diện địa

tầng dầy trên 3,0m Trong các lớp đất đó có chứa nhiều mảnh đồ gốm (bình, nồi,

vò, chạc gốm…) và những di vật hạt chuỗi, chì lưới, bánh thiếc, nhiều dấu vết than

gỗ, cọc gỗ… có đặc điểm đặc trưng thuộc giai đoạn Óc Eo sớm

+ Di tích Linh Sơn Nam nằm trong không gian của quần thể di tích chùa Linh

Sơn Tại đây đã phát hiện một mộ vò nằm bên dưới lớp di tích kiến trúc thuộc thời

kỳ văn hóa Óc Eo Vò gốm lớn đặt ngửa, trên dùng một bát bồng đã ghè bỏ phần

đế làm nắp đậy Trong mộ có 05 hạt chuỗi bằng vàng, 01 hạt chuỗi carnelian bị vỡ

vụn và tàn tích hữu cơ Bên ngoài có một bình gốm mịn

+ Di tích Gò Tư Trâm nằm ở khu vực chân núi phía đông núi Ba Thê Tại

đây, trong các cuộc khai quật từ năm 2001 đến năm 2008 đã phát hiện cột địa tầng

dầy 2,6-3,2m, chứa tích tụ của 3 giai đoạn phát triển liên tục từ Óc Eo sớm đến Óc

Eo muộn Trong đó, lớp văn hóa sớm thể hiện quan hệ với giai đoạn tiền Óc Eo

với đặc điểm đồ gốm rất gần gũi với gốm Gò Cây Tung giai đoạn 2, Giồng Xoài,

K9, Gò Hàng, Gò Dung, Gò Ô Chùa,… Ngoài ra còn có loại ngói kiểu Ấn Độ

2.1.3 Các di tích tiền Óc Eo ở khu vực Hà Tiên-Rạch Giá

- Di tích Giồng Cu (xã Vĩnh Phú, huyện Kiên Lương, tỉnh Kiên Giang), nằm

trên một gò thấp có diện tích vào khoảng 3.000m2 Di tích được điều tra, khảo sát

nhiều lần, qua đó ghi nhận và thu nhặt trên bề mặt nhiều mảnh gốm sinh hoạt như

nồi, vò, chum-vại, cà ràng, tô lớn hình bán cầu, bát bồng chân cao, chạc gốm…

di chỉ Gò A3 (Óc Eo-Ba Thê) song kích thước nhỏ hơn và chất liệu gốm cát thô loại 2 so với chất liệu gốm pha nhiều bã thực vật lẫn vỏ trấu của chạc gốm Gò A3 Dọi xe chỉ: 02 hiện vật, phát hiện ở Gò Cây Tung Trong đó có 1 hiện vật có hình nón cụt là đặc điểm đặc trưng của loại dọi xe chỉ tìm thấy trong nhiều di tích thời đại kim khí ở Nam Bộ

2.2.5.4 Nhóm đồ gốm có nguồn gốc ngoại nhập

Gốm cứng văn in, gốm kiểu Sa Huỳnh tìm thấy trong lớp văn hóa Óc Eo sớm

ở các di chỉ Gò Cây Thị, bát bồng, vò gốm miệng loe lớn bằng chất liệu gốm cát pha ở di tích mộ vò Linh Sơn Nam và di chỉ cư trú Gò Óc Eo, Gò Cây Thị… có đặc điểm gần gũi với loại bát bồng phát hiện ở di tích Hòa Diêm (Khánh Hòa)

- Gốm kiểu Kalanay: các mảnh vỡ có trang trí kiểu đắp nổi ấn lõm hoặc ấn

mép vỏ sò, chấm dải các mô típ hình học… trên nền gốm pha cát mịn có áo nâu đen mang đặc trưng của gốm Kalanay, giống với đồ gốm cùng loại trong các di tích ở Philippines, duyên hải miền Trung Việt Nam đến vùng vịnh Thái Lan (đảo Thổ Chu, Hòa Diêm thuộc Khánh Hòa, Ko Samui)

2.3 Tiểu kết chương 2

Các di tích được phân nhóm theo đặc điểm phân bố gắn với địa hình của ba khu vực, tương ứng với ba phân bậc địa hình là khu vực thềm cao phù sa cổ, vùng

gò giồng cửa sông, cận biển và đồng bằng châu thổ

Các loại hình di vật gồm các nhóm loại hình được phân loại theo chất liệu, loại hình, được phân loại và mô tả chi tiết theo hệ thống

Trong đó, sưu tập hiện vật gốm được phân tích và nhận diện gắn với cột địa tầng cùa các hố khai quật khảo cổ học là cơ sở khoa học giúp các nhà khảo cổ nhận thức được diễn trình phát triển của các di tích ở vùng Tứ Giác Long Xuyên Trong

đó, đồ gốm đã cung cấp nguồn tư liệu quan trọng chứng minh vùng đất Nam Bộ

có một truyền thống văn hóa phát triển liên tục từ thời Tiền sử đến văn hóa Óc Eo