Tiểu thuyết vũ trọng phụng từ tu từ học tiểu thuyết (tt)

Cho dù có không ít những công trình đã nghiên cứu công phu về ông, song với việc ứng dụng một lý thuyết tiếp cận mới – Tu từ học tiểu thuyết, chúng tôi mong muốn sẽ góp thêm một tiếng nó

B GI D V Đ T

Đ

Đ

: 60220121

: TS

, 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

Đ

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong Luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả

Nguyễn Thị Hải Yến

Demo Version - Select.Pdf SDK

ời cảm ơn

Trước tiên, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn đến các thầy

cô giáo trong khoa Ngữ Văn, những người đã tận tình dạy dỗ, cung cấp cho tôi những kiến thức hữu ích trong suốt 2 năm học tập

Xin cảm ơn TS Cao Kim Lan và Th.s Trần Thị Hương, những người đi tiên phong trong lĩnh vực Tu từ học tiểu thuyết

đã để lại những thành tựu cho tôi được kế thừa, vận dụng

Xin gửi lời cảm ơn đến Phòng đạo tạo sau đại học, phòng thư viện - Trường Đại học Sư phạm Huế, Trung tâm học liệu Đại học Huế, nơi đã cung cấp những tài liệu cần thiết để cho tôi học tập và nghiên cứu trong suốt thời gian qua

Với tấm lòng thành kính, tôi xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến thầy giáo, TS Tôn Thất Dụng, người trực tiếp hướng dẫn, định hướng và tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn tốt nghiệp

Cuối cùng, tôi xin được gửi lời cảm ơn đến gia đình và bạn bè đã chia sẻ, góp ý và tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành công trình nghiên cứu của mình

Xin chân thành cảm ơn !

Huế, tháng 9 năm 2014

Tác giả Nguyễn Thị Hải Yến

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

Ở ĐẦ 4

1 Mục đích, ý nghĩa của đề tài 4

2 Lịch sử vấn đề 5

2.1.Tình hình nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng 5

2.2 Tình hình nghiên cứu về tu từ học tiểu thuyết 9

2.2.1 Tình hình nghiên cứu tu từ học tiểu thuyết ở thế giới 9

2.2.2 Tình hình nghiên cứu tu từ học tiểu thuyết ở Việt Nam 10

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

3.1 Đối tượng nghiên cứu 11

3.2 Phạm vi nghiên cứu 12

4 Phương pháp nghiên cứu: 12

5 Đóng góp của luận văn 12

6 Cấu trúc của luận văn 12

13

Ơ 1 Ủ

Ò 1930-1945 13

1 Nội dung cơ bản của tu từ học tiểu thuyết 13

1.1.Tác giả hàm ẩn 13

1.2 Người kể chuyện 16

1.3 Điểm nhìn 18

2 Vũ Trọng Phụng với quá trình hiện đại hóa tiểu thuyết giai đoạn 1930-1945 21

2.1 Quan niệm đổi mới tiểu thuyết của khuynh hướng hiện thực giai đoạn 1930-1945 21

2.1.1 Quan niệm tả thực 21

2.1.2 Quan niệm đổi mới về nhân vật trong tiểu thuyết 23

2.1.3 Quan niệm về tính hư cấu của tiểu thuyết 26

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.1.4 Ý nghĩa của quan niệm đổi với về văn học 27

2.2 Quan niệm về văn chương và tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng 27

2.2.1 Quan niệm văn chương là sự thật ở đời 27

2.2.2 Quan niệm văn chương để cải tạo xã hội 28

2.2.3 Quan niệm về đặc trưng thể loại tiểu thuyết 30

Ơ 2 Ẩ

32

2.1.Tác giả hàm ẩn trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng 32

2.1.1 Kết cấu trần thuật 32

2.1.1.1 Kết cấu đảo trình tự thời gian 32

2.1.1.2 Kết cấu tô đậm phần cuối truyện với những cái kết bất ngờ 35

2.1.1.3 Yếu tố trữ tình ngoại đề 38

2.2 Người kể chuyện trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng 41

2.2.1 Người kể chuyện không hiện diện 41

2.2.2 Thủ thuật sắp đặt của người kể chuyện 42

2.2.2.1 Nhịp độ của người kể chuyện 42

2.2.2.2 Người kể chuyện với lối kể chuyện hàm ẩn 47

2.2.2.3 Người kể chuyện với lối trần thuật mang phong cách phóng sự 53

2.2.2.4 Người kể chuyện với hình thức trần thuật so sánh 57

2.2.2.5 Mối quan hệ giữa người kể chuyện và tác giả hàm ẩn trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng 61

Ơ 3 Ẩ Đ Ì Ầ NG 64

3.1 Tác giả hàm ẩn với việc điều chỉnh tiêu cự của người kể chuyện 64

3.2 Luân phiên góc nhìn trần thuật hình thức gửi gắm quan niệm của tác giả 67

3.3 Quan điểm của tác giả qua sự thay đổi điểm nhìn của nhân vật 72

3.3.1 Sự thay đổi điểm nhìn từ kẻ nghèo hèn đến một kẻ lắm tiền 72

3.3.2 Sự chuyển đổi điểm nhìn từ kẻ đi tiên phong đến trở thành nạn nhân 73 3.4 Quan niệm của tác giả hàm ẩn qua sự dịch chuyển điểm nhìn từ bên ngoài vào trong 75

Demo Version - Select.Pdf SDK

3.4.1 Di chuyển điểm nhìn hình thức rút ngắn khoảng cách giữa nhân vật với

người đọc 75

3.4.2 Di chuyển điểm nhìn hình thức rút ngắn khoảng cách giữa nhân vật với người kể chuyện 78

3.4.3 Di chuyển điểm nhìn hình thức đảm bảo tính khách quan trong việc phản ánh bản chất nhân vật 80

3.4.4 Di chuyển điểm nhìn tiếng nói tự ý thức của nhân vật 82

3.4.5 Khống chế điểm nhìn của người kể chuyện 83

85

87

Demo Version - Select.Pdf SDK

Ở ĐẦ

1 ục đích, ý nghĩa của đề tài

1.1 Cùng với sự đổi mới trong sáng tạo văn học, đổi mới về lý luận và phê bình được xem là một trong những thành tựu đáng kể của nền văn học Việt Nam vào những thập niên cuối của thế kỉ 20 và đầu thế kỉ 21 “Thế giới phẳng” đã bắc cầu đưa những lý thuyết nghiên cứu văn học phương Tây vào Việt Nam Từ những người khách lạ, chủ nghĩa cấu trúc, kí hiệu học, tự sự học, thi pháp học và phê bình

cổ mẫu đã nhanh chóng bắt nhịp để trở thành những thành viên quen thuộc trong ngôi nhà nghiên cứu, phê bình văn học dân tộc Những làn gió mới đã thổi thêm sức sống cho những kiệt tác văn chương Những mặt khuất ẩn giấu sâu bên trong tác phẩm được lần tìm, soi chiếu dưới nhiều góc độ để đưa đến những khám phá bất ngờ và thú vị Bắt nhịp với những dòng chung đó, Tu từ học tiểu thuyết cũng là một trong những hướng tiếp cận đầy hứa hẹn Tuy còn chưa được phổ biến trong nghiên cứu và ứng dụng ở Việt Nam, song với thành công bước đầu ở 2 công trình nghiên cứu gần đây của TS Cao Kim Lan và ThS Trần Thị Hương, chúng tôi nhận thấy đó

là một trong những hướng tiếp cận đầy tiềm năng có thể ứng dụng và đem đến những đóng góp mới cho đề tài

1.2 Vũ Trọng Phụng là một hiện tượng lớn của nền văn học của dân tộc Cho

dù văn chương của ông có một đời sống thăng trầm song sức hấp dẫn mà nó mang đến tới nay vẫn còn nguyên giá trị Làm được điều ấy không chỉ bởi như Phan Cự

Đệ đã nhận xét: “Đó là do tác giả đã nắm được thực chất của xã hội tư sản nên lúc

phóng đại lên ta vẫn thấy tác phẩm trung thành với sự sống” [ 47, tr.35] mà còn

phải cộng thêm lời nhận định sâu sắc của Vương Trí Nhàn:

Tác giả biết nhuộm cho cái nhân gian do ông vẽ ra một sắc thái chỉ riêng ông có Trong khi chiếm lĩnh khách quan, văn chương của ông vẫn chủ quan đến từng chi tiết Dù viết về cái gì ông cũng tìm ra được lý do để mang được cách giải thích nhân sinh của mình vào đó, và tạo ra đủ cớ để cho người ta phê phán ông là định mệnh, cay nghiệt, hoài nghi, và cả khiêu dâm nữa Dù viết về cái gì, ông cũng để lại dấu ấn con người mình, cách nghĩ mình, cá tính mình Từ các trang sách, ông mỉm cười với hậu thế: Tôi là thế đấy Tôi độc đáo và không lặp lại như một hiện tượng thiên

Demo Version - Select.Pdf SDK

Chính lời mời gọi đầy sức hấp dẫn này đã khiến chúng tôi chọn tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng làm đối tượng nghiên cứu Cho dù có không ít những công trình đã nghiên cứu công phu về ông, song với việc ứng dụng một lý thuyết tiếp cận mới – Tu từ học tiểu thuyết, chúng tôi mong muốn sẽ góp thêm một tiếng nói để làm sáng tỏ hơn về sức hấp dẫn của tác phẩm và dấu ấn của nhà văn trong tiểu thuyết của mình

2 ịch sử vấn đề

2.1 ình hình nghiên cứu về ũ rọng hụng

Nguyễn Đăng Mạnh từng nhận xét: “Vũ TrọngPhụng là một hiện tượng

phức tạp” [47, tr.10] Có lẽ cũng chính bởi hiếm thấy một nhà văn hiện thực nào

của Việt Nam ở thế kỉ XX lại dành được sự “quan tâm đặc biệt” của những nhà nghiên cứu và phê bình như nhà văn Vũ Trọng Phụng Hầu như bất cứ một phương pháp tiếp cận mới nào cũng đều muốn tìm cách ghi dấu vào trong tác phẩm của nhà văn Qua tìm hiểu chúng tôi nhận thấy các nhà nghiên cứu đã tiếp cận tác phẩm Vũ Trọng Phụng theo những hướng sau:

hê bình xã hội học

Tiếp cận tác phẩm Vũ Trọng Phụng theo hướng này có 2 luồng ý kiến: Trong hội nghị tranh luận văn nghệ tại Việt Bắc (1949), Tố Hữu đã có lời

nhận xét khẳng định công lao của nhà văn họ Vũ:“Vũ Trọng Phụng không phải là

nhà cách mạng nhưng cám ơn Vũ Trọng Phụng đã vạch rõ cái thực tại xấu xa, thối tha của xã hội lúc ấy Nếu Vũ Trọng Phụng đi vào cuộc đời cách mạng thì anh đã thành công” [47, tr.29] Ghi nhận tài năng của Vũ Trọng Phụng phải kể

đến những ý kiến đánh giá của nhóm Nhân văn giai phẩm trong đó đặc biệt là ý

kiến của Phan Khôi:“Vũ Trọng Phụng là nhà hiện thực phê phán có khuynh

hướng xã hội chủ nghĩa của đêm trước cách mạng tháng Tám” [ 47, tr.17] Góp

thêm cho những lời khen về nhà văn họ Vũ, Nguyễn Đình Thi gọi ông là “Tiểu

thuyết gia trác tuyệt” [46 tr 18]

Trái với những luồng tư tưởng kể trên là lời nhận định của Nhất Chi Mai -

người tiêu biểu cho khuynh hướng mượn văn chương để luận bàn đạo đức Trong

bài “Ý kiến một độc giả: Dâm hay không dâm?” đăng trên Ngày nay, số 15 ra ngày

21 tháng 3 năm 1937, Nhất Chi Mai cho rằng văn chương Vũ Trọng Phụng là loại

văn chương khiêu dâm và quy kết nhà văn của chúng ta: “Một nhà văn nhìn thế

Demo Version - Select.Pdf SDK

gian qua cặp kính đen, có một bộ óc đen và một nguồn văn cũng đen nữa” [47,

tr.15] Mang nhãn quan chính trị hẹp hòi trong thời kì chống lại Nhân văn giai phẩm, cũng có không ít những định kiến quy kết một cách vô căn cứ đối với tác phẩm của Vũ Trọng Phụng Tiêu biểu như ý kiến của Nguyễn Văn Hoàn, Trương Tửu, Văn Tân, Mộng Sơn, Trương Chính Xin Trích dẫn ý kiến phê phán của một

số tác giả kể trên: Đối với Hoàng Văn Hoan: “Văn chương Vũ Trọng Phụng là thứ

văn chương chống cách mạng, một thứ văn chương đồi trụy, một thứ văn học đầu cơ” [59, tr 68]; Vũ Đức Phúc khi bàn về chủ nghĩa tự nhiên đã quy kết: “Các tác giả của chủ nghĩa tự nhiên mà tiêu biểu là Vũ Trọng Phụng có một cái nhìn tàn nhẫn đối với xã hội, khinh miệt đối với nhân dân lao động, có khi đề cao đế quốc,

đề cao bọn Tờ- rốt- kít, chống Đảng Cộng sản” [47, tr.18]

Nhìn chung, việc các nhà phê bình xã hội học lấy quan điểm chính trị và đạo đức làm tiêu chuẩn để xác lập giá trị văn chương của Vũ Trọng Phụng còn nhiều hạn chế Những ý kiến trái chiều do cực đoan hóa quá mức nên hơi khiêng cưỡng và chưa đánh giá tác phẩm của nhà văn một cách khách quan Những ý kiến thuận chiều mới chỉ thừa nhận những giá trị về mặt nội dung của tác phẩm, chưa nhìn thấy những cách tân và sáng tạo trong hoạt động sáng tác của nhà văn Vũ Trọng Phụng

hê bình phân tâm học

Tiếp cận tác phẩm Vũ Trọng Phụng theo hướng này có thể kể đến những ý kiến đánh giá của Lan Khai, Vũ Ngọc Phan và Nguyễn Thành Lan Khai trong bài

viết “Vũ Trọng Phụng” (Mớ tài liệu cho văn sử Việt Nam) đã sử dụng học thuyết

của Freud để luận giải trường hợp của Vũ Trọng Phụng:

Người mắc bệnh lao là người đã tuyệt vọng, còn bao vốn liếng dồn vào một nước bạc cuối cùng: ấy là hạng bệnh nhân lăn mình vào khoái lạc, hạng băn khoăn, đa dục, hoặc còn tin vào sự rủi may thình lình, ấy là hạng bệnh nhân im lặng, u uất hờ hững với ngoại vật Dù thuộc hạng người nào, kẻ mắc bệnh này cũng càng ngày càng xa cách và không hiểu đến cái phần nhân loại lành mạnh nữa Và nếu có khỏi được bệnh, bệnh nhân cũng thành ra có cái khuynh hướng trở nên một kẻ không thích dụng, một kẻ vô xã hội, một kẻ khinh khoảnh, tự cao, tự đại [57, tr.213]

Vũ Ngọc Phan trong “Nhà văn hiện đại” cũng chỉ ra ảnh hưởng của Freud đối với

Demo Version - Select.Pdf SDK

đầu đến cuối và thấy trong cái đoạn tôi vừa kể (Đoạn Thị Mịch về nhà riêng của Nghị Hách, tác giả là một đồ đệ của Freud” [59, tr.75] Khác với ý kiến của Lan

Khai và mở rộng ra quan điểm của Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Thành ở bài viết “Ảnh

hưởng của phân tâm học Freud trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng” cho rằng việc

nhà văn Vũ Trọng Phụng vận dụng học thuyết của Freud để xây dựng nhân vật chỉ

là phương tiện để giúp khám phá cái tầm sâu của tiềm thức - vô thức, lí giải sự đa

diện của hiện thực Cái dâm trong tác phẩm của Vũ Trọng Phụng chỉ là phương tiện

để trình bày hiện thực Đóng góp lớn của Vũ Trọng Phụng là sử dụng phân tâm học

để phân tích thế giới ẩn kín của con người ở tầng vô thức

Từ những ý kiến mang tính gợi mở nhưng còn nhiều hạn chế của Lan Khai đến Vũ Ngọc Phan và Nguyễn Thành, chúng tôi nhận thấy: phê bình phân tâm học

về hiện tượng Vũ Trọng Phụng đã có một bước tiến phát triển Nó dần thoát ra khỏi những đánh giá có phần khiêng cưỡng để trả lại tính khách quan cho tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng

hê bình thi pháp học

Đây là hướng tiếp cận phổ biến và có nhiều đóng góp lớn trong việc minh oan cho tiểu thuyết gia Vũ Trọng Phụng Tiêu biểu cho hướng tiếp cận này phải kể đến Đỗ Đức Hiểu, Phạm Xuân Nguyên, Nguyễn Hoài Thanh, Nguyễn Thành, Nguyễn Quang Trung, Nguyễn Xuân Thao, Bùi Văn Tiếng, Đinh Lựu, Đinh Trí Dũng, Hồ Thế Hà, Nguyễn Phượng, Bùi Thị Hồng Ngọc Lấy ngôn ngữ làm đối

tượng nghiên cứu, Đỗ Đức Hiểu với bài viết “Những lớp sóng ngôn từ trong Số đỏ”

đã phát hiện ra “tiếng cười nhại” Nhà nghiên cứu cho rằng tồn tại trong ố đỏ “là

một hệ thống ngôn từ đặc sắc mang tính xã hội và tính lịch sử cụ thể” [57, tr.273]

Đi sâu hơn trong việc nghiên cứu tiếng cười của Vũ Trọng Phụng phải kể đến đóng

góp của Nguyễn Quang Trung “Tiếng cười Vũ Trọng Phụng” Tác giả đã chỉ ra

nghệ thuật tạo nên tiếng cười của nhà văn qua hình thức trần thuật mang tính hài, ngôn ngữ và giọng điệu trào phúng Phạm Xuân Nguyên trong bài đăng báo Văn

Nghệ số 50, 1991, “Vũ Trọng Phụng và Số đỏ” đã vận dụng quan điểm của Bakhtin

để tìm ra ý nghĩa trong “cách tân thể loại” trên phương diện nhân vật và tiếng cười Đóng góp của tác giả nằm ở phát hiện “Xuân tóc đỏ là nhân vật tiểu thuyết thứ nhất

của văn học Việt Nam hiện đại” [57, tr 273] Khi bàn về “Đặc sắc văn chương Vũ

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trọng Phụng”, trên cơ sở đối sánh với các tiểu thuyết cùng thời, Trần Đăng Thao

đã giải mã kiểu “không gian vĩ mô” là nét độc đáo chỉ có trong tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng Đinh Trí Dũng khi bàn về “Nhân vật tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng” đã

khảo sát khá kĩ thế giới nhân vật để phát hiện ra các kiểu con người trong tác phẩm của nhà văn Hướng sự quan tâm của mình vào thời gian, Bùi Văn Tiếng với công

trình “Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng” đã chỉ ra nhịp điệu

vận động của thời gian trong tiểu thuyết Ghi nhận những thành tựu nghiên cứu thi pháp tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng không thể không nhắc đến Nguyễn Thành với

trong công trình mới xuất bản gần đây: “Thi pháp tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng” So

với những công trình nghiên cứu khác, tác giả bằng sức khái quát đã đưa ra một cái nhìn đầy đủ và hệ thống về tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng

Ở những góc nhìn khác nhau thuộc về thi pháp, với những sở trường và hứng thú riêng, các nhà nghiên cứu đã đem đến những kiến giải khách quan, trả lại đúng

vị trí của nhà văn Vũ Trọng Phụng trong nền văn học dân tộc Trên đây chỉ là một phần nhỏ trong số những công trình tiêu biểu nghiên cứu về tác phẩm Vũ Trọng Phụng Trên thực tế vẫn còn có rất nhiều những công trình nghiên cứu khác mà với giới hạn chúng tôi không có dịp trình bày

hê bình tự sự học

Sau thi pháp, mảnh đất văn chương màu mỡ của Vũ Trọng Phụng tiếp tục đón nhận sự khai phá bởi một công cụ hữu hiệu mới mang tên Tự sự học Hướng cái nhìn đến nghệ thuật trần thuật của nhà văn, các nhà nghiên cứu đều ghi nhận những đóng góp, cách tân của Vũ Trọng Phụng ở cả hai thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn Tiên phong cho hướng tiếp cận này là Nguyễn Mạnh Quỳnh Với công

trình “Nhịp điệu kể chuyện trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng”, nhà nghiên cứu đã

chỉ ra 3 kiểu nhịp điệu kể chuyện chính trong những loại hình tiểu thuyết khác nhau của Vũ Trọng Phụng: nhịp điệu tăng dần và nhịp điệu làn sóng, nhịp điệu phức hợp Khác Mạnh Quỳnh, Nguyễn Phước Bửu Khôi chọn truyện ngắn làm đối tượng khảo

sát Trong luận văn “Nghệ thuật trần thuật trong truyện ngắn Vũ Trọng Phụng”, tác

giả đã làm sáng rõ nghệ thuật trần thuật ở hai phương diện: kết cấu và điểm nhìn

Sự thành công ở những công trình nghiên cứu trên chính là bằng chứng xác thực ghi

Demo Version - Select.Pdf SDK