Tiểu thuyết tự lực văn đoàn từ góc nhìn phân tâm học (tt)

Với tôn chỉ mục đích rõ ràng: hướng về cái mới, “đưa phương pháp khoa học thái Tây” ứng dụng vào văn chương Việt, tiểu thuyết của Tự lực văn đoàn mang đậm dấu ấn phân tâm học.. Với nhiều

i

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

- -

NGUYỄN THỊ HUYỀN TRANG

TIỂU THUYẾT TỰ LỰC VĂN ĐOÀN

TỪ GÓC NHÌN PHÂN TÂM HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

TS NGUYỄN THÀNH

HUẾ, NĂM 2014 Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là

trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa

từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả Nguyễn Thị Huyền Trang

Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

Lời cảm ơn

-

Để hoàn thành luận văn này:

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo, Tiến sĩ Nguyễn Thành - giảng viên trường Đại học Khoa

học Huế - người đã tận tình dẫn dắt tôi trong suốt quá

trình làm luận văn

Xin chân thành cảm ơn quý thầy, cô giáo khoa Ngữ văn, phòng Đào tạo Sau đại học – trường Đại học

Sư phạm Huế đã giảng dạy, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện

thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu

Xin bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, khích lệ tôi trong suốt

thời gian qua

Huế, tháng 09 năm 2014 Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Huyền Trang

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

-

PHỤ BÌA i

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Phương pháp nghiên cứu 8

5 Đóng góp của luận văn 9

6 Cấu trúc luận văn 9

NỘI DUNG 10

Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ PHÂN TÂM HỌC 10

VÀ TIỂU THUYẾT TỰ LỰC VĂN ĐOÀN 10

1.1 Khái lược về phân tâm học 10

1.1.1 Lý thuyết của Freud 12

1.1.2 Lý thuyết của G Jung 18

1.1.3 Lý thuyết của E Fromm 19

1.2 Những chủ đề chính trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn 21

2.1.1 Chủ đề đấu tranh chống lễ giáo phong kiến 22

2.1.2 Chủ đề tình yêu và hôn nhân, gia đình 24

Chương 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT TỰ LỰC VĂN ĐOÀN TỪ GÓC NHÌN PHÂN TÂM HỌC 28

2.1 Kiểu nhân vật gắn với vô thức, tâm linh 28

2.1.1 Tình yêu và vô thức 28

2.1.2 Cảm giác và tâm linh 38

2.2 Kiểu nhân vật gắn với bản năng 43

2.2.1 Tình yêu và bản năng sống 43

2.2.2 Tình yêu và bản năng tính dục 45

2.3 Kiểu nhân vật gắn với mặc cảm, ám ảnh 51

2.3.1 Mặc cảm về tội lỗi 51

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

2.3.2 Mặc cảm về thân phận 54

2.3.3 Mặc cảm về cái chết 59

Chương 3 PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN TRONG TIỂU THUYẾT TỰ LỰC VĂN ĐOÀN TỪ GÓC NHÌN PHÂN TÂM HỌC 62

3.1 Kết cấu và cốt truyện 62

3.1.1 Kết cấu 62

3.1.2 Cốt truyện 64

3.2 Ngôn ngữ 68

3.2.1 Ngôn ngữ đối thoại 71

3.2.2 Ngôn ngữ độc thoại nội tâm 73

KẾT LUẬN 82

TÀI LIỆU THAM KHẢO 84

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ đầu thế kỷ XX, Văn học Việt Nam từng bước phát triển theo hướng hiện đại hóa, với tốc độ ngày càng lớn Văn học Việt Nam có điều kiện gặp gỡ, tiếp xúc với văn học phương Tây hiện đại nên đã có những biến chuyển mạnh mẽ Những ảnh hưởng ấy đã nhanh chóng đưa văn học tiến gần và tiến nhanh hơn đến “quỹ đạo” của quá trình hiện đại hóa Trong thành tựu văn học lãng mạn những năm 30 của thế kỉ XX, đặc biệt phải kể đến tác phẩm của Tự lực văn đoàn (1932 – 1942) Với mười năm hoạt động, một chặng đường không dài nhưng Tự lực văn đoàn đã phát triển nhanh chóng và chiếm giữ vị trí “chủ soái” trên văn đàn

Với tôn chỉ mục đích rõ ràng: hướng về cái mới, “đưa phương pháp khoa học thái Tây” ứng dụng vào văn chương Việt, tiểu thuyết của Tự lực văn đoàn mang đậm dấu ấn phân tâm học Với nhiều thành tựu nổi bật về tư tưởng và nghệ thuật, Tiểu thuyết Tự lực văn đoàn không chỉ là dấu son của một thời kì hiện đại hóa văn học Việt Nam đầy sôi động, mà còn để lại ảnh hưởng sâu đậm trong sáng tác của nhiều nhà văn cùng thời và giai đoạn sau

Tám mươi năm từ khi Tự lực văn đoàn xuất hiện trên văn đàn, những sáng tác văn chương của nhóm vẫn luôn là đề tài thu hút sự quan tâm của rất nhiều người Số lượng công trình nghiên cứu, bài tham luận về Tự lực văn đoàn có thể nói là vô cùng phong phú Cụ thể hơn, tác phẩm của Tự lực văn đoàn đã được nghiên cứu, tìm hiểu dưới nhiều góc độ như: xã hội học, thi pháp học, văn hóa học, phong cách học …, tuy nhiên, chưa có công trình nào tiếp cận tiểu thuyết Tự lực văn đoàn từ góc nhìn phân tâm học Do vậy, đề tài luận văn của chúng tôi là một hướng nghiên cứu mới

Đó là lí do chúng tôi chọn đề tài “Tiểu thuyết Tự lực văn đoàn từ góc nhìn phân tâm

học” để thực hiện trong khuôn khổ một luận văn

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Ứng dụng phê bình phân tâm học ở Việt Nam

Phê bình phân tâm học là một trường phái nghiên cứu văn học rất phát triển ở phương Tây đầu thế kỷ XX Tuy nhiên, nguồn gốc của học thuyết phân tâm học lại không phải xuất phát từ các lí thuyết nghiên cứu văn hóa - văn học mà là từ chuyên

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

ngành tâm lí, tâm bệnh học do bác sĩ người Áo S Freud sáng lập ra Ban đầu, đó chỉ thuần tuý là một khoa học và là một phương pháp trị bệnh, về sau ông mở rộng sang địa hạt nghiên cứu văn học, và trở thành một phương pháp phê bình

Những thập niên mười và hai mươi của thế kỷ trước là mùa của dịch thuật, phóng tác và biên khảo trong đó có lý thuyết về phân tâm học và phê bình phân tâm

nương theo đó nảy mầm trên đất Việt Nam Về dịch thuật, Vũ Đình Lưu dịch: Thăm

dò tiềm thức (của C Jung), Nghiên cứu phân tâm học (của S Freud), Tìm hiểu nhân tính (của A Adler); Trí Hải dịch Tâm phân học và tôn giáo (của E Fromm); Tuệ Sỹ

dịch Tâm thức luyến ái (của E Fromm); Nguyễn Xuân Hiếu dịch Nhập môn phân

tâm học (của S Freud); Lê Thanh Hoàng Dân dịch Phân tâm học (của J.P

Charrier);…

Trước năm 1945 ở Việt Nam từ năm 1936, Nguyễn Văn Hanh đã áp dụng lý thuyết của Freud để giải thích hiện tượng Hồ Xuân Hương Trương Tửu áp dụng Freud để phân tích tâm lý Nguyễn Du và nhân vật Thúy Kiều

Sau 1954, do hoàn cảnh lịch sử, ở miền Bắc phân tâm học không được chú trọng nghiên cứu như một khuynh hướng phê bình độc lập Cũng trong thời gian này,

ở miền Nam phân tâm học được giới thiệu và nghiên cứu rộng rãi trên sách báo Không những thế, còn được đưa vào giảng dạy ở nhà trường Vì vậy, các loại sách viết về phân tâm học được giới thiệu khá nhiều Ngoài những tác phẩm dịch từ nguyên tác, còn có một số công trình biên khảo, dịch thuật, những bài viết giới thiệu

về phân tâm học như Phân tâm học của J.P Charrier (Lê Thanh Hoàng Dân dịch),

Hành trình vào phân tâm học của Vũ Đình Lưu, Tâm lý học ứng dụng của Phạm

Xuân Độ, Tâm phân học & tôn giáo của E Fromm (Trí Hải dịch), Tâm thức luyến ái

của E Fromm (Tuệ Sỹ dịch),…

Năm 1986, đi cùng phong trào đổi mới và xu thế dân chủ hóa đời sống văn học, học thuyết phân tâm học được chú ý trở lại và phát triển hơn Các công trình nghiên cứu các hiện tượng văn học từ góc nhìn phân tâm học xuất hiện nhiều hơn Tác giả Đỗ Lai Thúy được nhắc đến nhiều nhất bởi các công dịch thuật, biên soạn và

áp dụng phân tâm học vào nghiên cứu các hiện tượng văn học ở Việt Nam Với các

công trình như Phân tâm học và văn học nghệ thuật, Phân tâm học và văn hóa tâm

linh, Phê bình văn học - con vật lưỡng thê ấy, Hồ Xuân Hương – hoài niệm phồn

Demo Version - Select.Pdf SDK

thực, Bút pháp của ham muốn…

Một tác giả khác ít nhiều nghiên cứu và vận dụng lí thuyết phân tâm học trong

nghiên cứu văn học là Trần Thanh Hà qua các công trình Học thuyết S.Freud và sự

thể hiện của nó trong văn học Việt Nam và Một số tác phẩm văn xuôi hiện đại qua cái nhìn phân tâm

Ngoài ra còn có một số bài viết được đăng trên các tạp chí như: Yếu tố vô thức và

tiềm thức trong thơ Hàn Mặc Tử (Nguyễn Thị Hồng Nam), tạp chí Cửa Việt, số 70,

năm 2000, Từ cái nhìn tham chiếu phân tâm học qua một số truyện ngắn hiện đại Việt

Nam (Hồ Thế Hà), tạp chí Sông Hương, số 235, Ảnh hưởng của phân tâm học Freud trong sáng tác Vũ Trọng Phụng (Nguyễn Thành), tạp chí Văn học, số 4, 1997

2.2 Các công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

Ngay từ lúc mới xuất hiện trên văn đàn Việt Nam, Tự lực văn đoàn đã thu hút được sự chú ý của độc giả yêu văn chương Trong mười năm hoạt động (1933 – 1943), tiểu thuyết của Tự lực văn đoàn đã gây nhiều tranh cãi trong lịch sử văn học với những đánh giá khác nhau ở mỗi thời kỳ hoặc giữa hai miền Nam - Bắc Ở đây, chúng tôi chỉ xin tổng lược

Quá trình nghiên cứu về Tự lực văn đoàn được chia làm 3 giai đoạn:

Giai đoạn 1 (Trước 1945):

Trước năm 1945, Tự lực văn đoàn được nói đến trong các công trình nghiên

cứu của Trương Chính (Dưới mắt tôi, 1939), Vũ Ngọc Phan (Nhà văn Việt Nam hiện

đại, 1942), Dương Quảng Hàm (Việt Nam văn học sử yếu, 1942) Và một số bài phê

bình của Trương Tửu (Loa số 76 - 77 tháng 5/1935), Lê Thanh (Ngày nay số 126

tháng 9/1938), Trần Thanh Mai (Phong Hoá tháng 2/1934 và Sông Hương 5/1941) Giai đoạn này tiểu thuyết Tự lực văn đoàn chủ yếu được tiếp cận cụ thể từng tác phẩm Các công trình trên, bước đầu nêu lên một số đóng góp của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn về tư tưởng và nghệ thuật Chẳng hạn, tư tưởng đấu tranh đòi giải phóng cá nhân, nghệ thuật tả cảnh và miêu tả tâm lý nhân vật

Giai đoạn thứ 2 (từ 1946 – 1986):

Do hoàn cảnh đất nước có chiến tranh, nên việc đánh giá một số hiện tượng văn học q u á k h ứ , trong đó có Tự lực văn đoàn ở giai đoạn này thường rất hạn chế Trong thời kỳ này, việc đánh giá văn học thường bị chi phối từ góc nhìn

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

chính trị, các tiêu chí đánh giá một tác phẩm văn học đều đ ề c a o lập trường và quan điểm giai cấp Do vậy, nếu có công trình nào đề cập đến tác phẩm của Tự lực văn đoàn thì thường không tránh khỏi cái nhìn chủ quan Tuy nhiên, cũng có một số ý kiến ít nhiều ghi nhận những đóng góp của Tự lực văn đoàn

Ở miền Bắc, không kể các bài viết, có các công trình nghiên cứu của nhóm

Lê Quý Đôn với Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam (1957); Văn học Việt Nam

1930 – 1945 (1961) của Bạch Năng Thi, Phan Cự Đệ; Sơ thảo văn học Việt Nam

(1964) của Viện Văn học; Tiểu thuyết Việt Nam của Phan Cự Đệ, tập 1 (1974)…

đều nhắc tới tính chất hiện đại trong văn xuôi Tự lực văn đoàn, đặc biệt tiểu

thuyết của Nhất Linh, Khái Hưng

Khác với miền Bắc, ở miền Nam, về cơ bản tác phẩm của Tự lực văn đoàn được khẳng định, đề cao Nhiều tác phẩm của Tự lực văn đoàn đã được in lại và phổ biến rộng rãi Bên cạnh các bài viết đăng trên các tạp chí, còn có các công trình văn học sử được đưa vào giảng dạy trong nhà trường Có nhiều công trình

khảo cứu và nghiên cứu về Tự lực văn đoàn như: Khái Hưng, người thứ nhất

muốn làm nguyên soái của văn chương sáng giá của Hồ Hữu Tường (1964); Nhất Linh, văn tài tiêu biểu của Tự lực văn đoàn của Phạm Thế Ngũ (1965); Nhất Linh hay khuynh hướng lãng mạn phản kháng của Bùi Xuân Bào (1972)… Nhiều

công trình văn học sử được dùng trong nhà trường như: Bình giảng về Tự lực văn

đoàn (1958) của Nguyễn Văn Xung; Việt Nam văn học sử giản ước tân biên

(1960) của Phạm Thế Ngũ; Tự lực văn đoàn (1960) của Doãn Quốc Sỹ; Văn học thế hệ

1932 (1972) của Thanh Lãng; Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại (1972) của Bùi Xuân Bào; Lược sử văn học Việt Nam - Nhà văn tiền chiến (1974) của Thế Phong…

Giai đoạn thứ ba (từ sau 1986):

Công cuộc đổi mới đất nước đã thực sự mở ra một kỷ nguyên mới cho sự phát triển của văn học nói riêng và văn hóa nghệ thuật nói chung trong phạm vi

cả nước

Tháng 5 năm 1989, Nhà xuất bản Đại học và Giáo dục chuyên nghiệp phối hợp với Đại học Tổng hợp và các nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu văn học danh tiếng như: Tô Hoài; Huy Cận, Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Trần Đình Hượu, Phong

Lê … đã tổ chức cuộc Hội thảo văn chương về Tự lực văn đoàn Tại đây, các nhà

Demo Version - Select.Pdf SDK

nghiên cứu tập trung khẳng định lại vai trò và những đóng góp của Tự lực văn đoàn trong tiến trình hiện đại hóa nền văn học nước nhà

Tiếp sau hội thảo này, xuất hiện hàng loạt các công trình, các bài viết có

giá trị nghiên cứu về văn chương của Tự lực văn đoàn như: Về Tự lực văn đoàn (1989) - Nguyễn Hữu Trác, Đái Xuân Ninh; Tự lực văn đoàn, con người và văn

chương (1990) - Phan Cự Đệ; Tự lực văn đoàn nhìn từ góc độ tính liên tục của lịch sử qua bước ngoặt hiện đại hóa trong lịch sử văn học phương Đông

(1991) - Trần Đình Hượu; Thêm mấy ý kiến về Tự lực văn đoàn (1991) - Lê Thị

Đức Hạnh… Ngoài ra còn một số luận án tiến sĩ nghiên cứu về Tự lực văn đoàn

như: Tiểu thuyết Nhất Linh trước Cách mạng Tháng Tám (1997) của Vũ Thị Khánh Dần; Quan niệm về con người trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn (1997) của Lê Thị Dục Tú; Mô hình tiểu thuyết Tự lực văn đoàn (2003) của Nguyễn Thị Tuyến; Văn học hiện đại, văn học Việt Nam – giao lưu, gặp gỡ của Trần Thị Mai Nhi; Một số bài viết về tắc phẩm của Nhất Linh của Đỗ Đức Hiểu trong Thi pháp

hiện đại

Năm 2013, Trần Hữu Tá, Nguyễn Thành Thi, Đoàn Lê Giang (chủ biên) đã

tập hợp nhiều bài viết của nhiều tác giả thành sách Nhìn lại thơ mới và văn xuôi Tự

lực văn đoàn (Nxb Thanh Niên) Đây là công trình có nhiều đóng góp cho việc đánh

giá nhìn lại giá trị của văn xuôi Tự lực văn đoàn sau 80 năm nhóm văn này được

thành lập “Xét tổng thể, vấn đề trong một số bài có thể cũ, nhưng cách nhìn lại khá

mới Có cái nhìn ôm trùm bao quát, đồng thời nhiều bài lại đi sâu, phân tích tỉ mỉ, rạch ròi một phương diện cụ thể của một tác giả, thậm chí một tác phẩm”[48, 10]

Ở các bài viết và những công trình nghiên cứu sau 1986, các tác phẩm của

Tự lực văn đoàn đã được ghi nhận và đánh giá công bằng theo những giá trị văn học

đích thực Giáo sư Phan Cự Đệ trong Tự lực văn đoàn - Con người và văn chương

đã có những đánh giá công bằng và thuyết phục: “So với tiểu thuyết trước năm

1930, tiểu thuyết Tự lực văn đoàn đã đi sâu hơn nhiều vào thế giới nội tâm phong phú của con người”… [6, 370]

Tiểu thuyết của văn đoàn đã được các nhà văn, các nhà phê bình quan tâm nghiên cứu và chủ yếu là vận dụng các lí thuyết xã hội học, phong cách học, thi pháp học Chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện từ phân tâm học

Demo Version - Select.Pdf SDK

8

Cho đến nay, qua việc khảo sát có giới hạn của chúng tôi, việc áp dụng lí thuyết phân tâm học vào nghiên cứu tiểu thuyết Tự lực văn đoàn, duy nhất có bài viết dài 13 trang của Ths Nguyễn Thị Minh (Trường Dự bị đại học TP.HCM) với

nhan đề Tâm lí nhân vật trong tiểu thuyết Đời mưa gió của Nhất Linh và Khái Hưng

Bài viết này đã sử dụng lý thuyết của S.Freud và G.Jung ở các khía cạnh như vô thức, bản ngã, cái mặt nạ để giải mã tác phẩm do hội nhà văn viết chung, nhưng chỉ dừng lại ở việc phân tích một tiểu thuyết Kế thừa kết quả đạt được và những sợi dẫn của những người đi trước khi nghiên cứu về tiểu thuyết Tự lực văn đoàn, luận văn

chúng tôi tiếp tục đi vào tìm hiểu, khảo sát đề tài “Tiểu thuyết tự lực văn đoàn từ góc

nhìn phân tâm học” để góp phần đánh giá và khẳng định giá trị của văn chương Tự

lực văn đoàn một cách đầy đủ và toàn diện hơn

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng

Đối tượng khảo sát chính của luận văn là các tiểu thuyết của Tự lực văn

đoàn: Đoạn tuyệt, Bướm trắng, Thừa tự, Lạnh lùng, Tối tăm Đôi bạn (Nhất Linh)

Nửa chừng xuân, Hồn bướm mơ tiên, Gia đình, Trống mái, Băn khoăn, Hạnh (Khái

Hưng) và Gánh hàng hoa, Đời mưa gió (Nhất Linh và Khái Hưng viết chung)

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Ở luận văn này, chúng tôi tập trung nghiên cứu tiểu thuyết Tự lực văn đoàn

từ góc nhìn phân tâm học qua các bình diện: kiểu nhân vật với đời sống và tình yêu mang dấu ấn phân tâm học như vô thức, ẩn ức, giấc mơ Chúng tôi cũng quan tâm khảo sát các phương diện đặc trưng thể loại tiểu thuyết như kết cấu, cốt truyện, ngôn ngữ từ góc nhìn phân tâm học

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp thống kê, phân tích

Dùng để thống kê, phân loại các yếu tố cơ bản, giúp chứng minh các luận điểm và tăng sức thuyết phục của các luận điểm

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

+ Dùng để so sánh tiểu thuyết Tự lực văn đoàn qua các giai đoạn sáng tác và

so sánh với các nhà văn khác cùng thời

Demo Version - Select.Pdf SDK