Thơ đoàn thị lam luyến, đinh thị như thúy, phan thị vàng anh từ góc nhìn nữ quyền luận (tt)

i BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM ĐỖ THỊ HOÀNG UYÊN THƠ ĐOÀN THỊ LAM LUYẾN, ĐINH THỊ NHƯ THÚY, PHAN THỊ VÀNG ANH - TỪ GÓC NHÌN NỮ QUYỀN LUẬN CHUYÊN NGÀNH: V

i

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐỖ THỊ HOÀNG UYÊN

THƠ ĐOÀN THỊ LAM LUYẾN, ĐINH THỊ NHƯ THÚY, PHAN THỊ VÀNG ANH - TỪ GÓC NHÌN NỮ QUYỀN LUẬN

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 60.22.01.21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS HỒ THẾ HÀ

Huế, năm 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

ii

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn

là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Đỗ Thị Hoàng Uyên

Demo Version - Select.Pdf SDK

iii

Luận văn tốt nghiệp được hoàn thành tại trường Đại học Sư phạm Huế Tôi xin chân thành cảm ơn trường Đại học Sư phạm Huế, phòng đào tạo sau đại học, khoa Ngữ Văn đã tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại trường

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng tri ân chân thành và sâu sắc nhất đến PGS TS Hồ Thế Hà Cảm ơn thầy đã trực tiếp hướng dẫn khoa học, giúp đỡ, động viên tác giả luận văn triển khai nghiên cứu và hoàn thành đề tài này

Xin chân thành cảm ơn các Thầy cô giáo, các nhà khoa học đã trực tiếp giảng dạy cho bản thân tôi những tri thức quý giá, bổ ích về chuyên ngành Văn học Việt Nam

Xin gửi lời cảm ơn đến BGH và tập thể giáo viên trường THPT Quảng Ninh - Quảng Bình đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành nhiệm

vụ học tập và nghiên cứu

Xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình, người thân, bạn bè đã ủng

hộ, động viên và hết lòng giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Huế, tháng 9 năm 2014

Đỗ Thị Hoàng Uyên

Demo Version - Select.Pdf SDK

1

MỤC LỤC

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Đóng góp của luận văn 11

6 Cấu trúc luận văn 11

NỘI DUNG 12

CHƯƠNG 1 THƠ ĐOÀN THỊ LAM LUYẾN, ĐINH THỊ NHƯ THÚY, PHAN THỊ VÀNG ANH - NHỮNG TIẾNG NÓI NỮ QUYỀN 12

1.1 Giới thuyết về khái niệm 12

1.1.1 Thuyết nữ quyền 12

1.1.2 Văn học nữ giới, văn học nữ quyền 14

1.2 Sắc thái nữ quyền trong văn học Việt Nam 16

1.2.1 Ý thức về giới nữ trong văn học truyền thống 16

1.2.2 Tiếng nói nữ quyền trong thơ Việt Nam sau 1986 20

1.3 Tiếng nói nữ quyền trong thơ Đoàn Thị Lam Luyến, Đinh Thị Như Thúy, Phan Thị Vàng Anh 22

1.3.1 Từ ý thức về cái tôi cá nhân đến khẳng định vị trí của người phụ nữ trong tình yêu và hôn nhân 22

1.3.2 Từ ý thức về hiện sinh của mỗi cá thể đến triết lí về cuộc sống 28

Demo Version - Select.Pdf SDK

2

TỪ GÓC NHÌN NỮ QUYỀN LUẬN 33

2.1 Hệ đề tài liên quan đến nữ quyền 33

2.1.1 Tình yêu và khát vọng 33

2.1.2 Hôn nhân và gia đình 38

2.1.3 Bản năng và tâm linh 42

2.2 Cái tôi trữ tình 45

2.2.1 Cái tôi trữ tình khát khao, giao cảm 45

2.2.2 Cái tôi trữ tình đam mê, nổi loạn 50

2.2.3 Cái tôi trữ tình đời tư, thế sự 55

CHƯƠNG 3 PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN TRONG THƠ ĐOÀN THỊ LAM LUYẾN, ĐINH THỊ NHƯ THÚY, PHAN THỊ VÀNG ANH - TỪ GÓC NHÌN NỮ QUYỀN LUẬN 61

3.1 Những biểu tượng gắn với “Thiên tính nữ” 61

3.1.1 Đêm, giấc mơ 61

3.1.2 Lửa, ánh sáng 64

3.1.3 Biển, mưa 67

3.1.4 Hoa, cây cỏ 70

3.2 Ngôn ngữ 72

3.2.1 Ngôn ngữ giản dị, đời thường 72

3.2.2 Ngôn ngữ đối thoại, chất vấn 75

3.2.3 Ngôn ngữ mang tính biểu tượng 79

3.3 Giọng điệu 82

3.3.1 Giọng điệu cảm thương, trắc ẩn 82

3.3.2 Giọng điệu giễu cợt, bông đùa 85

3.3.3 Giọng điệu hoài nghi, tự vấn 87

KẾT LUẬN 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93 PHỤ LỤC

Demo Version - Select.Pdf SDK

3

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 “Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô”,“Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng

phu, phu tử tòng tử”, Những quan niệm ấy từ rất lâu rồi, như những sợi dây vô

hình trói buộc số phận của biết bao người phụ nữ Tư tưởng phụ quyền đó cắm rễ qua hàng ngàn năm lịch sử của dân tộc, ăn sâu trong cội nguồn suy nghĩ của biết bao thế hệ tuởng chừng như khó xoá bỏ

Nhưng, khi xã hội đã bước sang nền văn minh tiên tiến thì tiếng nói của người phụ nữ được chú trọng và đề cao Cuộc đấu tranh nữ quyền vì thế đã không ngừng phát triển, lan rộng trên toàn thế giới, đồng loạt diễn ra trên mọi phương diện của đời sống xã hội, trong đó, có văn học nghệ thuật Ở Việt Nam, sóng gió lịch sử

và bão táp cách mạng suốt thế kỷ XX đã gieo mầm cho văn học nữ tính Nhưng phải khi chiến tranh kết thúc, đất nước hoà bình, đổi mới, văn học nữ quyền mới thực sự trỗi dậy và mang dấu ấn riêng biệt Bằng nhiều phương thức khác nhau, các nhà văn đã đưa vào tác phẩm của mình hình ảnh người phụ nữ và cuộc sống của chính họ trong muôn nẻo đường đời, tình người với tất cả nỗi thấu hiểu, yêu thương

và sẻ chia Vậy nên, việc vận dụng các lý thuyết phương Tây vào nghiên cứu các hiện tượng văn học trong nước đã tỏ ra có hiệu quả trong việc giúp người đọc đi sâu khám phá những tầng sâu trong cấu trúc nội tại của văn bản tác phẩm và tư tưởng

mà nhà văn kín đáo gửi gắm trong đó

1.2 Sự đa dạng về nghệ thuật và phong phú về giọng điệu là đặc điểm nổi

bật của thơ Việt Nam sau năm 1986 Công cuộc đổi mới được khởi xướng sau năm

1986 là một sự kiện quan trọng làm thay đổi đời sống văn học Theo đó, cá tính sáng tạo của nhà thơ cũng được giải phóng triệt để hơn Có thể nói, chưa bao giờ văn học đương đại lại chứng kiến sự lên ngôi của nhiều cây bút nữ như thế Bên cạnh các nhà thơ nữ trưởng thành trước đó, nay vẫn cầm bút như: Lâm Thị Mỹ Dạ,

Dư Thị Hoàn, Đoàn Thị Lam Luyến, bạn đọc còn được chứng kiến sự xuất hiện một lực lượng lớn những cây viết trẻ tràn đầy đam mê và nhiệt huyết: Phan Huyền Thư, Vi Thùy Linh, Phan Thị Vàng Anh, Đinh Thị Như Thúy, Sự xuất hiện của

họ là minh chứng cho những nhiệt huyết, khát vọng, những phong phú trong đời sống nội tâm và phong cách nghệ thuật của các nhà thơ nữ đương đại Có thể nói,

Demo Version - Select.Pdf SDK

4

các nhà thơ đã tạo ra một nền văn học phái tính, văn học nữ, đủ sức mạnh tạo nên

“sắc thái nữ quyền” trong văn chương đương đại Với những gì mà các cây viết nữ

đã, đang mang đến cho văn học đương đại rất cần những sự nghiên cứu một cách có

hệ thống để chỉ ra được sự kế thừa, tiếp nối, phát triển; sự nổi bật, cá tính trong tư tưởng và phong cách của các nhà thơ nữ Đó cũng là lý do mà người viết chọn Đoàn

Thị Lam Luyến, Đinh Thị Như Thuý, Phan Thị Vàng Anh - Ba cây viết nữ tiêu biểu

cho hai thế hệ (5X và 6X), tiêu biểu cho tiếng nói mang đầy khát khao nữ giới để nghiên cứu

1.3 Đoàn Thị Lam Luyến là nhà thơ đã khẳng định tên tuổi bằng giọng thơ

giàu chất tự sự, đầy trăn trở như chính cuộc đời đầy đa đoan của chị Cho đến nay, chị đã xuất bản bảy tập thơ, nhận ba giải thưởng: Một lần được giải thưởng cuộc thi

thơ báo Văn nghệ 1989 - 1990, hai lần được tặng giải thưởng thơ của Hội Nhà văn:

năm 1995 với tập thơ Châm khói và năm 2005 với tập thơ Sao dẫn lối Với Đinh

Thị Như Thuý, người đọc biết đến chị như là một tài năng sinh ra từ đất Huế, một giọng thơ mới mẻ, một cái tôi đầy khát khao và cá tính Chị đã xuất bản ba tập thơ

và nhận được nhiều giải thưởng, trong đó có thể kể đến giải C - Giải thưởng văn

học nghệ thuật năm 2008 của Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ

thuật Việt Nam cho tập Phía bên kia cây cầu, giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2011 dành cho tập thơ Ngày linh hương nở sáng Phan Thị Vàng Anh nổi lên

như một cây viết trẻ đa tài, tinh tế và sắc sảo Dù chỉ mới xuất bản một tập thơ

nhưng với Gửi VB, Vàng Anh đã đạt giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội năm

2007 Tìm hiểu “bản sắc nữ” in dấu trong thơ, trong đời của ba nhà thơ là một thử

nghiệm mới mẻ đầy sáng tạo, vẫy gọi những ý tưởng với những ai quan tâm đến

vấn đề này Chúng tôi chọn và nghiên cứu đề tài: “Thơ Đoàn Thị Lam Luyến,

Đinh Thị Như Thúy, Phan Thị Vàng Anh - Từ góc nhìn nữ quyền luận”, hi vọng

sẽ góp một cái nhìn mới về thơ Đoàn Thị Lam Luyến, Đinh Thị Như Thúy, Phan Thị Vàng Anh từ góc nhìn nữ quyền luận, góp phần khắc họa những nét chính trong phong cách của các nhà thơ, từ đó thấy được những đóng góp của họ đối với việc góp phần xây dựng diện mạo của văn học đương đại nước nhà

2 Lịch sử vấn đề

Cuộc chiến đấu (nổi loạn) để giành lại vị thế đã mất của nữ giới vốn âm ỉ rất lâu trong lịch sử và dần dần phát triển mạnh mẽ với tên gọi là nữ quyền luận/ chủ nghĩa nữ quyền (feminism) Phong trào này, xuất phát từ ý thức về bản thân mình

Demo Version - Select.Pdf SDK

5

của giới nữ, được manh nha vào thời kỳ khai sáng và bắt đầu phát triển mạnh mẽ từ thế kỷ XIX cho đến nay Khó mà dẫn ra cùng một lúc, dù chỉ là sơ lược về những thành tựu đã đạt được của các nhà nghiên cứu trên thế giới trong những năm qua trong việc vận dụng lý thuyết nữ quyền để giải mã thiên tính nữ, khuynh hướng đấu tranh vì bình đẳng giới trong văn học Trong phạm vi luận văn này, chúng tôi xin điểm qua tình hình nghiên cứu nữ quyền ở Việt Nam

2.1 Tình hình nghiên cứu nữ quyền ở Việt Nam

Lý thuyết nữ quyền đã vươn tầm ảnh hưởng đến văn học Việt Nam từ rất sớm nhưng để nói sâu sắc thì phải kể đến trong thời gian mấy năm trở lại đây Lịch

sử nghiên cứu về vấn đề nữ quyền của lý luận phê bình văn học Việt Nam có thể chia làm ba giai đoạn: Giai đoạn thứ nhất là từ những năm đầu thế kỷ XX đến năm 1998; giai đoạn thứ hai là từ năm 1999 đến năm 2005; giai đoạn thứ ba là từ năm

2006 đến nay

Ở giai đoạn thứ nhất, trước hết phải kể đến các nữ sĩ tiên phong cổ xúy

phong trào nữ quyền qua hoạt động báo chí và văn học như Hằng Phương, Sương Nguyệt Anh, Phan Thị Bạch Vân, đặc biệt là Đạm Phương nữ sử Tuy nhiên, chỉ khi

trên tờ Phụ nữ tân văn, Phan Khôi mở chuyên mục Văn học với nữ tánh thì người

phụ nữ mới thực sự trở thành trung tâm của cuộc bàn luận văn chương Phan Khôi khẳng định phải có một nền văn học của nữ giới, tuy nhiên khẳng định của ông mới

dừng lại ở cấp độ định đoán: “Theo trình độ tiến hóa của loài người ngày nay, thì về

phe phụ nữ ta cũng phải có một nền văn học Bởi vì phải xem cái tình thế trong các nước hiện thời, loài người đã gần đến ngày bình đẳng rồi, bên nam bên nữ cũng đều gánh vác công việc với xã hội như nhau, thì sự học vấn tri thức, có lẽ đâu chỉ

để riêng cho đờn ông mà thôi hay sao?” [23] Và cũng theo Phan Khôi, phụ nữ có

nhiều tính cách đáng quý phù hợp với văn học như “tánh trầm tĩnh, nhẫn nại”, hơn nữa, “văn học chuyên trọng về đường tình cảm” mà đàn bà “là giống có tình cảm

nhiều hơn đờn ông” [24]

Năm 1990, trong bài viết Nhìn lại vấn đề giải phóng phụ nữ trong tiểu

thuyết Tự lực văn đoàn (Tạp chí Văn học, số 5), nhà nghiên cứu Trương Chính đã

nhìn nhận vấn đề nữ quyền ở phương diện nội dung tư tưởng trong các tiểu thuyết

Tự lực văn đoàn Đến năm 1996, trên Tạp chí Văn học số 6, trong chuyên mục

Trao đổi ý kiến đã thực hiện cuộc bàn luận của các nhà nghiên cứu như Lại Nguyên

Ân, Đặng Anh Đào, Phạm Xuân Nguyên, Vương Trí Nhàn, Đặng Minh Châu,…về

Demo Version - Select.Pdf SDK

6

sáng tác của các cây bút nữ trên nhiều phương diện: điểm mạnh và điểm yếu của các nhà văn nữ; phụ nữ với nghề văn; gương mặt những cây bút nữ; đóng góp của những cây bút nữ; tiềm năng của những cây bút nữ,… Tuy nhiên, trong khuôn khổ một cuộc trao đổi ngắn, các ý kiến đưa ra chỉ mang tính chất khơi gợi, chưa đào sâu phân tích vấn đề nữ quyền một cách thấu đáo

Giai đoạn thứ hai bùng nổ từ giữa năm 1999 với nhiều chuyên đề liên quan

đến phái tính trong văn học có sức lan tỏa rất nhanh trên văn đàn, nhất là ở ngoài nước Khi dòng văn học nữ phát triển ngày càng phong phú và đa dạng, khi mà lý thuyết nữ quyền đã ảnh hưởng sâu sắc tới hoạt động văn học thì việc xuất hiện nhiều các công trình nghiên cứu văn học từ lý thuyết nữ quyền cũng là điều dễ hiểu

Có thể kể thêm những bài nghiên cứu dẫn nhập rất chi tiết lý thuyết về chủ

thuyết phụ nữ, văn học nữ quyền như: Lí luận phụ nữ: Từ Simone de Beauvoir

đến Judith Butler của Đặng Phùng Quân, Nữ quyền luận của Nguyễn Hưng Quốc, Dày dày đúc sẵn một tòa… văn chương của Đinh Từ Bích Thúy, Tiếng cười của nàng Medusa của Mary Klages,…Với tính chất gợi mở, những nghiên cứu ấy góp

phần gợi hướng tìm hiểu ý thức phái tính nhưng chưa chủ định nghiên cứu cụ thể vấn đề phái tính trong văn thơ nữ Việt Nam

Giai đoạn thứ ba bắt đầu từ khoảng thời gian năm 2006 khi những nghiên

cứu về phái tính trong văn học nữ trong nước xuất hiện ngày một nhiều Có ba khuynh hướng chính: khuynh hướng thứ nhất nghiên cứu văn học nữ thiên về dục tính/ sex, khuynh hướng thứ hai nghiên cứu văn học nữ thiên về nữ tính/ thiên tính

nữ, khuynh hướng thứ ba nghiên cứu văn học nữ trên bình diện văn học nữ quyền

Khuynh hướng thứ ba nổi lên trong thời gian gần đây, khi chủ nghĩa nữ

quyền được nhắc đến nhiều hơn ở Việt Nam Trong bài viết Vấn đề phái tính và âm

hưởng nữ quyền trong văn học Việt Nam đương đại, tác giả Nguyễn Đăng Điệp

đã khẳng định: “âm hưởng nữ quyền đã ngấm sâu vào văn học, tạo thành một tiếng

nói, một bản sắc độc đáo trong văn học Việt Nam hiện đại và hậu hiện đại [57]

Nguyễn Vy Khanh trong bài viết Tản mạn về dục tính và nữ quyền, bằng cách

khảo sát từ văn học cổ đã nhận định: “Văn chương dục tính có khuynh hướng đi với

nữ quyền” [59] Tuy nhiên, Nguyễn Vy Khanh cũng cảnh báo, nếu người viết nữ cứ

mải miết đấu tranh đòi quyền bình đẳng tuyệt đối, chống nam quyền tuyệt đối, mải

mê với văn chương dục tính thì “nữ quyền đòi hỏi đến một lúc nào đó sẽ rơi vào

chán nản, tình dục cũng thành buồn thiu” [59]

Demo Version - Select.Pdf SDK

7

Điểm qua một số bài báo, công trình nghiên cứu, chúng ta có thể nhận thấy rằng, lý thuyết nữ quyền đã được giới thiệu và vận dụng vào nghiên cứu văn học Việt Nam Tuy nhiên, những nghiên cứu về phái tính và nữ quyền vẫn thiếu một cái nhìn hệ thống và tường giải, vẫn mới chỉ như khúc dạo đầu của bản giao hưởng đầy thanh sắc cần được tiếp tục khám phá

2.2 Những công trình nghiên cứu về thơ Đoàn Thị Lam Luyến, Đinh Thị Như Thúy, Phan Thị Vàng Anh

Đoàn Thị Lam Luyến, Đinh Thị Như Thuý, Phan Thị Vàng Anh đều là những cây bút nữ đã tạo được những nét riêng trong phong cách Đoàn Thị Lam Luyến là nhà thơ nữ đã thành danh, Đinh Thị Như Thúy và Phan Thị Vàng Anh là hai tác giả trẻ ít nhiều đạt được một số thành công trong hành trình sáng tác thơ ca.Tuy vậy, các công trình nghiên cứu về họ, quả thực, rất hiếm hoi

2.2.1 Những bài báo, công trình nghiên cứu về thơ Đoàn Thị Lam Luyến

Trong công trình khoa học Chân dung nữ văn nghệ sĩ do Lê Minh chủ biên,

tác giả đã nêu lên những đóng góp của nữ văn nghệ sĩ trong các lĩnh vực nghệ thuật Đồng thời bà cũng điểm qua một vài nét về những đóng góp và phong cách sáng tác

của họ, trong đó có nữ sĩ Đoàn Thị Lam Luyến Những tuyển tập thơ: Thơ nữ Việt

Nam (tuyển chọn, 1994 - 1995), Tuyển thơ các tác giả nữ Việt Nam, 80 tác giả nữ Việt Nam, Các nhà thơ nữ Việt Nam - sáng tác và phê bình chủ yếu giới thiệu,

tuyển chọn một số bài thơ và nêu nhận xét ở lời tựa cũng xuất hiện gương mặt thơ

Đoàn Thị Lam Luyến Cuốn sách Đa tài và đa tình (Nhà xuất bản Hội Nhà văn,

2005) của nhà thơ, nhà báo Đặng Vương Hưng đã tập hợp những bài viết của các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng xung quanh chuyện làng văn nghệ Tác giả tập trung vào cuộc đời khá truân chuyên của nữ sĩ Đoàn Thị Lam Luyến Đó là một con người đa tài: vừa là một hoạ sĩ vừa là một thi sĩ; một con người đa tình, đã yêu là yêu đến tận cùng của trái tim; một người phụ nữ đa đoan, gặp nhiều trắc trở trong tình yêu Thái

Doãn Hiểu trong bài viết Đoàn Thị Lam Luyến - người đơn phương phát động

cuộc chiến tranh tình ái! (Tạp chí Sông Hương số 205, tháng 3/2006) cho rằng:

Lam Luyến là nhân vật độc đáo nổi loạn tình yêu trong thơ Lam Luyến lận đận nên khát yêu, vồ vập yêu, dại yêu, xây dựng hạnh phúc như làm nhà trên lưng cá voi,

nàng dữ dằn châm khói, tuyên chiến với tình yêu [19] Vũ Nho với bài viết Đoàn

Thị Lam Luyến - Người yêu đến nát cuộc đời thơ (Văn nghệ 5/2003), nhận định:

“Với Lam Luyến tình yêu như là nguồn cội, lại cũng là động lực nuôi dưỡng thúc

Demo Version - Select.Pdf SDK