Đạo học trong thơ văn guyễn trãi, nguyễn bỉnh khiêm (tt)

Riêng về vấn đề Đạo học đã được đề cập đến ở một số phương diện hoặc nội dung gắn liền với tư tưởng ho giáo, tư tưởng Lão rang hay tư tưởng Phật giáo trong các công trình nghiên cứu về

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRƯƠNG TH TH DƯƠNG

Đ H C TRONG THƠ VĂN

NGUY TR , NGUY B KHIÊM

CH N NGÀNH V N HỌC VI T N

S : 60.22.01.21

L

NGƯỜI HƯ NG D N HO HỌC:

TS NG THỜI Đ N

Huế, Năm 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI C ĐO N

ôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn

là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Trương Thị Thùy Dương

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢ ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin chân thành cảm ơn các cán bộ và giảng viên khoa gữ ăn trường Đại học ư phạm Huế đã tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại trường

Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến gô hời Đôn - người đã tận tình hướng dẫn và chỉ bảo tôi trong quá trình thực hiện luận văn

ôi cũng xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và các đồng nghiệp đã giúp

đỡ và ủng hộ để tôi hoàn thành luận văn

Xin chân thành cảm ơn

Huế, tháng 9 năm 2014

Trương Thị Thùy Dương

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

MỤC LỤC 1

PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 Mục đích và ý nghĩa của đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 9

5 Đóng góp của đề tài 10

6 Cấu trúc luận văn 10

NỘI DUNG 11

CHƯƠNG 1 NGUYỄN TR I, NG ỄN BỈNH HI - THỜI ĐẠI VÀ NHỮNG M I Ư TƯ 11

1.1 Yếu tố thời đại và khát vọng tiếp nối nền học thuật dân tộc 11

1.1.1 Yếu tố thời đại 11

1.1.2 Khát vọng tiếp nối, phát triển nền học thuật dân tộc 13

1.2 Đạo học trong thơ văn guyễn rãi, guyễn Bỉnh Khiêm - con đường đến với đạo 16

1.2.1 Đạo học - con đường của sự kế thừa và phát triển 16

1.2.2 Đạo học - con đường tu dưỡng, rèn luyện để hành đạo 17

1.3 Đạo học trong thơ văn guyễn rãi, guyễn Bỉnh Khiêm - tâm sự lớn của những nhà nho yêu nước 19

1.3.1 Đạo học và lý tưởng thời đại 19

1.3.2 Đạo học và khát vọng chấn hưng nghiệp học 22

CHƯƠNG 2 ĐẠO HỌC TRONG THƠ V N NG ỄN TR I, NGUYỄN BỈNH HI - CÁC NỘI DUNG BIỂU HI N 26

2.1 ư tưởng định hướng của Đạo học 26

2.1.1 ư tưởng trung quân ái quốc 26

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.1.2 ư tưởng yên dân 29

2.1.3 ư tưởng tự nhiên, vô vi 34

2.2 Phương thức biểu hiện của Đạo học 36

2.2.1 Học đạo Nho, học cổ nhân và bài học về đạo lý 36

2.2.2 Cuộc sống, kinh nghiệm của bản thân và những bài học về thế thái nhân tình 45

2.3 Đạo học trong các dáng vẻ hiện thực 50

2.3.1 Đất nước thanh bình 50

2.3.2 Đấng minh quân, quân tử, trượng phu 53

2.3.3 on người tự tại, đạo đức, tài năng 58

CHƯƠNG 3 ĐẠO HỌC TRONG THƠ V N NG ỄN TR I, NGUYỄN BỈNH HI - CÁC PHƯƠNG THỨC BIỂU HI N 63

3.1 ình tượng người theo Đạo học 63

3.1.1 ình tượng người học với con đường học - thi - làm quan 63

3.1.2 ình tượng người học với khát vọng thành đạo 68

3.1.3 ình tượng gián tiếp biểu hiện quá trình hành đạo 71

3.2 Không - thời gian Đạo học 72

3.2.1 Không - thời gian quê nhà 72

3.2.2 Không - thời gian thư phòng, trường thi, chốn quan trường 75

3.2.3 Không - thời gian vũ trụ rộng lớn 78

3.3 gôn ngữ của người theo Đạo học 81

3.3.1 gôn ngữ mang tính khuyên răn, giáo huấn 81

3.3.2 gôn ngữ đời thường giản dị 86

PHẦN KẾT LUẬN 90

TÀI LI U THAM KHẢO 93

Demo Version - Select.Pdf SDK

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Mục đích và ý nghĩa của đề tài

1.1 “ iền tài là nguyên khí của quốc gia guyên khí thịnh thì thế nước

mạnh rồi lên cao guyên khí suy thì thế nước yếu rồi xuống thấp” ( hân hân

Trung) Từ bao đời nay, vấn đề xây dựng nguồn lực vững mạnh để phát triển đất

nước là truyền thống tốt đẹp được giữ vững và lưu truyền Bao thế hệ cha ông đã vững bước trên con đường tầm sư, học đạo, nuôi dưỡng khát vọng về tương lai một đất nước huy hoàng, một quốc gia hùng mạnh Sức mạnh của trí tuệ, niềm tin và sự kiên cường của hàng triệu trái tim đã thắp lên ngọn lửa nhiệt huyết, đầy tự hào cháy mãi qua bao năm tháng Lịch sử sẽ vẫn luôn kể mãi chiến tích hào hùng của dân tộc Việt trong hành trình dựng nước và giữ nước, hành trình dựng xây sức mạnh trên mọi phương diện với mục tiêu đào tạo, bồi dưỡng nhân tài, phát triển quốc gia hòa bình, vững mạnh à con đường học thuật chính là con đường cơ bản nhất để thực hiện mục tiêu và lý tưởng ấy

1.2 rong dòng chảy chung của nền học thuật đậm đà bản sắc dân tộc,

Nguyễn rãi và guyễn Bỉnh Khiêm - hai nhà văn, nhà thơ lớn của thời đại đã cùng

gặp nhau ở quan điểm về đường lối học thuật Đường lối ấy gắn liền với sự trường thịnh của nước nhà, được thể hiện qua thơ văn bằng tư tưởng của Đạo học Đó là cơ

sở và lí do để chúng tôi tiếp cận đề tài “Đạo học trong thơ văn guyễn Trãi,

Nguyễn Bỉnh Khiêm”

1.3 ìm đến đề tài “Đạo học trong thơ văn guyễn Trãi, guyễn Bỉnh

Khiêm” là một cách để chúng tôi giải thích, cắt nghĩa và phân tích cụ thể hơn về nội

dung, hình thức thể hiện của Đạo học trong thơ văn guyễn rãi, guyễn Bỉnh

Khiêm ơn nữa đây là một nội dung quan trọng trong thơ văn guyễn rãi, guyễn Bỉnh Khiêm, gắn liền với nhiều nội dung khác, trở thành một chủ đề lớn cần được phân tích và xác định ì thế nghiên cứu đề tài cũng là một cách phát triển ý nghĩa, giá trị nội dung tư tưởng vốn có trong thơ văn guyễn rãi, guyễn Bỉnh Khiêm

Demo Version - Select.Pdf SDK

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn rãi, guyễn Bỉnh Khiêm là hai tên tuổi quen thuộc trong văn học

Việt am và trong giới nghiên cứu phê bình Bình gô đại cáo, Ức Trai thi tập,

Quốc âm thi tập, một số tác phẩm văn xuôi của Nguyễn rãi và thơ chữ án, Bạch Vân quốc ngữ thi, một số bài ký của Nguyễn Bỉnh Khiêm đã thu hút rất nhiều công

trình, đề tài nghiên cứu của nhiều học giả, nhiều nhà phê bình và học viên, sinh

viên Riêng về vấn đề Đạo học đã được đề cập đến ở một số phương diện hoặc nội

dung gắn liền với tư tưởng ho giáo, tư tưởng Lão rang hay tư tưởng Phật giáo trong các công trình nghiên cứu về thơ văn guyễn rãi, guyễn Bỉnh Khiêm

Về vấn đề đạo trong văn thơ guyễn rãi đã được đề cập đến trong các bài viết, các công trình tiêu biểu:

à hư hi với bài viết Luận về Nguyễn Trãi đã đánh giá vai trò của

Nguyễn rãi ở phương diện nhà văn chính trị, nhà thi sĩ, đặc biệt là phương diện nhà giáo dục “Nguyễn rãi đã dùng một lối văn bình dân để dạy những điều lễ

nghĩa và những kinh nghiệm khôn ngoan thông thường” rên cơ sở đó tác giả đi

đến kết luận “Ông là một người con hiếu, một bề tôi trung, một người dân iệt anh dũng Ông đã biết dùng văn chương và nhất là văn ôm để giúp ích cho đời” hư vậy, với cách nhìn nhận, phân tích đa chiều, tác giả à hư hi đã bàn đến những nội dung có liên quan đến con đường học đạo, truyền đạo, sống đúng đạo bằng

chính cuộc đời mình của Nguyễn rãi [24, tr.353]

Trần Đình ượu với bài viết Nguyễn Trãi và ho giáo đã đặt ra câu hỏi phức

tạp “ guyễn rãi là nhà nho hay không là nhà nho”, “ guyễn rãi là nhà nho như thế nào” và lần lượt luận giải bằng các minh chứng “ êu nhân nghĩa, làm công lý - vận dụng ho giáo chống quân xâm lược nhà Minh”, “ ua ghiêu huấn, dân ghiêu huấn, lòng ưu ái và xã hội lý tưởng của Nguyễn rãi”, “Quan điểm làm người và những day dứt quanh vấn đề xuất xử”, “Dân tộc và nhân đạo - con đường tiếp thu ho giáo của Nguyễn rãi” [24, tr.84]

ũ Khiêu trong bài viết gười trí thức từ tinh hoa của dân tộc đã khẳng định

Demo Version - Select.Pdf SDK

lạc, do biết suy nghĩ độc lập và sáng tạo đã vượt ra khỏi khuôn thông thường của

ho giáo để góp phần vào sự nghiệp chung Đó là trường hợp của Nguyễn rãi”

à không dừng lại ở đó, Nguyễn rãi đã tiếp thu toàn bộ kiến thức đương thời

“ goài ho giáo, ông đã đọc và nghiên cứu các loại sách có thể có trong tay: từ giáo lý nhà Phật đến tư tưởng Lão - Trang, từ các tác gia thời iên ần ũng có người coi ông như một Phật tử bởi ông hay viếng cảnh chùa, hay bàn luận và ngâm vịnh với nhà sư.” [24, tr.975]

Trần Thanh Mại với bài viết Vài nét về tư tưởng Nguyễn Trãi qua thơ văn ông

đã nhấn mạnh: “ ư tưởng chính trị đó chủ yếu là tư tưởng nhân nghĩa và ý chí hòa bình Xét cho cùng tư tưởng nhân nghĩa và hòa bình này cũng là những tư tưởng nằm trong phần tích cực của đạo ho, nhưng guyễn rãi đã cho nó một màu sắc Việt Nam đặc biệt, nó bao gồm lòng yêu nước thương dân thắm thiết của Ức Trai” [24, tr.765]

hư vậy, với cách lập luận trên, tác giả đã mở ra một mối quan hệ giữa tư tưởng chính trị của Nguyễn rãi và tư tưởng của đạo ho, đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò dân tộc hóa tư tưởng phù hợp với đất nước, với quan điểm của mình

Nguyễn hiên hụ với bài viết Tư tưởng của Nguyễn Trãi đã khẳng định

trong thơ ca của Nguyễn rãi có sự kết hợp của ba tư tưởng ho, Lão, Phật Trong

đó tư tưởng của ho giáo biểu hiện trong thơ ca guyễn rãi là tư tưởng “thiên mệnh”, “trung dung”, “tam cương, ngũ thường” ư tưởng Lão - Trang với chủ trương “thanh tĩnh vô vi” đã soi chiếu tư tưởng trong thơ ca guyễn rãi “lánh mình khỏi những đua chen của cuộc thế để sống một cuộc đời nhàn lạc” à tư tưởng Phật giáo với quan niệm con người sinh ra ở đời là bị trầm luân vào bể khổ

và chính lòng tham dục đã làm cho con người đau khổ đã tác động đến niềm tin vào đạo Phật, vào thuyết luân hồi, nghiệp báo, sắc không của nhà Phật [24, tr.70]

Miễn Trai trong bài viết Vài suy nghĩ thêm về thơ văn guyễn Trãi khi bàn về

nguồn gốc tư tưởng của Nguyễn rãi đã nhấn mạnh “ ó thể Nguyễn Trãi chịu phần nào ảnh hưởng của Phật, Lão nhưng về cơ bản cụ là tín đồ của ho giáo” Bàn về nhân nghĩa, tác giả cho rằng “ guyễn rãi đã linh động với những nguyên tắc của

ho giáo” hư vậy, một số nội dung bàn luận của bài viết đã hướng đến vấn đề tiếp thu và sáng tạo tư tưởng của Nho, Phật, Lão trong thơ văn guyễn rãi [24, tr.517]

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trần Ngọc ương đã đề cập đến tư tưởng của Nguyễn rãi qua bài viết hà

tư tưởng và nhà nghệ sĩ trong Quốc âm thi tập rong đó tác giả nhận định Nguyễn

rãi là “ hà tư tưởng của triết học Lão - Trang và người nghệ sĩ ca tụng thú thanh nhàn, hòa mình vào tạo vật” [24, tr.737]

à rất nhiều công trình khác bàn luận về tư tưởng, về đạo trong thơ văn Nguyễn rãi

Về vấn đề đạo trong thơ văn guyễn Bỉnh Khiêm đã được đề cập đến trong

các công trình tiểu biểu:

Nguyễn Huệ Chi - Tạ Ngọc Liễn với bài viết Phác họa diện mạo tư tưởng

Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng nhìn nhận tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm thông qua

những sáng tác của ông Đó là sự đan xen nhiều hệ tư tưởng nhưng điểm đặc biệt là

sự vận dụng nó vào thực tế cuộc sống để làm điều gì có ích chứ không phải vận dụng rập khuôn Điều này được hai nhà nghiên cứu minh chứng rất rõ trong bài viết

“Điều dễ thấy là thơ văn guyễn Bỉnh Khiêm đã hầu như rất ít nói đến Phật và Lão” nhưng nhà thơ lại nắm rất vững giáo lý cơ bản của nhà Phật và chiêm nghiệm các mệnh đề triết lí của Phật giáo như lý thuyết sắc không hay là sự đúc kết “quan niệm sống nhàn, lánh xa danh lợi, tìm niềm vui trong sự gắn bó với tự nhiên, biết thuận theo quy luật của tạo hóa” từ sự ảnh hưởng của tư tưởng Lão rang hưng cũng có lúc tác giả lại “cùng lúc vận dụng xen kẽ cả ba loại thuật ngữ Lão, ho, Phật để lý giải một hiện tượng” rong tư tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm đã có sự kế thừa và sáng tạo, tất cả để thể hiện một hệ tư tưởng, một đạo lí riêng: đạo làm người [30, tr.106]

Đặng hanh Lê với bài viết Từ một phạm trù triết học và một quan niệm đạo

đức của ho giáo đến cảm hứng nghệ thuật “thế sự” trong thơ ôm Nguyễn Bỉnh Khiêm đã nhấn mạnh sự ảnh hưởng của những tư tưởng đạo đức đến nghệ thuật thế

sự trong thơ ôm guyễn Bỉnh Khiêm Bài viết phần nào đã nói được ảnh hưởng của quan niệm đạo đức đến thơ guyễn Bỉnh Khiêm [30, tr.111]

Demo Version - Select.Pdf SDK

Quan niệm về thế giới ở Nguyễn Bỉnh Khiêm được thể hiện ra là những hiểu biết về đạo trời, là sự nhận thức về lẽ vận hành của trời đất, của giới tự nhiên, trong đó có con người đạo trời ấy luôn phát triển, sinh

ra rồi lại sinh ra, cứ như thế cho đến vô cùng Ở tự nhiên là chuyển vần lên xuống Ở xã hội là trị loạn thay thế nhau

Bên cạnh đạo trời, bài viết đề cập đến đạo người trong thơ văn guyễn Bỉnh Khiêm: “Một đạo cần có đối với ông là phải sáng tỏ điều nghĩa, xa lánh điều lợi Đạo đó không phải là gì xa lạ, mà là đạo Nho, một đạo đã khái quát các mối quan hệ cơ bản của gia đình và xã hội thành “cương thường” Đặc biệt, Nguyễn Bỉnh Khiêm nhấn mạnh “đạo hiếu sinh” và tấm lòng từ thiện của con người”

hư vậy, bài viết đã đề cập đến một số vấn đề liên quan đến Đạo học [30, tr.147] Trần Thị Băng hanh - ũ hanh với bài viết Sức sống của thơ ca và tư

tưởng Nguyễn Bỉnh Khiêm đã nhấn mạnh Nguyễn Bỉnh Khiêm là “một nhà nho

mang tấm lòng ưu ái quốc dân son sắt” à đó là cơ sở để Nguyễn Bỉnh Khiêm

“luôn luôn nói đến trách nhiệm phụ tá của kẻ sĩ, nho sinh, nói đến ước vọng trở thành các bậc lương tướng của đời hu, đời án, như Lã ọng, rương Lương,

iêu à ” Bên cạnh đó bài viết cũng bàn đến quan niệm, triết lý nhàn dật của

Nguyễn Bỉnh Khiêm và xem đó là một nét trọng yếu trong tư tưởng Nguyễn Bỉnh

Khiêm và khẳng định tương đối chắc chắn:

Nguyễn Bỉnh Khiêm không phải là một ẩn sĩ theo học thuyết Lão Trang hay một cư sĩ theo đạo Thiền, mặc dù ông có đọc và am hiểu kinh Phật đến một mức nào đó và trong nhận thức bản thể luận và biện chứng pháp, ông chịu ít nhiều ảnh hưởng của học thuyết Lão tử Nguyễn Bỉnh Khiêm chung quy vẫn là một nhà nho, nhưng cũng không hoàn toàn sống theo một kiểu ẩn sĩ ho gia guyễn Bỉnh Khiêm là một nhà nho có bản lĩnh, một “trí giả” Tìm đến với sự nhàn dật, chính là guyễn Bỉnh Khiêm đã tìm về với “cái vụng”, “cái chuyết” mà theo quan điểm của

ho gia, đã được điều chỉnh bởi quan niệm của đạo Lão, mới là bản chất tự nhiên của sự vật do đó đã tạo nên một Nguyễn Bỉnh Khiêm - Bạch Vân cư sĩ tự do, tự tại, giản phác hồn nhiên, lạc quan khỏe khoắn, rất hiếm thấy trong làng “thơ nhàn” thời trung đại [30, tr.11]

Demo Version - Select.Pdf SDK

Trần Lê áng với bài viết Bàn thêm về chữ Đạo trong thơ văn guyễn Bỉnh

Khiêm trên cơ sở trích dẫn ý kiến về chữ đạo trong thơ guyễn Bỉnh Khiêm của

Dương Quảng àm trong Việt am văn học sử yếu “đạo trong thơ văn guyễn Bỉnh Khiêm là Đạo giáo”, các tác giả trong bộ Lịch sử Việt Nam “ ư tưởng của ông

là sự kết hợp giữa hệ ý thức ho giáo và tư tưởng Lão rang”, đã tỏ sự đồng tình

hơn với một phần ý kiến của ăn ân trong bộ Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam “ở

Nguyễn Bỉnh Khiêm, triết học Lão ử đã hòa hợp với triết học Khổng” và nhấn mạnh ở quan điểm “Ở Nguyễn Bỉnh Khiêm, lý luận Khổng học đã biết tiếp nhận triết học Lão học” [30, tr.154]

Phạm ăn Diêu với bài viết Nguyễn Bỉnh Khiêm và Bạch Vân Quốc Ngữ Thi

đã đề cập đến nhân cách, tư tưởng và văn thơ của Nguyễn Bỉnh Khiêm hìn nhận,

đánh giá về Nguyễn Bỉnh Khiêm và tập Bạch Vân Quốc Ngữ Thi trên cơ sở phân

tích tư tưởng soi chiếu và giá trị thơ văn của nhà thơ đã phần nào đề cập đến một

trong những nội dung quan trọng của Đạo học: sự tác động của hệ tư tưởng Nho

giáo và vấn đề chủ yếu là đạo đức trong thơ văn guyễn Bỉnh Khiêm Về phương diện nhân cách và tư tưởng:

Tuy có chịu ảnh hưởng ít nhiều của Phật giáo và Lão giáo, Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn là một nhà nho thuần túy ơn nữa, vì hiểu ho giáo thấu đáo, nên về phương diện nhân sinh, Nguyễn Bỉnh Khiêm chủ trương sự hòa điệu đồng nhất, mong giáo dục con người trở về với bản nhiên, thuận với trật tự của đất trời, gây một hòa điệu đại đồng trong bản ngã của cá nhân hợp với đại ngã của vũ trụ

Về văn chương, “ ính cách chung của thơ guyễn Bỉnh Khiêm là giáo huấn Ngay trong những lúc đề cập đến tình cảm, những khi tác giả bước qua thể loại trữ tình mà tính cách giáo huấn rõ rệt: Nguyễn Bỉnh Khiêm nói đến tình không phải vì

tình, mà để xương minh đạo đức” [30, tr.482]

goài ra, trong các tạp chí và một số công trình nghiên cứu đều đề cập đến

Demo Version - Select.Pdf SDK