Cảm thức đất nước, dân tộc, nhân dân trong thơ chữ hán trần nguyên đán, nguyễn phi khanh, nguyễn trãi (tt)

hư một lần nữa để hiểu cũng như khẳng định vị trí vững chắc của rần guyên Đán guyễn hi hanh guyễn rãi trên tao đàn văn học iệt am luận văn này nỗ lực đi sâu tìm hiểu trên mọi bình diện t

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUY N TH HOA

C TH Đ NƯ , DÂN T , NHÂN

DÂN TRONG THƠ CH H TR NGUY Đ

CHU N NGÀNH V N HỌC VI T N M

M S : 60.22.01.21

NGƯỜI HƯ NG D N HO HỌC:

TS NG THỜI Đ N

Huế, Năm 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI C M ĐO N

ôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn

là trung thực được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Hoa

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này tôi xin chân thành cảm ơn các cán bộ và giảng viên khoa gữ ăn trường Đại học ư phạm uế đã tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại trường

Đặc biệt tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến gô hời Đôn

đã tận tình hướng dẫn và chỉ bảo để tôi hoàn thành luận văn

ôi cũng xin chân thành cảm ơn tất cả các học viên của lớp 21 gia đình bạn bè người thân đã giúp đỡ và ủng hộ để tôi hoàn thành luận văn

Xin chân thành cảm ơn

Huế, tháng 9 năm 2014 Nguyễn Thị Hoa

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

rang phụ bìa i

ời cam đoan ii

ời cảm ơn iii

Ụ Ụ 1

MỞ ĐẦU 3

1 ục đích và ý nghĩa của đề tài 3

2 ịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 hương pháp nghiên cứu 8

5 Đóng góp của luận văn 8

6 Bố cục của luận văn 8

NỘI DUNG 9

Chương 1 THƠ CHỮ HÁN TRẦN NGU N ĐÁN, NGU N PHI H NH, NGU N TR I TRONG THƠ CHỮ HÁN CU I THẾ Ỷ XIV - ĐẦU THẾ Ỷ XV 9

1.1 hái lược thơ chữ án cuối thế kỷ X - đầu thế kỷ X 9

1.2 rần guyên Đán guyễn hi hanh guyễn rãi - đại diện nổi bật thơ chữ án giai đoạn từ cuối thế kỷ X - đầu thế kỷ X 13

1.2.1 rần guyên Đán 13

1.2.2 guyễn hi hanh 16

1.2.3 guyễn rãi 19

1.3 ừ thực tiễn đến một dòng cảm thức 23

1.3.1 ự vận động của nội dung “cảm thức đất nước dân tộc nhân dân” trong thơ chữ án từ cuối thế kỷ X - đầu thế kỷ X 23

1.3.2 iới thuyết các thuật ngữ liên quan đến đề tài 25

Chương 2 CẢM THỨC ĐẤT NƯ C, DÂN TỘC, NHÂN DÂN TRONG THƠ CHỮ HÁN TRẦN NGU N ĐÁN, NGU N PHI H NH, NGU N TR I TỪ PHƯƠNG DI N NỘI DUNG 28

2.1 ình ảnh đất nước qua thơ rần guyên Đán guyễn hi hanh guyễn rãi 28

2.1.1 ảnh non nước hùng vĩ hữu tình 28

2.1.1.1 hững địa danh làm nên lịch sử 28

2.1.1.2 hững kì quan thanh nhã 31

2.1.2 “Bức họa quê hương” - muôn nẻo cuộc sống 34

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.1.2.1 ảnh thái bình thịnh trị 34

2.1.2.2 ảnh đất nước tang tóc đau thương 36

2.2 ình ảnh dân tộc qua thơ rần guyên Đán guyễn hi hanh guyễn rãi 39

2.2.1 êu nước - truyền thống hào hùng dân tộc iệt 39

2.2.2 hân nghĩa - phẩm chất rộng mở của con ồng cháu ạc 43

2.2.3 hong tục tập quán - nâng hồn bản sắc iệt 46

2.2.4 ruyền thống hiếu học - giá trị trường tồn của thời đại 50

2.3 ình ảnh nhân dân qua thơ rần guyên Đán guyễn hi hanh guyễn rãi 52

2.3.1 hân dân - nguồn lực vô biên của nước nhà 52

2.3.2 hân dân hiện lên với muôn nẻo cuộc sống đời thường 54

2.3.2.1 ảnh sống no ấm vui tươi 55

2.3.2.2 uộc sống túng thiếu cơ hàn 56

Chương 3 CẢM THỨC ĐẤT NƯ C, DÂN TỘC, NHÂN DÂN TRONG THƠ CHỮ HÁN TRẦN NGU N ĐÁN, NGU N PHI H NH, NGU N TR I TỪ PHƯƠNG DI N BIỂU HI N 60

3.1 gôn ngữ 60

3.1.1 gôn ngữ đặc tả chấm phá tinh tế 60

3.1.2 gôn ngữ giản dị đời thường 63

3.1.3 ử dụng điển tích điển cố 66

3.2 hông gian và thời gian nghệ thuật 68

3.2.1 hông gian nghệ thuật 68

3.2.2 hời gian nghệ thuật 72

3.3 iọng điệu 74

3.3.1 iọng điệu cảm thương trầm buồn 75

3.3.2 iọng điệu mỉa mai phê phán 77

3.3.3 iọng điệu hân hoan ngợi ca 78

3.3.4 iọng điệu suy tư triết lý 80

3.4 hể thơ 81

3.4.1 hể thơ thất ngôn tứ tuyệt 82

3.4.2 hể thơ ngũ ngôn tứ tuyệt 84

3.4.3 hể thơ thất ngôn bát cú 86

3.4.4 hể thơ ngũ ngôn bát cú 89

ẾT LUẬN 91

TÀI LI U TH M HẢO 94

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Mục đích và ý nghĩa của đề tài

1.1 ăn học iệt am là một dòng chảy liên tục Đến nay tuy đã có nhiều

đổi thay mới và gặt hái được nhiều thành tựu to lớn nhưng điểm ngưng kết đầu tiên tạo nên giá trị văn chương dân tộc chính là nền văn học trung đại Dầu 10 thế kỷ đã

đi qua nhưng nhìn lại chặng đường vận động và phát triển của nền văn học trung đại nước nhà chúng ta không khỏi tự hào Bởi lẽ nhờ vào lòng kiên định ý thức tự tôn dân tộc các bậc ho sĩ xưa đã tạo dựng nên một nền văn chương dân tộc độc lập tạo tiền đề cho nền văn học hiện đại phát triển vững mạnh như ngày nay

ới quan niệm “ ăn dĩ tải đạo” “ hi dĩ ngôn chí” thơ văn trung đại đã đi vào lòng công chúng một cách dung dị mộc mạc nhưng cũng đầy triết lý Văn học trung đại còn là tiếng lòng của các bậc nho sĩ Đó là những nỗi lòng những trăn trở những suy tư những nỗi đau về cuộc đời về vận mệnh đất nước về cuộc sống người dân Đó là niềm tự hào tự tôn dân tộc về những truyền thống tốt đẹp của đất nước của cha ông của nhân dân à đó còn là niềm hân hoan yêu đời trước vẻ đẹp hùng vĩ của những danh lam thắng cảnh của đất nước ho nên tìm về trang văn học trung đại nước nhà là quá trình nhìn lại những lớp tư tưởng nghệ thuật bức tranh đời sống xã hội nhân sinh và với những giá trị văn hóa của thời đại

1.2 rước khi là một nhà văn nhà thơ rần guyên Đán guyễn hi

hanh guyễn rãi đều là những con người tài ba lỗi lạc ả đời họ dành trọn cho

sự nghiệp giúp dân cứu nước coi công danh như phù vân nặng tình nặng nghĩa với nhân dân ì thế mỗi trang thơ của rần guyên Đán guyễn hi hanh guyễn rãi đều toát lên một vẻ đẹp nhân văn cao cả Độc giả biết đến rần guyên Đán guyễn hi hanh guyễn rãi không chỉ là những nhà “tiên ưu” “ái quốc” mà còn biết đến họ như những nhà văn nhà thơ tài hoa uyên bác hững cống hiến không nhỏ của họ về nội dung cũng như về mặt nghệ thuật đã đem đến những đóng góp quan trọng cho nền văn học trung đại nói riêng và nền văn học iệt am nói chung Dù rằng theo thời gian những tác phẩm của họ đã phần nào thất lạc nhưng những gì còn lưu giữ được thì quả có giá trị vô cùng lớn iện nay chỉ còn 51 bài thơ chữ án của rần guyên Đán 79 bài thơ chữ án của guyễn hi hanh và

Nguyễn rãi sau vụ án “ ệ hi viên” còn Quốc âm thi tập, Ức Trai thi tập, Quân

trung từ mệnh tập và một số tác phẩm khác Điều đó lý giải vì sao đến nay những

cái tên rần guyên Đán guyễn hi hanh và đặc biệt là guyễn rãi vẫn được biết đến rộng rãi trong lòng công chúng bạn đọc

hững sáng tác của họ xét cho cùng đó là tiếng lòng tiếng đời được cất lên

từ những nỗi ai oán những nỗi khổ đau mà họ đã cảm nhận được iếng thơ nhẹ

Demo Version - Select.Pdf SDK

nền văn học nước nhà có một giá trị và tầm ảnh hưởng không nhỏ

1.3 áng tác của một nhà văn nhà thơ bao giờ cũng gắn với một quan niệm

tư tưởng nghệ thuật nhất định à khi tìm hiểu thơ văn của một tác giả thiết nghĩ sẽ

có rất nhiều hướng đi khác nhau Điều này sẽ giúp cho người đọc có cái nhìn đa diện về tác giả đồng thời có thể định vị và xác lập những công lao của họ cho nền văn học nước nhà à với luận văn này xin dừng lại ở “ ảm thức đất nước dân tộc nhân dân trong thơ chữ án rần guyên Đán guyễn hi hanh guyễn rãi” Chính sự gặp gỡ tương giao ba thế hệ việc thay đổi góc độ nghiên cứu trong thơ chữ án của ba tác giả này sẽ là điểm mới mẻ trong luận văn hư một lần nữa để hiểu cũng như khẳng định vị trí vững chắc của rần guyên Đán guyễn hi hanh guyễn rãi trên tao đàn văn học iệt am luận văn này nỗ lực đi sâu tìm hiểu trên mọi bình diện thơ văn của ba tác giả bóc tách từng vấn đề để làm nổi bật cảm thức đất nước dân tộc nhân dân trong thơ chữ án của ba tác giả trên

2 Lịch sử vấn đề

2.1 ề tư liệu và công trình nghiên cứu thơ văn rần guyên Đán và

guyễn hi hanh:

Đến nay công tác dịch thuật giới thiệu cũng như nghiên cứu tác phẩm của hai ông vẫn chưa thực có hệ thống và chuyên biệt ở một công trình riêng lẻ nào, chủ yếu lồng ghép thông qua các công trình nghiên cứu văn học trung đại cụ thể văn

học thời ý - rần như: ông trình Văn học thời Lý, văn học thời Trần của tác giả

gô ất ố (1943) một số tác phẩm của hai ông cũng đã được giới thiệu trong Văn

học Việt Nam trên những chặng đường chống phong kiến Trung Quốc xâm lược của

iện văn học ông trình Thơ văn Lý - Trần (tập 3) của Ủy ban hoa học xã hội

iệt am - đây là công trình của một tập thể các dịch giả và các nhà nghiên cứu diễn ra và kéo dài trong suốt 12 năm cũng đã dành 200 trang giấy để giới thiệu thơ của hai ông ới những gì đã đạt được thơ văn ý - rần trong đó có thơ rần guyên Đán guyễn hi hanh đã được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá khá cao

Đặng hai ai trong Mấy điều tâm đắc về một thời đại văn học cũng đã coi thơ văn

ý - rần như một thời kỳ lịch sử mới vừa mở màn oanh liệt rực rỡ

goài ra còn có công trình Văn học Việt Nam thế kỷ X - XVIII của tác giả

Đinh ia hánh Bùi Duy ân ai ao hương (2005), cũng đã đề cập đến thơ văn cuối đời rần và truyền thống yêu nước đời rần trong đó có rần guyên Ðán guyễn hi hanh ai ông được đánh giá là những nhân vật tiêu biểu trong trào lưu dùng thơ ca để phản ánh tình trạng khủng hoảng của xã hội phong kiến cũng như cảnh nghèo đói của nhân dân hết sức đậm nét guyễn hạm ùng trong

công trình Văn học Lý - Trần nhìn từ thể loại (1996), đã có cái nhìn sâu sắc về thơ

iệt am ở phương diện nghệ thuật và một số thể loại như thơ trữ tình phú hịch chiếu rên cơ sở đó tác giả đã đánh giá được phần nào tài năng sáng tạo của các

Demo Version - Select.Pdf SDK

nhà thơ nhà văn trung đại trong đó có rần guyên Đán và guyễn hi hanh

ới công trình Thi pháp văn học trung đại Việt Nam của rần Ðình ử (2005), trên

cơ sở phân tích thế giới nghệ thuật thơ văn của các tác giả tiêu biểu trong văn học trung đại rần Đình ử cũng đã dành những trang viết đầy trân trọng và chân thành khi viết về rần guyên Đán và guyễn hi hanh Ông viết:

rần guyên Ðán quy ẩn giữ mình ông suy nghĩ khác với huất guyên:

ọi người say riêng ta tỉnh đều do nơi mình cả tự sát để mua tiếng khen như huất guyên là sai Ông chủ trương dứt bỏ mọi vương vấn về công danh: “ ịch a Xích Bích đều vùi trong đất bụi sớm muộn quay buồm thăm núi xưa Ông vẫn khuyên hu n ra làm quan chúc tụng các quan tướng được thăng chức được cử đi đánh dẹp mặc dù thấy “ rúc thông vườn cũ giễu mũ nhà nho” ó thể ông muốn xác lập một mẫu người không màng công danh nhưng không nguôi việc nước [24, tr 181-182]

ừ nhận định đó ta thấy rần guyên Ðán là một nhà nho yêu nước thương dân luôn nặng tình nặng nghĩa với quê hương đất nước Lý tưởng sống cao đẹp đó của ông đã ảnh hưởng rất lớn đến tầm nhận thức của con cháu ông hận định về guyễn Phi Khanh rần đình ử cũng đã viết “ hơ văn guyễn hi hanh cũng thể hiện một con người tri thức yêu nước nhưng coi danh như phù vân nặng tình với quê hương thương dân cày và muốn được sống an nhàn… hơ guyễn hi hanh toát ra một con

người bình dị chân thành giữ cho mình một tinh thần tự do nội tại” [24, tr 182]

Trong Giáo trình văn học trung đại Việt Nam (tập 1), do ã hâm

hìn (chủ biên) cũng đã đề cập đến thơ của rần guyên Đán guyễn hi hanh ông từng nhận định “ hơ của quan ư đồ họ rần thường mang tâm tư lo đời thương dân và nỗi buồn da diết nỗi dằn vặt thẳm sâu” [32, tr 74] Còn với Phi hanh ông cũng nhận xét “ hơ guyễn hi hanh mang nỗi đau buồn trước hoàn cảnh nhưng luôn vời vợi một tấm lòng thương dân” [32, tr 76]

2.2 ghiên cứu về guyễn rãi - Danh nhân văn hóa thế giới đến nay đã có

khá nhiều công trình nghiên cứu về con người cũng như thơ văn của ông

Chúng ta có thể kể đến các công trình: công trình Nguyễn Trãi về tác gia và tác

phẩm của guyễn ữu ơn đây là công trình lớn tập hợp nhiều bài nghiên cứu về con

người, tư tưởng cũng như thơ văn của ông ơn 80 bài viết trong công trình Nguyễn

Trãi về tác gia và tác phẩm tập trung nghiên cứu thơ chữ án cũng như thơ chữ ôm

của guyễn rãi nhằm làm rõ những ẩn ức những vấn đề còn là ẩn số… ất cả đều được phân tích đánh giá qua đó thấy được cái hay cái đẹp trong thơ văn của ông

ông trình Nguyễn Trãi về tác gia và tác phẩm là thành quả nỗ lực không ngừng của

tác giả guyễn ữu ơn khi đã tập hợp và giới thiệu gần như đầy đủ các bài viết

nghiên cứu về guyễn rãi đáng chú ý có bài viết Nguyễn Trãi, người anh hùng của

Demo Version - Select.Pdf SDK

chính xác về tinh thần và lý tưởng sống của guyễn rãi “ riết lý nhân nghĩa của guyễn rãi cuối cùng chẳng qua là lòng yêu nước thương dân ái nhân cái nghĩa lớn nhất là phấn đấu đến cùng chống ngoại xâm diệt tàn bạo vì độc lập của nước hạnh

phúc của dân” [23,Tr 890] ay trong bài viết Nguyễn Trãi và nền văn hiến Đại Việt,

do cố Đại tướng õ guyên iáp soạn thảo, cũng đã hết lòng cảm phục đức chí nhân của guyễn rãi mà cất lên tiếng nói sau cùng cho bài viết “ ới guyễn rãi nền văn hiến Đại iệt đã vươn lên một tầm cao mới…”(23, tr 914)

goài công trình mang tính tổng hợp đã nêu trên còn có nhiều bài viết riêng

lẻ nghiên cứu tác phẩm cũng như con người guyễn rãi như:

Nguyễn Trãi tác phẩm và dư luận - uấn hịnh nh ũ

Tiếp cận thơ văn của Nguyễn Trãi - Đoàn hị hu ân

Nguyễn Trãi nhìn từ phía Lý - Trần - ê rí iễn

Tình cảm vũ trụ với tâm hồn Nguyễn Trãi - oàng hủ gọc ường…

Xuân Diệu - thi sĩ vững danh trên địa hạt thơ trữ tình cũng đã không ngăn nổi cảm xúc của mình khi đứng trước nhân cách cũng như tài năng của guyễn rãi

trong bài Quốc âm thi tập tác phẩm mở đầu nền thơ cổ điển Việt Nam ông viết “ôi !

guyễn rãi khiến chúng ta tâm đắc về bản lĩnh của Người, và khẽ mỉm cười rất

phục cái ngang bướng mở rộng của gười” [23, tr 601] ông trình Văn học Việt

Nam thế kỷ X - nửa đầu thế kỷ XVIII, Đinh ia hánh (chủ biên) cũng đã dành hơn

50 trang viết nhằm tái hiện lại cuộc đời con người sự nghiệp quân sự sự nghiệp văn chương cả về nội dung lẫn hình thức của guyễn rãi khá hệ thống từ đó giúp người đọc nắm được nhiều điều căn bản về tác gia guyễn rãi thông qua tài liệu

này Hay Bùi ăn guyên trong bài viết Văn chương Nguyễn Trãi (1984), khi bàn

về lý tưởng thẩm mỹ của guyễn rãi mà cụ thể là đề cập đến vấn đề thi pháp ông

đã viết “thi pháp nhất là thi pháp thơ cổ thường gò bó những nhà thơ có tài như guyễn rãi phải biết vươn lên trên thi pháp áp dụng thi pháp có sáng tạo để thể hiện lý tưởng thẩm mỹ của mình một cách khoáng đạt” à đó cũng được xem như

là câu kết chính xác để khẳng định tài năng thiên bẩm của guyễn rãi - người nghệ sĩ kiệt xuất dân tộc

2.3 ghiên cứu về tập thơ chữ án của guyễn rãi có thể nói tập thơ Ức

Trai thi tập ra đời và tồn tại đã hơn 600 năm đến nay đã có nhiều công trình nghiên

cứu đến nó ó thể kể đến các công trình nghiên cứu: Bùi ạnh ẩn - Đọc lại mấy

bài thơ chữ Hán của Nguyễn Trãi, xb tác phẩm mới (1980) rương hính - Ức Trai thi tập những vần thơ chất nặng suy tư, Nxb KHXH (1980) ôn Quang hiệt

với bài viết Thơ chữ Hán Nguyễn Trãi, xb hoa học (1963)

goài ra còn có một số bài, viết về từng bài thơ chữ án của guyễn rãi

trong cuốn Tiếp cận thơ văn Nguyễn Trãi, Nxb Trẻ, Hội nghiên cứu và giảng dạy văn học ó thể kể: guyễn Đức Quyền viết về Bạch Đằng Hải Khẩu,

Demo Version - Select.Pdf SDK

Đoàn hị hu ân viết về Dục Thúy sơn hìn chung ở các công trình nghiên cứu

trên đều tìm hiểu sâu về mặt nội dung tác phẩm còn về phương diện nghệ thuật

chưa được khám phá tương xứng rong hai bài nghiên cứu Ức Trai thi tập những

vần thơ chất nặng suy tư của rương hính và Thơ chữ Hán Nguyễn Trãi của ôn

Quang hiệt có điểm qua vài nét về nghệ thuật thơ chữ án của ông chứ chưa thực

đi sâu khảo sát nghiên cứu chuyên biệt

Trần hị Băng hanh trong bài “Ức Trai thi tập và thơ chữ Hán đời Trần”

đã nhận định “ guyễn rãi “giữ lại” nét hào hùng kiên nghị khí phách của các nhà thơ thời chống quân guyên thế kỷ X guyễn rãi cũng “giữ lại” tính triết lý sâu sắc mà phóng khoáng táo bạo của tinh thần thiền đời thịnh rần đồng thời với

sự tiếp thu nét ưu tư thương dân băn khoăn về trách nhiệm kẻ sĩ của nhà thơ cuối

rần mà nổi bật hơn cả là rần guyên Đán và guyễn hi hanh” [23, tr 425]

ất cả các bài viết công trình trên ít nhiều đã đề cập đến tư tưởng chủ đạo của thơ văn guyễn rãi đồng thời đã tái hiện gần như toàn diện con người thơ của

guyễn rãi - vĩ đại nhưng cũng dung dị đời thường

hìn chung, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về thơ văn của ba tác giả này nhưng các bài viết công trình chỉ dừng lại ở cách tiếp cận đơn lẻ ở một số bình diện nào đó, chứ chưa có công trình nghiên cứu chuyên biệt mang tính hệ thống Trên tinh thần góp nhặt tiếp thu những bài viết công trình nghiên cứu của các tác giả trước sẽ là chỗ gợi ý quý giá để chúng tôi tiếp cận vấn đề trên nhiều bình diện một cách hữu ích trong khi thực hiện đề tài này Và bằng chính sự khảo sát phân

tích luận giải của bản thân chúng tôi mong rằng qua công trình nghiên cứu cảm

thức đất nước, dân tộc, nhân dân trong thơ chữ Hán Trần Nguyên Đán, Nguyễn Phi Khanh, Nguyễn Trãi sẽ có cái nhìn toàn diện khái quát hơn để từ đó khám phá

những nét mới mẻ trong sáng tác của các ông Qua đó chỉ ra những đóng góp của các ông đối với nền văn học dân tộc

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

uận văn tập trung khảo sát toàn bộ thơ chữ án rần guyên Đán guyễn

hi hanh guyễn rãi ụ thể gồm 51 bài thơ chữ án của rần guyên Đán 79

bài thơ chữ án của guyễn hi hanh và tập thơ chữ án Ức trai thi tập của

guyễn rãi gồm 105 bài thơ Từ đó nghiên cứu chỉ ra nội dung cảm thức đất nước dân tộc nhân dân trong thơ các ông và những bình diện thi pháp khác thuộc phương thức thể hiện

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Để làm sáng rõ nội dung cảm thức đất nước dân tộc nhân dân trong thơ ba tác giả này, luận văn giới hạn khảo sát phân tích trên hai phương diện: hiện thực

Demo Version - Select.Pdf SDK