Giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế trong sử dụng đất nông nghiệp

Luận án tiến sỹ nông nghiệp "Giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế trong sử dụng đất nông nghiệp"

B GIÁO D C VÀ ÀO T O

IăH CăTHỄIăNGUYểN ậậậậậậậậậậậậậậậậậ

BỐIăN ăHOĨNGăANH

GI IăPHỄPăNỂNGăCAOăHI UăQU ăKINHăT ă

GIAIă O Nă2012ă- 2020

LU NăỄNăTI NăS ăNỌNGăNGHI P

THÁI NGUYÊN, 2013

B GIÁO D C VÀ ÀO T O

IăH CăTHỄIăNGUYểN ậậậậậậậậậậậậậậậậậ

BỐIăN ăHOĨNGăANH

GI IăPHỄPăNỂNGăCAOăHI UăQU ăKINHăT ă

GIAIă O Nă2012ă- 2020 ChuyênăngƠnhăKinhăt ănôngănghi p

Mƣăs :ă62 62 01 15

LU NăỄNăTI NăS ăNỌNGăNGHI P

H ngăd năkhoaăh c:ăPGS.TS.TR NăCHệăTHI N

THÁI NGUYÊN, 2013

L IăCAMă OAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên c u do chính tôi th c hi n Các s

li u s c p và k t qu nghiên c u trong lu n án là trung th c và ch a đ c ai công b trong b t c công trình nào khác

Tácăgi

L IăC M N

Tôi xin trân tr ng c m n Ban Giám đ c i h c Thái Nguyên, Ban ào

t o Sau i h c, Ban Giám hi u tr ng i h c Kinh t và Qu n tr kinh doanh, Phòng Qu n lý ào t o Sau i h c, các Th y Cô giáo Khoa Kinh t thu c tr ng

i h c Kinh t và Qu n tr kinh doanh đã t o đi u ki n giúp đ tôi trong su t quá trình h c t p

Tôi xin bày t lòng bi t n chân thành và sâu s c t i Phó Giáo s - Ti n s Tr n Chí Thi n, ng i Th y tâm huy t đã t n tình h ng d n, đ ng viên khích l , dành nhi u

th i gian và đ nh h ng và ch b o tôi trong quá trình th c hi n lu n án

Tôi xin g i l i c m n chân thành t i U ban nhân dân t nh Yên Bái, S

Nông nghi p và PTNT t nh Yên Bái, S Khoa h c và Công ngh t nh Yên Bái, S

Tài nguyên và Môi tr ng t nh Yên Bái, Chi c c Th ng kê t nh Yên Bái, U ban

nhân dân huy n Yên Bình, U Ban nhân dân huy n V n Ch n, U ban nhân dân

huy n Mù Cang Ch i, Phòng Nông nghi p và Phòng Tài nguyên c a các huy n:

Yên Bình, V n Ch n, Mù Cang Ch i đã giúp đ và t o đi u ki n cho tôi ti n hành nghiên c u

Tôi xin chân thành c m n các cán b c a D án gi m nghèo t i huy n Mù

Cang Ch i đã giúp đ tôi trong quá trình tri n khai đi u tra thu th p s li u th c

đ a ph c v cho nghiên c u lu n án

Tôi xin bày t s c m n chân thành t i ThS Lê Kh c B , gi ng viên Khoa

Kinh t & PTNT thu c tr ng i h c Nông nghi p Hà N i, đã nhi t tình giúp đ

và chia s kinh nghi m giúp tôi hoàn thành lu n án

Cu i cùng, tôi xin g i t m lòng ân tình t i Gia đình c a tôi, Gia đình đã

th c s là ngu n đ ng viên l n lao và là nh ng ng i truy n nhi t huy t đ tôi hoàn thành lu n án

Tácăgi

Bùi N Hoàng Anh

M CăL C

1 Tính c p thi t c a đ tài……… 1

2 M c tiêu nghiên c u ……… 2

2.1 M c tiêu chung 2

2.2 M c tiêu c th 2

3 i t ng và ph m vi nghiên c u 2

3.1 i t ng nghiên c u……… 2

3.2 Ph m vi nghiên c u……… 2

3.2.1 Ph m vi không gian ……… 2

3.2.2 Ph m vi th i gian……… 3

3.2.3 Ph m vi n i dung……… 3

4 Câu h i nghiên c u 3

5 óng góp m i c a lu n án……… 3

Ch ngă1.ăC ăS ăLụăLU NăVĨăTH CăTI NăV ăHI UăQU ăKINHă T ăTRONGăS ăD NGă TăNỌNGăNGHI P 4 1.1 C ăs ălỦălu nầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầ 4

1.1.1.C s lỦ lu n v đ t nông nghi p……… 4

1.1.1.1 Khái ni m và phân lo i đ t nông nghi p……… 4

1.1.1.2 Vai trò và Ủ ngh a c a đ t nông nghi p……… 7

1.1.1.3 c đi m kinh t c a đ t nông nghi p……… 8

1.1.1.4 S d ng đ t nông nghi p……… 10

1.1.1.5 Quan đi m s d ng đ t b n v ng……… 11

1.1.1.6 Lo i hình s d ng đ t……… 12

1.1.2 C s lỦ lu n v hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p 13 1.1.2.1 Khái quát v hi u qu ……… 13

1.1.2.2 Các quan đi m v hi u qu kinh t ……… 17

N iădung Trang

1.1.2.3 N i dung và b n ch t c a hi u qu kinh t 18

1.1.2.4 Khái ni m và s c n thi t ph i đánh giá hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p

19 1.1.2.5 Nh ng nhân t nh h ng đ n hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p………

21 1.1.2.6 c đi m và tiêu chu n đánh giá hi u qu s d ng đ t nông nghi p 24 1.2 C ăs ăth căti nầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầ 25

1.2.1 Hi u qu s d ng đ t nông nghi p trên th gi i……… 25

1.2.2 Hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p Vi t Nam…… 28

1.2.2.1 Di n tích đ t nông nghi p 28

1.2.2.2 Tình tr ng m t đ t nông nghi p 29

1.2.2.3 Hi u qu s d ng đ t nông nghi p Vi t Nam 33

1.2.3.4 Thách th c v an ninh l ng th c 36

1.2.3 Chính sách đ t nông nghi p c a Vi t Nam……… 37

1.2.3.1 Th c tr ng……… 37

1.2.3.2 Tác đ ng c a chính sách đ t đai đ n hi u qu s d ng đ t nông nghi p và đ i s ng c a nông dân

41 Ch ngă2 T NGăQUANăV Nă ăNGHIểNăC U 45 2.1 Nh ng nghiên c u v hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p 45 2.1.1 Nghiên c u n c ngoài 45

2.1.1.1 Nh ng nghiên c u phân tích xu h ng suy gi m đ t nông nghi p và v n đ phát tri n b n v ng………

45 2.1.1.2 Phân tích nh ng nhân t nh h ng đ n hi u qu s d ng đ t nông nghi p………

47 2.1.1.3 Nh ng ph ng pháp khác nhau đ phân tích hi u qu s d ng đ t nông nghi p ………

50 2.1.2 Nghiên c u trong n c 53

2.1.2.1 Nghiên c u trên ph m vi c n c……… 53

2.1.2.2 Nghiên c u t i Yên Bái……… 58

N iădung Trang

2.2 BƠiăh căkinhănghi m 58

2.3 K tălu nầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầ 60

Ch ngă3 PH NGăPHỄPăNGHIểNăC U 61 3.1.ăThuăth p thông tinầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầ 61 3.1.1 Thông tin th c p……… …… 61

3.1.2 Thông tin s c p……… 61

3.1.2.1 LỦ do ch n ph ng pháp i u tra ch n m u 61

3.1.2.2 Mô t ph ng pháp 62

3.2 T ngăh păthông tin 65

3.2.1 Phân t th ng kê 65

3.2.2 B ng th ng kê 65

3.2.3 th th ng kê 66

3.3 Phân tích thông tin 66

3.3.1 Ph ng pháp phân tích dưy s th i gian 66

3.3.2 Ph ng pháp phân tích xu th phát tri n c b n c a hi n t ng 68

3.3.3 Ph ng pháp ch s 68

3.3.4 Ph ng pháp phân tích tài chính 68

3.3.5 Ph ng pháp phân tích SWOT 69

3.3.6 Ph ng pháp xây d ng “Cây v n đ ” 69

3.3.7 Ph ng pháp d báo 69

3.3.7.1 Ph ng pháp Categories……… 69

3.3.7.2 ánh giá đ tin c y c a thang đo tính nh t quán bên trong 69

3.3.7.3 Mô hình s li u h n h p (d li u b ng) 70

3.4 ăPh ngăphápăcóăs ăthamăgia 71

3.5 H th ng ch tiêu nghiên c u 71

3.5.1 Nhóm ch tiêu ph n ánh tình hình s d ng đ t nông nghi p 71 3.5.2 Nhóm ch tiêu ph n ánh k t qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p 72

N iădung Trang

3.5.3 Nhóm ch tiêu ph n ánh hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p 73 3.5.4 Nhóm ch tiêu ph n ánh hi u qu tài chính c a LUT tr ng cây lâu

n m (theo chu k s n xu t)

74 Ch ngă4 K TăQU ăNGHIểNăC U 76 4.1 Khái quát v t nh Yên Bái 76

4.1.1 i u ki n t nhiên 76

4.1.1.1 V trí đ a lỦ 76

4.1.1.2 a hình, khí h u 76

4.1.1.3 Tài nguyên thiên nhiên 77

4.1.2 c đi m kinh t - xư h i 79

4.1.2.1 Dân s và lao đ ng 79

4.1.2.2 C c u kinh t 80

4.1.2.3 C s h t ng 80

4.1.2.4 i s ng - xư h i 82

4.1.3 c đi m c a các huy n đi u tra 83

4.1.3.1 Huy n Yên Bình 83

4.1.3.2 Huy n V n Ch n 85

4.1.3.3 Huy n Mù Cang Ch i 86

4.1.4 ánh giá chung 86

4.2 Hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p 87

4.2.1 Tình hình bi n đ ng đ t đai 87

4.2.2 c đi m đ t nông nghi p c a Yên Bái 88

4.2.3 Tình hình bi n đ ng đ t nông nghi p……… 89

4.2.3.1 Bi n đ ng di n tích đ t s n xu t nông nghi p 90

4.2.3.2 Bi n đ ng di n tích đ t lâm nghi p 93

4.2.3.3 Bi n đ ng di n tích đ t nuôi tr ng thu s n……… 95

4.2.3.4 t nông nghi p khác……… 95

N iădung Trang

4.2.4 Các cây tr ng và v t nuôi chính……… 95

4.2.4.1 C c u mùa v ……… 95

4.2.4.2 Di n tích, n ng su t, s n l ng……… 96

4.2.5 Các lo i hình s d ng đ t nông nghi p ch y u……… 104

4.2.5.1 Các lo i hình s d ng đ t nông nghi p ch y u t i vùng th p 104 4.2.5.2 Các lo i hình s d ng đ t nông nghi p ch y u t i vùng gi a 108

4.2.5.3 Các lo i hình s d ng đ t nông nghi p ch y u t i vùng cao 109

4.2.6 Hi u qu kinh t c a m t s lo i hình s d ng đ t nông nghi p chính 109 4.2.6.1 T i vùng th p……… 111

4.2.6.2 T i vùng gi a……… 111

4.2.6.3 T i vùng cao……… 112

4.2.6.4 Hi u qu kinh t c a m t s cây lâu n m……… 116

4.3 Cácă nhơnă t ă nhă h ngă đ nă hi uă qu ă kinhă t ă trongă s ă d ngă đ tă nôngănghi pầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầ

117 4.3.1 K t qu t ng h p và ki m đ nh các bi n……… 117

4.3.2 K t qu phân tích mô hình s li u h n h p……… 118

4.4 Cácăk tăqu ănghiênăc uăkhácầầầầầầầầầầầầầầầầ 121 4.4.1 K t qu phân tích SWOT……… 121

4.4.1.1 K t qu phân tích SWOT cho vùng th p……… 123

4.4.1.2 K t qu phân tích SWOT cho vùng gi a……… 124

4.4.1.3 K t qu phân tích SWOT cho vùng cao……… 125

4.4.2 “Cây v n đ ”……… 127

4 5 Gi i pháp nâng cao hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p 127 4.5.1 C n c đ xu t gi i pháp……… 127

4.5.1.1 i u ki n t nhiên - kinh t - xư h i c a t nh……… 127 4.5.1.2 Nh ng ch tr ng, chính sách đ c áp d ng trên đ a bàn t nh 128

N iădung Trang

4.5.1.3 Quy ho ch s d ng đ t và quy ho ch phát tri n ngành nông

nghi p c a t nh giai đo n 2011 - 2015, đ nh h ng đ n 2020

128 4.5.1.4 Các d báo liên quan đ n s d ng đ t nông nghi p………… 130

4.5.1.5 Các ti n b v khoa h c công ngh 133

4.5.1.6 K t qu c a nghiên c u c a lu n án 133

4.5.2 Gi i pháp theo vùng……… 133

4.5.2.1 “Cây gi i pháp” 133

4.5.2.2 N i dung chi ti t c a các nhóm gi i pháp……… 134

4.5.2.3 m b o tính kh thi cho các gi i pháp……… 140

4.5.3 Gi i pháp cho toàn t nh……… 141

4.5.3.1 Gi i pháp theo đ d c c a đ t nông nghi p 142

4.5.3.2 Gi i pháp cho t ng lo i đ t nông nghi p 147

K TăLU NăVĨăKI NăNGH ầầầầầầầầầầầầầầầầầ 149

1 K t lu n……… 149

2 Ki n ngh ……… 150

TÀI LI U THAM KH O ầầầầầầầầầầầầầầầầầầầ 151 PH ăL Cầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầầ 158

Ph l c 1 Giá bán c a m t s nông s n……… 158

Ph l c 2 Các b ng bi u……… 160

Ph l c 3 Bi u đ và s đ ……… 184

Ph l c 4 Minh h a k t qu x lỦ các bi n trong mô hình……… 185

DANHăM CăB NGăS ăLI U

STT S ăhi uă

1 1.1 Hi n tr ng s d ng đ t nông nghi p phân theo đ a ph ng 160

2 1.2 C c u s d ng đ t phân theo đ a ph ng……… 161

3 1.3 Bi n đ ng v di n tích đ t s n xu t nông nghi p và di n tích đ t tr ng cây hàng n m Vi t Nam……… 161

4 3.1 Ch n m u đi u tra……… 64

5 3.2 c đi m c a m u đi u tra……… 65

6 4.1 Các ti u vùng khí h u c a t nh Yên Bái……… 162

7 4.2 Th c tr ng đ t đai c a t nh Yên Bái phân theo lo i hình s d ng……… 77

8 4.3 Lao đ ng c a t nh Yên Bái giai đo n 2005 - 2010…… 163

9 4.4 GDP c a t nh Yên Bái……… 164

10 4.5 M t s ch tiêu ph n ánh đ i s ng - xư h i t i t nh Yên Bái 165 11 4.6 Bi n đ ng v di n tích đ t theo m c đích s d ng c a t nh Yên Bái giai đo n 2006 – 2010……… 166

12 4.7 T l đ t nông nghi p các c p đ d c……… 88

13 4.8 T l đ t nông nghi p phân theo m c đ phì nhiêu…… 89

14 4.9 Bi n đ ng di n tích đ t s n xu t nông nghi p giai đo n 2000 - 2010 (vùng th p)……… 168

15 4.10 Bi n đ ng di n tích đ t s n xu t nông nghi p giai đo n 2000 - 2010 (vùng gi a) 169 16 4.11 Bi n đ ng di n tích đ t s n xu t nông nghi p giai đo n 2000 – 2010 (vùng cao)……… 170

17 4.12 Bi n đ ng di n tích đ t lâm nghi p giai đo n 2000 – 2010 (vùng th p) 171 18 4.13 Bi n đ ng di n tích đ t lâm nghi p giai đo n 2005 - 2010 (vùng gi a)……… 172

21 4.16 Bi n đ ng đ t nuôi tr ng th y s n giai đo n 2000 - 2010 174

22 4.17 Bi n đ ng đ t nông nghi p khác giai đo n 2005 - 2010 175

23 4.18 Các lo i cây tr ng theo mùa v giai đo n 2000 - 2010 176

30 4.25 Các công th c luân canh ch y u đ c áp d ng vùng gi a 108

31 4.26 Các lo i hình s d ng đ t nông nghi p chính vùng cao 109

32 4.27 Các công th c luân canh và th y s n chính vùng cao 110

nông nghi p vùng cao……… 115

36 4.31 Thu chi trong s n xu t kinh doanh cây b i đ c s n và chè

t i vùng th p 178

Yên Bái giai đo n 2011-2020……… 181

43 4.38 Quy ho ch phát tri n nuôi tr ng th y s n t i t nh Yên Bái

STT D ngăvi tăt t D ngăđ yăđ

Ti ng n c ngoài

31 APEC Asia-Pacific Economic Cooperation

34 FAO Food and Agriculture Organization

40 NOMAFSI Northern Mountainous Agriculture and

Forestry Science Institute

43 PRA Participatory Rapid Appraisal

45 SREM Support to the Renovation of Education

Management

46 SWOT Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats

2 3.2 Di n tích các lo i đ t nông nghi p t nh Yên Bái n m 2010… 78

3 3.3 Các dân t c t nh Yên Bái n m 2010……… 184

5 4.1 T ng quát s d ng h p lỦ đ t d c……… 184

7 1.1 Khung logic nghiên c u v hi u qu kinh t trong s d ng đ t

nông nghi p……… trang 5 Tr c

16 4.4a “Cây gi i pháp” cho vùng th p……… trang 133 Tr c

17 4.4b “Cây gi i pháp” cho vùng gi a……… Tr c

trang 133

18 4.4c “Cây gi i pháp” cho vùng cao……… Tr c

trang 133

M ă U 1.ăTệNHăC PăTHI TăC Aă ăTĨI

S d ng đ t nông nghi p nh th nào đ đ m b o an ninh l ng th c và phát tri n

b n v ng trong b i c nh bi n đ i khí h u cùng v i s c ép c a s gia t ng dân s , c a quá trình công nghi p hoá, hi n đ i hoá đang tr thành m t v n đ v n đ b c thi t c a các n c đang phát tri n

Vi t Nam đ n nay v n c b n là m t n c nông nghi p Nông nghi p, nông thôn, nông dân Vi t Nam đư, đang và s có m t v trí quan tr ng trong n n kinh t c a đ t

n c T m t n n kinh t nông nghi p t p trung mang n ng tính bao c p chuy n sang

n n kinh t th tr ng, n c ta đang ph i đ i m t v i hàng lo t các v n đ v kinh t , xư

h i c ng nh môi tr ng đ t đ c m c tiêu phát tri n b n v ng, Vi t Nam c n ph i nâng cao hi u qu s d ng đ t nông nghi p, trên c s đó nâng cao thu nh p cho ng i dân, c i thi n c nh quan, b o v môi tr ng và h sinh thái

S c ép c a quá trình đô th hoá và s gia t ng dân s khi n đ t nông nghi p n c

ta đang suy gi m nhanh chóng c v s l ng c ng nh ch t l ng Con ng i đư và đang khai thác quá m c mà ch a có bi n pháp h p lỦ đ b o v ngu n tài nguyên quỦ giá này Trong b i c nh hi n nay, s nh h ng c a bi n đ i khí h u v i k ch b n

n c bi n dâng làm cho di n tích đ t canh tác các vùng đ ng b ng ven bi n ngày càng b thu h p, vi c nghiên c u ti m n ng đ t đai, tìm hi u m t s lo i hình s d ng

đ t nông nghi p, đánh giá m c đ thích h p c a các lo i hình s d ng đ t đó đ làm

c s cho vi c đ xu t gi i pháp s d ng đ t h p lỦ, hi u qu các t nh mi n núi là

v n đ có tính chi n l c và c p bách c a t ng đ a ph ng c ng nh c a c n c

nh m đ m b o m c tiêu an ninh l ng th c, phát tri n b n v ng

Yên Bái là m t t nh mi n núi phía B c Vi t Nam t đai c a Yên Bái đa d ng v

ch ng lo i, đ t nông nghi p chi m t i g n 80% t ng di n tích t nhiên, nh ng ph n

l n di n tích là đ t d c Tuy có di n tích t ng đ i l n nh ng đ a hình ph c t p, ch

y u là đ i núi, trình đ dân trí ch a cao nên kh n ng khai thác ngu n tài nguyên đ t

nói chung và đ t nông nghi p nói riêng ph c v s n xu t còn h n ch S n xu t kém

phát tri n, hi u qu kinh t không cao, trong khi ngu n thu nh p chính c a ng i dân

n i đây ph thu c vào s n xu t nông nghi p Vì v y, đ i s ng nhân dân trong t nh còn

g p nhi u khó kh n, v t v

n n m 2012, thu nh p bình quân đ u ng i c a t nh m i ch đ t 16,6 tri u, ch

b ng 53,9% thu nh p bình quân c a c n c Mu n nâng cao m c s ng c a ng i dân,

c n th c thi đ ng b nhi u gi i pháp, trong đó có nâng cao hi u qu s d ng đ t nông nghi p thông qua vi c l a ch n đ c các lo i hình s d ng đ t và c c u cây tr ng, v t nuôi h p lỦ nh m t ng n ng su t, đ ng th i áp d ng nh ng bi n pháp h u hi u ch ng thoái hoá, b o v và nâng cao đ phì đ t, h ng t i m c tiêu phát tri n nông nghi p b n

v ng trên đ t d c

T th c t đó, đ đánh giá hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p và đ

xu t gi i pháp nâng cao hi u qu s d ng ngu n tài nguyên này, đ tài: “Gi i pháp

nâng cao hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p t i t nh Yên Bái giai đo n

2.2ăM cătiêuăc ăth

- H th ng hoá đ c các v n đ lỦ lu n và th c ti n v hi u qu s d ng đ t nông nghi p;

- Phân tích đ c hi u qu kinh t c a các lo i hình s d ng đ t nông nghi p ch y u

và các nhân t nh h ng đ n hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p Yên Bái;

- xu t đ c m t s gi i pháp nh m nâng cao hi u qu kinh t trong s d ng tài nguyên đ t nông nghi p t i t nh Yên Bái

3.ă IăT NGăVĨăPH MăVIăNGHIểNăC U

3.1 §èi t- îng nghiªn cøu

Hi u qu kinh t c a m t s lo i hình s d ng đ t nông nghi p ch y u t nh Yên Bái và các v n đ liên quan

3.2 Ph măviănghiênăc u

3.2.1.Ph m vi không gian

tài đ c nghiên c u trên đ a bàn t nh Yên Bái i u tra th c đ a đ c ti n hành

t i 3 huy n mang đ c tr ng c a 3 vùng:

- Vùng th p: đi u tra nghiên c u t i huy n Yên Bình;

- Vùng gi a: đi u tra nghiên c u t i huy n V n Ch n;

- Vùng cao: đi u tra nghiên c u t i huy n Mù Cang Ch i

3.2.2.Ph m vi th i gian

- S li u th c p: thu th p trong giai đo n 2000 - 2012;

- S li u s c p: Thu th p thông tin v tình hình s d ng đ t nông nghi p c a các nông h đ c đi u tra trong giai đo n 2008 - 2011;

- Các gi i pháp đ c nghiên c u và đ xu t trong giai đo n 2012 - 2020

3.2.3 Ph m vi n i dung

- ánh giá hi u qu kinh t c a m t s lo i hình s d ng đ t nông nghi p chính;

- M t s gi i pháp c b n nh m nâng cao hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p

4.ăCỂUăH IăNGHIểNăC U

1 t nông nghi p c a t nh Yên Bái có nh ng đ c đi m gì?

2 Hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p t i Yên Bái hi n nay ra sao?

3 Nh ng nhân t nào tác đ ng đ n hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p

2 ư đ a ra đ c khái ni m v “ải u qu kinh t trong s d ng đ t nông

nghi p”, s d ng khái ni m đó ph c v cho nghiên c u

3 Lu n án là nghiên c u đ u tiên v hi u qu s d ng đ t nông nghi p t i t nh

mi n núi Yên Bái có s k t h p các ph ng pháp nghiên c u truy n th ng v i ph ng pháp nghiên c u hi n đ i, ph ng pháp nghiên c u đ nh tính k t h p v i ph ng pháp

Ch ngă1

C ăS ăLụăLU NăVĨăTH CăTI Nă

1.1 C ăS ăLụăLU N

1.1.1 C ăs ălỦălu năv ăđ tănôngănghi p

1.1.1.1 Khái ni m và phân lo i đ t nông nghi p

a) Khái ni m đ t nông nghi p

t nông nghi p (kỦ hi u là NNP) là đ t s d ng vào m c đích s n xu t, nghiên

c u, thí nghi m v nông nghi p, lâm nghi p, nuôi tr ng th y s n, làm mu i và m c đích b o v , phát tri n r ng t nông nghi p bao g m đ t s n xu t nông nghi p, đ t lâm nghi p, đ t nuôi tr ng th y s n, đ t làm mu i và đ t nông nghi p khác [31]

b) Phân lo i đ t nông nghi p

*) t s n xu t nông nghi p (SXN): là đ t nông nghi p s d ng vào m c đích s n

xu t nông nghi p; bao g m đ t tr ng cây hàng n m, đ t tr ng cây lâu n m

 t tr ng cây hàng n m (CHN): là đ t chuyên tr ng các lo i cây có th i gian

sinh tr ng t khi gieo tr ng t i khi thu ho ch không quá m t (01) n m, k c đ t s

d ng theo ch đ canh tác không th ng xuyên, đ t c t nhiên có c i t o s d ng vào

m c đích ch n nuôi Lo i này bao g m đ t tr ng lúa, đ t c dùng vào ch n nuôi, đ t

tr ng cây hàng n m khác

+ ) t tr ng lúa (LUA): là ru ng, n ng r y tr ng lúa t m t v tr lên ho c tr ng

lúa k t h p v i s d ng vào các m c đích khác đ c pháp lu t cho phép nh ng tr ng lúa là chính; bao g m đ t chuyên tr ng lúa n c, đ t tr ng lúa n c còn l i, đ t tr ng lúa n ng

- t chuyên tr ng lúa n c (LUC): là ru ng lúa n c c y tr ng t hai v lúa

m i n m tr lên k c tr ng h p luân canh v i cây hàng n m khác, có khó kh n đ t

xu t mà ch tr ng c y đ c m t v ho c ph i b hóa không quá m t n m

- t tr ng lúa n c còn l i (LUK): là ru ng lúa n c không ph i chuyên tr ng lúa n c

- t tr ng lúa n ng (LUN): là đ t n ng, r y đ tr ng t m t v lúa tr lên

+) t c dùng vào ch n nuôi (COC): là đ t tr ng c ho c đ ng c , đ i c t

nhiên có c i t o đ ch n nuôi gia súc; bao g m đ t tr ng c và đ t c t nhiên có c i t o

- t tr ng c (COT): là đ t gieo tr ng các lo i c đ c ch m sóc, thu ho ch

nh các lo i cây hàng n m

- t c t nhiên có c i t o (CON): là đ ng c , đ i c t nhiên đư đ c c i t o, khoanh nuôi, phân thành t ng th a đ ch n nuôi đàn gia súc

+) t tr ng cây hàng n m khác (HNK): là đ t tr ng cây hàng n m không ph i

đ t tr ng lúa và đ t c dùng vào ch n nuôi g m ch y u đ tr ng m u, hoa, cây thu c, mía, đay, gai, cói, s , dâu t m, c không đ ch n nuôi; g m đ t b ng tr ng cây hàng

 t tr ng cây lâu n m (CLN): là đ t tr ng các lo i cây có th i gian sinh

tr ng trên m t n m t khi gieo tr ng t i khi thu ho ch k c cây có th i gian sinh

tr ng nh cây hàng n m nh ng cho thu ho ch trong nhi u n m nh Thanh long, Chu i, D a, Nho, v.v.; bao g m đ t tr ng cây công nghi p lâu n m, đ t tr ng cây n

qu lâu n m và đ t tr ng cây lâu n m khác

+) t tr ng cây công nghi p lâu n m (LNC): là đ t tr ng cây lâu n m có s n

ph m thu ho ch (không ph i là g ) đ làm nguyên li u cho s n xu t công nghi p

ho c ph i qua ch bi n m i s d ng đ c g m ch y u là Chè, Cà phê, Cao su, H tiêu, i u, Ca cao, D a, v.v

+ ) t tr ng cây n qu lâu n m (LNQ): là đ t tr ng cây lâu n m có s n ph m

thu ho ch là qu đ n t i ho c k t h p ch bi n

+) t tr ng cây lâu n m khác (LNK): là đ t tr ng cây lâu n m không ph i đ t

tr ng cây công nghi p lâu n m và đ t tr ng cây n qu lâu n m g m ch y u là đ t

tr ng cây l y g , l y bóng mát, t o c nh quan không thu c đ t lâm nghi p, đ t v n

tr ng xen l n nhi u lo i cây lâu n m ho c cây lâu n m xen l n cây hàng n m

*) t lâm nghi p (LNP): là đ t đang có r ng t nhiên ho c đang có r ng tr ng đ t

tiêu chu n r ng, đ t đang khoanh nuôi ph c h i r ng (đ t đư có r ng b khai thác,

ch t phá, ho ho n nay đ c đ u t đ ph c h i r ng), đ t đ tr ng r ng m i (đ t có cây r ng m i tr ng ch a đ t tiêu chu n r ng ho c đ t đư giao đ tr ng r ng m i); bao g m đ t r ng s n xu t, đ t r ng phòng h , đ t r ng đ c d ng

 t r ng s n xu t (RSX): là đ t s d ng vào m c đích s n xu t lâm nghi p

theo quy đ nh c a pháp lu t v b o v và phát tri n r ng; bao g m đ t có r ng t nhiên s n xu t, đ t có r ng tr ng s n xu t, đ t khoanh nuôi ph c h i r ng s n xu t,

đ t tr ng r ng s n xu t

+ ) t có r ng t nhiên s n xu t (RSN): là đ t r ng s n xu t có r ng t nhiên đ t

tiêu chu n r ng theo pháp lu t v b o v và phát tri n r ng

+) t có r ng tr ng s n xu t (RST): là đ t r ng s n xu t có r ng do con ng i

tr ng đ t tiêu chu n r ng theo pháp lu t v b o v và phát tri n r ng

+) t khoanh nuôi ph c h i r ng s n xu t (RSK): là đ t r ng s n xu t đư có

r ng b khai thác, ch t phá, ho ho n nay đ c đ u t đ ph c h i r ng

+ ) t tr ng r ng s n xu t (RSM): là đ t r ng s n xu t nay có cây r ng m i

tr ng nh ng ch a đ t tiêu chu n r ng

 t r ng phòng h (RPH): là đ t đ s d ng vào m c đích phòng h đ u

ngu n, b o v đ t, b o v ngu n n c, b o v môi tr ng sinh thái, ch n gió, ch n cát,

ch n sóng ven bi n theo quy đ nh c a pháp lu t v b o v và phát tri n r ng; bao g m

đ t có r ng t nhiên phòng h , đ t có r ng tr ng phòng h , đ t khoanh nuôi ph c h i

r ng phòng h , đ t tr ng r ng phòng h

+) t có r ng t nhiên phòng h (RPN): là đ t r ng phòng h có r ng t

nhiên đ t tiêu chu n r ng theo pháp lu t v b o v và phát tri n r ng

+) t có r ng tr ng phòng h (RPT): là đ t r ng phòng h có r ng do con

ng i tr ng đ t tiêu chu n r ng theo pháp lu t v b o v và phát tri n r ng

+) t khoanh nuôi ph c h i r ng phòng h (RPK): là đ t r ng phòng h đư có

r ng b khai thác, ch t phá, ho ho n nay đ c đ u t đ ph c h i r ng

+) t tr ng r ng phòng h (RPM): là đ t r ng phòng h nay có cây r ng m i

tr ng nh ng ch a đ t tiêu chu n r ng

 t r ng đ c d ng (RDD): là đ t đ s d ng vào m c đích nghiên c u, thí

nghi m khoa h c, b o t n thiên nhiên và đa d ng sinh h c, v n r ng qu c gia, b o v

di tích l ch s , v n hoá, danh lam th ng c nh, b o v môi tr ng sinh thái theo quy

đ nh c a pháp lu t v b o v và phát tri n r ng; bao g m đ t có r ng t nhiên đ c

ng i tr ng đ t tiêu chu n r ng theo pháp lu t v b o v và phát tri n r ng

+) t khoanh nuôi ph c h i r ng đ c d ng (RDK): là đ t r ng đ c d ng đư có

r ng b khai thác, ch t phá, ho ho n nay đ c đ u t đ ph c h i r ng

+) t tr ng r ng đ c d ng (RDM): là đ t r ng đ c d ng nay có cây r ng m i

tr ng nh ng ch a đ t tiêu chu n r ng

*) t nuôi tr ng thu s n (NTS): là đ t đ c s d ng chuyên vào m c đích nuôi,

tr ng thu s n; bao g m đ t nuôi tr ng thu s n n c l , m n và đ t chuyên nuôi

gi ng; xây d ng kho, nhà c a h gia đình, cá nhân đ ch a nông s n, thu c b o v

th c v t, phân bón, máy móc, công c s n xu t nông nghi p [31]

Nghiên c u v đ t nông nghi p t i Yên Bái, chúng tôi ch th y có 4 lo i đ t nông nghi p c b n, không có đ t làm mu i vì Yên Bái là m t t nh mi n núi

1.1.1.2 Vai trò và ý ngh a c a đ t nông nghi p

t đai là tài nguyên vô cùng quỦ giá, là đi u ki n cho s s ng c a đ ng - th c v t

và con ng i trên trái đ t t đai là đi u ki n r t c n thi t đ con ng i t n t i và tái

s n xu t các th h k ti p nhau c a loài ng i t đai tham gia vào t t c các ngành kinh t c a xư h i Tuy v y, đ i v i t ng ngành c th đ t đai có v trí khác nhau

Trong nông nghi p nói chung và ngành tr ng tr t nói riêng, đ t đai có v trí đ c

bi t t đai là t li u s n xu t ch y u, đ c bi t và không th thay th c bi t vì đ t đai v a là đ i t ng lao đ ng, v a là t li u lao đ ng t đai là đ i t ng lao đ ng vì

đ t đai ch u s tác đ ng c a con ng i trong quá trình s n xu t nh : cày, b a, x i, đ

có môi tr ng t t cho sinh v t phát tri n t đai là t li u lao đ ng vì đ t đai phát huy tác d ng nh m t công c lao đ ng Con ng i s d ng đ t đai đ tr ng tr t và ch n nuôi Không có đ t đai thì không có s n xu t nông nghi p V i sinh v t, đ t đai không

ch là môi tr ng s ng, mà còn là ngu n cung c p dinh d ng cho cây tr ng N ng

su t cây tr ng, v t nuôi ph thu c r t nhi u vào ch t l ng đ t đai Di n tích, ch t

l ng c a đ t đai quy đ nh l i th so sánh c a m i vùng c ng nh c c u s n xu t c a

t ng nông tr i và c a c vùng Vì v y, vi c qu n lỦ, s d ng đ t đai nói chung c ng

nh đ t nông nghi p nói riêng m t cách đúng h ng, có hi u qu , s góp ph n làm

t ng thu nh p, n đ nh kinh t , chính tr và xư h i

Bên c nh đó, m t b ph n l n đ t ng p n c: các đ m l y, sông ngòi, kênh r ch,

r ng ng p m n, các v ng, v nh ven bi n, h n c nhân t o,…còn có nhi u vai trò quan

tr ng khác ây là n i cung c p nhiên li u, th c n, là n i di n ra các ho t đ ng gi i trí, nuôi tr ng th y s n, l u tr các ngu n gien quỦ hi m Ngoài ra, đ t nông nghi p

c ng đóng vai trò quan tr ng trong vi c l c n c th i, đi u hoà dòng ch y (gi m l l t

và h n hán), đi u hòa khí h u đ a ph ng, ch ng xói l b bi n, n đ nh m ch n c

ng m cho ngu n s n xu t nông nghi p, tích l y n c ng m, là n i c trú c a các loài chim, phát tri n du l ch,…

H ng s d ng đ t quy đ nh h ng s d ng các t li u s n xu t khác và hi u qu

s n xu t Ch có thông qua đ t, các t li u s n xu t m i tác đ ng đ n h u h t các cây

tr ng, v t nuôi Vì v y, mu n làm t ng n ng su t đ t đai, gi gìn và b o v đ t đai đ

đ m b o c l i ích tr c m t c ng nh m c tiêu lâu dài, c n s d ng đ t ti t ki m có

hi u qu , c n coi vi c b o v lâu b n ngu n tài nguyên vô giá này là nhi m v vô cùng quan tr ng và c p bách đ i v i m i qu c gia [6]

1.1.1.3 c đi m kinh t c a đ t nông nghi p

Trên ph ng di n kinh t , đ t nông nghi p có nh ng đ c đi m c b n sau:

*) t đai là t li u s n xu t đ c bi t không th thay th

Nét đ c bi t c a lo i t li u s n xu t này chính là s khác bi t v i các t li u s n

xu t khác trong quá trình s d ng Các t li u s n xu t khác sau m t th i gian s d ng

s b hao mòn và h ng hóc, còn đ t đai n u s d ng h p lỦ, khoa h c s l i càng t t

h n c đi m này có đ c là do đ t đai có đ phì nhiêu Tùy theo m c đích khác nhau, ng i ta chia đ phì nhiêu thành các lo i khác nhau C th là:

+) phì t nhiên: đ c t o ra do quá trình phong hóa t nhiên phì lo i này

g n v i thu c tính lỦ - hóa - sinh h c c a đ t và môi tr ng xung quanh

+) phì nhân t o: có đ c là do k t qu c a s tác đ ng có Ủ th c c a con

ng i, b ng cách áp d ng h th ng canh tác h p lỦ, có c n c khoa h c đ th a mưn

m c đích c a con ng i (làm đ t, ch m sóc, luân canh, xen canh cây tr ng và t i tiêu) + ) phì ti m tàng: là hàm l ng các ch t dinh d ng có trong đ t m t th i

đi m nh t đ nh phì nhiêu lo i này là k t qu c a s tác đ ng t ng h p các nhân t

t nhiên và nhân t o

+) phì kinh t : là đ phì nhiêu mà con ng i đư khai thác s d ng cho m c đích

kinh t thông qua s h p th và chuy n hóa c a cây tr ng sau m t quá trình s n xu t

T đ c đi m này, trong nông nghi p c n ph i qu n lỦ đ t đai m t cách ch t ch , theo quy đ nh c a Lu t đ t đai; phân lo i đ t đai m t cách chính xác; b trí s n xu t

nông nghi p m t cách h p lỦ; th c hi n ch đ canh tác thích h p đ t ng n ng su t

đ t đai, gi gìn và b o v tài nguyên đ t [6]

*) Di n tích đ t là có h n

Di n tích đ t là có h n do gi i h n c a t ng nông tr i, t ng h nông dân, t ng vùng và ph m vi lưnh th c a t ng qu c gia S gi i h n v di n tích đ t nông nghi p còn th hi n kh n ng có h n c a ho t đ ng khai hoang, kh n ng t ng v trong t ng

đi u ki n c th Qu đ t nông nghi p là có h n và ngày càng tr nên khan hi m do nhu c u ngày càng cao v đ t đai c a quá trình đô th hóa, công nghi p hóa c ng nh đáp ng nhu c u đ t khi dân s ngày m t gia t ng c đi m này nh h ng đ n kh

n ng duy trì và m r ng quy mô s n xu t nông nghi p

Di n tích đ t đai là có h n không có ngh a là m c cung v đ t đai trên th tr ng là

c đ nh Tuy qu đ t đai là có h n nh ng đ ng cung v đ t đai trên th tr ng v n là

m t đ ng d c lên th hi n m i quan h cùng chi u gi a giá đ t và l ng cung v đ t

c đi m này cho th y c n quy ho ch, và s d ng đ t đai h p lỦ đ ng th i

qu n lỦ ch t ch đ v a đ m b o nâng cao thu nh p cho ng i nông dân v a đ m b o

xu t nông nghi p

T vi c nghiên c u đ c đi m này c n ph i b trí s n xu t h p lỦ cho t ng vùng đ t phù h p v i l i th so sánh và nh ng h n ch c a vùng; th c hi n quy ho ch, phân b

đ t đai cho các m c tiêu s d ng m t cách thích h p; xây d ng c s h t ng, nh t là

h th ng th y l i, giao thông cho t ng vùng đ t o đi u ki n s d ng đ t t t h n [6]

*) t đai là s n ph m c a t nhiên

t đai là s n ph m mà t nhiên ban t ng cho con ng i Song, thông qua lao

đ ng đ th a mưn mong mu n c a mình, con ng i làm thay đ i giá tr và đ phì nhiêu c a đ t đai t đai xu t hi n, t n t i ngoài Ủ mu n ch quan c a con ng i và thu c s h u chung c a toàn xư h i Tuy nhiên, Lu t đ t đai c ng kh ng đ nh quy n s

d ng đ t nông nghi p s thu c ng i s n xu t Nông dân có quy n s d ng, chuy n

nh ng, th a k , th ch p và thuê m n đ t [31]

1.1.1.4 S d ng đ t nông nghi p

a) S d ng đ t nông nghi p

S d ng đ t là m t h th ng các bi n pháp nh m đi u hòa m i quan h ng i - đ t trong t h p v i ngu n tài nguyên thiên nhiên khác và môi tr ng Quy lu t phát tri n kinh t - xư h i cùng v i yêu c u b n v ng v m t môi tr ng c ng nh h sinh thái quy t đ nh ph ng h ng chung và m c tiêu s d ng đ t h p lỦ, phát huy t i đa công

d ng c a đ t nh m đ t t i l i ích sinh thái, kinh t , xư h i cao nh t Vì v y, s d ng

đ t thu c ph m trù ho t đ ng kinh t c a nhân lo i Trong m i ph ng th c s n xu t

nh t đ nh, vi c s d ng đ t theo yêu c u c a s n xu t và đ i s ng c n c n c vào thu c tính t nhiên c a đ t đai V i vai trò là nhân t c b n c a s n xu t, các nhi m v và

n i dung s d ng đ t nông nghi p đ c th hi n các khía c nh sau:

- S d ng đ t h p lỦ v không gian, hình thành hi u qu kinh t không gian s

b) Nguyên t c s d ng đ t nông nghi p

*) t nông nghi p c n đ c s d ng có hi u qu kinh t cao

ây là k t qu c a nguyên t c th nh t trong s d ng đ t nông nghi p Nguyên

t c chung là đ u t vào đ t nông nghi p đ n khi m c s n ph m thu thêm trên m t đ n

v di n tích b ng m c chi phí t ng thêm trên m t đ n v di n tích đó

*) t nông nghi p c n đ c qu n lý và s d ng m t cách b n v ng

S b n v ng trong s d ng đ t nông nghi p có ngh a là c s l ng và ch t l ng

đ t nông nghi p ph i đ c b o t n không nh ng đ đáp ng m c đích tr c m t c a

th h hi n t i mà còn ph i đáp ng đ c c nhu c u ngày càng t ng c a các th h

mai sau S b n v ng c a đ t nông nghi p g n li n v i đi u ki n sinh thái môi tr ng

Vì v y, c n áp d ng các ph ng th c s d ng đ t nông nghi p k t h p hài hòa l i ích

tr c m t v i l i ích lâu dài [6]

1.1.1.5 Quan đi m s d ng đ t b n v ng

Là m t h sinh thái, m t ph n do con ng i t o ra nh m m c đích ph c v con

ng i, h sinh thái nông nghi p ch u nh ng tác đ ng m nh m nh t t chính con

ng i Các tác đ ng c a con ng i, nhi u khi, đư làm cho h sinh thái bi n đ i v t quá kh n ng t đi u ch nh c a đ t Con ng i đư không ch tác đ ng vào đ t đai mà còn tác đ ng c vào khí quy n, ngu n n c đ t o ra m t l ng l ng th c, th c ph m ngày càng nhi u trong khi các ho t đ ng c i t o đ t ch a đ c quan tâm đúng m c và

h u qu là đ t đai c ng nh các nhân t t nhiên khác b thay đ i theo chi u h ng ngày m t x u đi Ngày nay, nhi u vùng đ t đai màu m đư b thoái hóa nghiêm tr ng, kéo theo s xói mòn đ t và suy gi m ngu n n c đi kèm v i h n hán, l l t,… Vì

v y, đ đ m b o cho cu c s ng c a con ng i trong hi n t i và t ng lai c n ph i có

nh ng chi n l c v s d ng đ t đ không ch duy trì nh ng kh n ng hi n có c a đ t

mà còn khôi ph c nh ng kh n ng đư m t Thu t ng “s d ng đ t b n v ng” ra đ i

trên c s c a nh ng mong mu n trên [81]

Vi c tìm ki m các gi i pháp s d ng đ t m t cách hi u qu và b n v ng luôn là mong mu n c a con ng i trong m i th i đ i Nhi u nhà khoa h c và các t ch c

qu c t đư đi sâu nghiên c u v n đ s d ng đ t m t cách b n v ng trên nhi u vùng

c a th gi i, trong đó có Vi t Nam Vi c s d ng đ t b n v ng nh m đ t đ c các

m c tiêu sau:

- Duy trì, nâng cao s n l ng (hi u qu s n xu t);

- Gi m r i ro s n xu t (an toàn);

- B o v ti m n ng ngu n l c t nhiên và ng n ng a thoái hoá đ t và n c (b o v );

- Có hi u qu lâu dài (lâu b n);

- c xư h i ch p nh n (tính ch p nh n)

Nh v y, s d ng đ t b n v ng không ch thu n tuỦ v m t t nhiên mà còn c v

m t môi tr ng, l i ích kinh t và xư h i N m m c tiêu mang tính nguyên t c trên đây

là tr c t c a vi c s d ng đ t b n v ng Trong th c ti n, vi c s d ng đ t đ t đ c c 5

m c tiêu trên thì s b n v ng s thành công, n u không s ch đ t đ c s b n v ng

m t vài b ph n hay s b n v ng có đi u ki n T i Vi t Nam, vi c s d ng đ t b n v ng

c ng d a trên nh ng nguyên t c trên và đ c th hi n trong 3 yêu c u sau:

- B n v ng v m t kinh t : cây tr ng cho hi u qu kinh t cao và đ c th tr ng

ch p nh n H th ng s d ng đ t ph i có m c n ng su t sinh h c cao trên m c bình

quân vùng có cùng đi u ki n đ t đai N ng su t sinh h c bao g m các s n ph m chính

T ng giá tr s n ph m trên đ n v di n tích là th c đo quan tr ng nh t c a hi u

qu kinh t đ i v i m t h th ng s d ng đ t T ng giá tr trong m t giai đo n hay c chu k ph i trên m c bình quân c a vùng, n u d i m c đó thì nguy c ng i s d ng

đ t s không có lưi, hi u qu v n đ u t ph i l n h n lưi su t ti n vay v n ngân hàng

- B n v ng v m t xã h i: thu hút đ c nhi u lao đ ng, đ m b o đ i s ng ng i

dân, góp ph n thúc đ y xư h i phát tri n áp ng nhu c u c a nông h là đi u c n quan tâm tr c n u mu n h quan tâm đ n l i ích lâu dài (b o v đ t, môi tr ng, )

S n ph m thu đ c c n tho mưn cái n, cái m c, và nhu c u s ng hàng ngày c a

ng i nông dân

N i l c và ngu n l c đ a ph ng ph i đ c phát huy H th ng s d ng đ t ph i

đ c t ch c trên đ t mà nông dân có quy n h ng th lâu dài, đ t đư đ c giao và

r ng đư đ c khoán v i l i ích các bên c th S d ng đ t s b n v ng n u phù h p

v i n n v n hoá dân t c và t p quán đ a ph ng, n u ng c l i s không đ c c ng

+ a d ng sinh h c bi u hi n qua thành ph n loài (đa canh b n v ng h n đ c canh, cây lâu n m có kh n ng b o v đ t t t h n cây hàng n m )

Ba yêu c u b n v ng trên là tiêu chu n đ xem xét và đánh giá các lo i hình s

d ng đ t hi n t i Thông qua vi c xem xét và đánh giá các yêu c u trên đ giúp cho

vi c đ nh h ng phát tri n nông nghi p vùng sinh thái [10], [45]

1.1.1.6 Lo i hình s d ng đ t

Trong đánh giá đ t, FAO đư đ a ra nh ng khái ni m v lo i hình s d ng đ t, đ a

vi c xác đ nh lo i hình s d ng đ t vào n i dung các b c đánh giá đ t và coi lo i

hình s d ng đ t là m t đ i t ng c a quá trình đánh giá đ t

Lo i hình s d ng đ t (land use type – LUT) là b c tranh mô t th c tr ng s

d ng đ t c a m i vùng v i nh ng ph ng th c s n xu t và qu n lý s n xu t trong đi u

ki n t nhiên, kinh t - xã h i và k thu t đ c xác đ nh [64]

Yêu c u c a các LUT là nh ng đòi h i v đ c đi m và tính ch t đ t đai đ b o v

m i LUT phát tri n b n v ng ó là nh ng yêu c u sinh tr ng, qu n lỦ, ch m sóc, các yêu c u b o v đ t và môi tr ng [64]

Có th li t kê m t s LUT khá ph bi n trong nông nghi p hi n nay, nh :

- Chuyên tr ng lúa: có th canh tác nh n c m a hay có t i ch đ ng, tr ng 1

T i Yên Bái, ngoài nh ng lo i hình k trên, còn xu t hi n thêm m t s LUT khác

nh : K t h p gi a tr ng lúa v i NTTS (mô hình 2 v lúa, 1 v cá); Chuyên tr ng cây lâu

n m (chè, cây n qu ) và K t h p tr ng r ng v i ch n nuôi đ i gia súc (tr ng keo - nuôi trâu, bò)

1.1.2.ăC ăs ălỦălu năv ăhi uăqu kinhăt ătrongăs d ngăđ tănôngănghi p

*) Theo cách tính toán, hi u qu bao g m: hi u qu tuy t đ i và hi u qu t ng

đ i Hi u qu tuy t đ i đ c tính b ng hi u s gi a k t qu và chi phí Hi u qu t ng

đ i đ c tính b ng t s gi a k t qu và chi phí

Hi u qu s n xu t trong nông nghi p đư đ c nhi u h c gi nghiên c u, n i b t

nh t là Theodore W Schultz (1964), Rizzo (1979) và Ellis (1993) Các h c gi này

đ u cho r ng c n phân bi t 3 khái ni m c b n v hi u qu là: hi u qu k thu t (technical efficiency), hi u qu phân b (allocative efficiency) và hi u qu kinh t (economic efficiency)

*) Hi u qu k thu t (TE): là s l ng s n ph m có th đ t đ c trên m t đ n

v đ u vào hay ngu n l c s d ng vào s n xu t trong nh ng đi u ki n c th v k thu t hay công ngh áp d ng vào nông nghi p Hi u qu k thu t đ c áp d ng ph

bi n trong kinh t vi mô đ xem xét tình hình s d ng ngu n l c c th Hi u qu này th ng đ c ph n ánh trong hàm s n xu t Hi u qu k thu t liên quan đ n

ph ng di n v t ch t c a s n xu t, hi u qu này ch ra r ng m t đ n v ngu n l c dùng vào s n xu t đem l i thêm bao nhiêu đ n v s n ph m Hi u qu k thu t ph thu c nhi u vào b n ch t k thu t và công ngh áp d ng vào s n xu t nông nghi p,

ph thu c vào k n ng c a ng i s n xu t c ng nh môi tr ng kinh t - xư h i khác

mà trong đó k thu t đ c áp d ng

Nh v y, có th hi u hi u qu k thu t trong s d ng đ t nông nghi p là s

l ng s n ph m có th đ t đ c trên m t đ n v di n tích đ t nông nghi p trong

nh ng đi u ki n c th v k thu t hay công ngh áp d ng vào s n xu t nông nghi p

Hi u qu k thu t liên quan đ n ph ng di n v t ch t c a s n xu t, hi u qu s d ng

đ t nông nghi p ch ra r ng m t đ n v di n tích đ t nông nghi p đ c dùng vào s n

xu t đem l i thêm bao nhiêu đ n v s n ph m

*) Hi u qu phân b (AE): là ch tiêu hi u qu trong các y u t giá s n ph m

và giá đ u vào đ c tính đ ph n ánh giá tr s n ph m thu thêm trên m t đ ng chi

phí chi thêm v đ u vào hay ngu n l c Th c ch t c a hi u qu phân b là hi u qu

k thu t có tính đ n các y u t v giá đ u vào và đ u ra Vì th mà hi u qu phân b còn đ c g i là hi u qu giá (price efficiency) Vi c xác đ nh hi u qu này gi ng

nh xác đ nh các đi u ki n v lỦ thuy t c n biên đ t i đa hóa l i nhu n i u đó có ngh a là hi u qu này đ t đ c khi giá tr biên c a s n ph m ph i b ng chi phí biên

c a ngu n l c s d ng vào s n xu t

*) Hi u qu kinh t (EE): là m c tiêu c a ng i s n xu t, là th c đo ph n ánh

m c đ thành công c a ng i s n xu t trong vi c l a ch n t h p đ u vào và đ u ra t i

u EE đ c tính b ng tích c a hi u qu k thu t và hi u qu phân b (EE = TE*AE)

Hi u qu kinh t là ph m trù kinh t , trong đó s n xu t đ t c hi u qu k thu t và hi u qu phân b i u đó có ngh a là c hai y u t hi n v t và giá tr đ u

đ c tính đ n khi xem xét vi c s d ng các ngu n l c trong nông nghi p N u đ t

đ c m t trong hai hi u qu , ho c là hi u qu k thu t, ho c là hi u qu phân b thì

m i ch th a mưn đi u ki n c n ch ch a ph i là đi u ki n đ cho hi u qu kinh t

Ch khi nào vi c s d ng ngu n l c đ t c ch tiêu v hi u qu k thu t và hi u qu phân b thì khi đó s n xu t m i đ t đ c hi u qu kinh t Nh v y, đ đ t đ c

hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p c ng c n ph i đ t đ c c hi u qu

k thu t và hi u qu phân b Tuy nhiên, hi u qu kinh t ch th hi n m c đích c a

ng i s n xu t là t i đa hóa l i nhu n Mu n s d ng đ t nông nghi p b n v ng c n quan tâm đ n c hi u qu v m t xư h i và môi tr ng [6]

Hình 1.2: Quan đi m v hi u qu s d ng đ t

Ba v n đ trên có quan h m t thi t v i nhau và có Ủ ngh a quan tr ng đ i v i

m c tiêu phát tri n b n v ng trong s n xu t nông nghi p Trong nhi u tr ng h p,

đ c bi t các n c đang và ch m phát tri n; nh ng vùng núi cao; nh ng vùng sâu; vùng xa, n i dân c có trình đ th p, k thu t canh tác l c h u nh t nh Yên Bái, đ

đ t đ c l i ích kinh t thì nhi u khi l i ích v m t xư h i và môi tr ng không đ c bàn đ n H u qu là c n ki t, thoái hóa tài nguyên đ t, đ t l i cho n ng su t th p h n

và thu nh p b gi m, ng i nông dân nh ng vùng đó l i ti p t c b r i vào vòng nghèo đói Và c nh v y, vòng lu n qu n c a s nghèo đói và phát tri n không b n

v ng duy trì h t th h này qua th h khác, t o nguy c t t h u xa h n v m i m t

gi a nh ng b ph n dân c trong nh ng vùng này v i nh ng vùng mà đó ng i dân thành công trong vi c đi u hòa c l i ích kinh t , l i ích xư h i và l i ích v môi

tr ng trong quá trình phát tri n

Song, đ hi u rõ v hi u qu kinh t , c n ph i phân bi t k t qu v i hi u qu kinh t , phân bi t hi u qu kinh t v i các ch tiêu đo l ng hi u qu kinh t Bên c nh

đó, c ng c n nh n ra nh ng u đi m, nh c đi m c a ph ng th c đánh giá hi u qu kinh t theo quan đi m truy n th ng và quan đi m hi n đ i

V s khác nhau gi a k t qu và hi u qu kinh t , ta th y, hi u qu kinh t là

ph m trù so sánh th hi n m i t ng quan gi a chi phí b ra và k t qu thu đ c, còn

k t qu kinh t ch là m t y u t trong đ c s d ng đ xác đ nh hi u qu mà thôi

HQKT HQXH

Th c t cho th y, các ho t đ ng s n xu t kinh doanh c a t ng t ch c c ng nh

c a c n n kinh t qu c dân mang l i k t qu đ c tính b ng kh i l ng s n ph m hàng hoá, giá tr s n l ng hàng hoá, doanh thu bán hàng,… Nh ng k t qu này ch

ph n ánh quy mô ho t đ ng kinh t mà ch a ph n ánh đ c trình đ t ch c s n xu t

c a m t đ n v ho c m t n n kinh t , ch a tr l i đ c các câu h i nh : đ c t o ra

b ng cách nào? B ng ph ng ti n gì? Chi phí b ng bao nhiêu?

gi i quy t đ c v n đ này, k t qu c a quá trình s n xu t ph i đ c đ t trong m i quan h so sánh v i chi phí và ngu n l c khác Trong đi u ki n gi i h n ngu n l c, ph i t o ra k t qu s n xu t cao, t o ra đ c nhi u s n ph m hàng hoá cho

xư h i Chính đi u này th hi n trình đ s n xu t trong n n kinh t qu c dân mà theo C.Mác thì đây là c s đ phân bi t trình đ v n minh c a n n s n xu t này so v i n n

s n xu t khác Hi u qu kinh t chính là y u t th hi n đ c đi u này

V s khác nhau gi a hi u qu kinh t và các ch tiêu đo l ng hi u qu kinh

hi u qu kinh t là k t qu s n xu t và ngu n l c cho s n xu t mang các đ c tr ng

g n li n v i quan h s n xu t c a xư h i Hi u qu kinh t ch u nh h ng c a các quan h kinh t , quan h xư h i, quan h lu t pháp t ng qu c gia và các quan h khác

c a h t ng c s c ng nh th ng t ng ki n trúc V i ngh a này, hi u qu kinh t

ph n ánh toàn di n s phát tri n c a t ch c s n xu t, c a n n s n xu t xư h i

Là m t ph m trù tr u t ng vì hi u qu kinh t th hi n trình đ s n xu t, trình đ qu n lỦ kinh doanh, trình đ s d ng các y u t đ u vào c a quá trình s n

xu t đ đ t đ c k t qu cao đ u ra v i chi phí th p nh t

Là ph m trù c th vì hi u qu kinh t có th đo l ng đ c thông qua m i quan

h b ng l ng gi a k t qu s n xu t v i chi phí b ra ng nhiên, không th có m t

ch tiêu t ng h p nào có th ph n ánh đ c đ y đ các khía c nh khác nhau c a hi u

qu kinh t Thông qua các ch tiêu th ng kê, k toán có th xác đ nh đ c h th ng ch

tiêu đo l ng hi u qu kinh t M i ch tiêu ph n ánh m t khía c nh nào đó c a hi u qu kinh t H th ng ch tiêu này quan h v i nhau theo th b c t ch tiêu t ng h p, sau đó

đ n các ch tiêu ph n ánh các y u t riêng l c a quá trình s n xu t kinh doanh

Tóm l i, vi c nâng cao hi u qu kinh t đ c hi u là nâng cao các ch tiêu đo

l ng và m c đ đ t đ c các m c tiêu đ nh tính theo h ng tích c c [11]

1.1.2.2 Các quan đi m v hi u qu kinh t

Nghiên c u v hi u qu kinh t , chúng tôi nh n th y đư có hai quan đi m khác nhau v v n đ này, c th là:

*) Quan đi m truy n th ng

Quan đi m truy n th ng cho r ng, nói đ n hi u qu kinh t là nói đ n ph n còn l i c a k t qu s n xu t kinh doanh sau khi đư tr chi phí Hi u qu kinh t đ c

đo b ng các chi phí và lưi Nhi u tác gi theo quan đi m này cho r ng, hi u qu kinh

t đ c xem nh là t l gi a k t qu thu đ c v i chi phí b ra, hay ng c l i là chi phí trên m t đ n v s n ph m hay giá tr s n ph m Nh ng ch tiêu hi u qu này

th ng là giá thành s n ph m hay m c sinh l i c a đ ng v n đ c tính toán khi k t thúc m t quá trình s n xu t kinh doanh [24]

Quan đi m truy n th ng trên ch a th t toàn di n khi xem xét đ n hi u qu kinh

t S thi u toàn di n đ c th hi n qua nh ng khía c nh sau: Th nh t, hi u qu kinh

t đ c xem xét v i quá trình s n xu t kinh doanh trong tr ng thái t nh, ch xem xét

hi u qu sau khi đư đ u t Trong khi đó, hi u qu kinh t l i là m t v n đ r t quan

tr ng không nh ng cho phép chúng ta bi t đ c k t qu đ u t mà còn giúp chúng ta xem xét tr c khi ra quy t đ nh có nên ti p t c đ u t hay không và nên đ u t bao nhiêu, đ n m c đ nào Trên ph ng di n này, quan đi m truy n th ng ch a đáp ng

đ c đ y đ Th hai, quan đi m truy n th ng không tính y u t th i gian khi tính

toán thu và chi cho m t ho t đ ng s n xu t kinh doanh Do đó, thu và chi trong tính

toán hi u qu kinh t là ch a đ y đ và chính xác Th ba, hi u qu kinh t ch bao

g m hai ph m trù c b n là thu và chi Hai ph m trù này ch y u liên quan đ n y u t tài chính đ n thu n nh chi phí v v n, lao đ ng, thu v s n ph m và giá c Trong khi

đó, các ho t đ ng đ u t và phát tri n l i có nh ng tác đ ng không ch đ n thu n v

m t kinh t mà còn trên c các ph ng di n khác n a Bên c nh đó, có nh ng ph n thu

l i ho c nh ng kho n chi phí mà lúc đ u khó ho c không l ng hoá đ c nh ng l i đáng k thì l i không đ c ph n ánh cách tính theo quan đi m truy n th ng này [24]

*) Quan đi m hi n đ i

Các nhà kinh t đư đ a ra quan ni m hi n đ i v hi u qu kinh t nh m kh c

ph c nh ng h n ch c a quan đi m truy n th ng Theo quan đi m hi n đ i, khi tính

hi u qu kinh t ph i c n c vào t h p các y u t C th là:

- Tr ng thái đ ng c a m i quan h gi a đ u vào và đ u ra V m i quan h này,

c n phân bi t rõ ba ph m trù: hi u qu k thu t, hi u qu phân b các ngu n l c và

hi u qu kinh t Hi u qu k thu t là s s n ph m (O) thu thêm trên m t đ n v đ u vào (I) đ u t thêm T s ∂O/∂I đ c g i là s n ph m biên Hi u qu phân b ngu n

l c là giá tr s n ph m thu thêm trên m t đ n v chi phí đ u t thêm Th c ch t nó là

hi u qu k thu t có tính đ n các y u t giá đ u vào và giá s n ph m Hi u qu phân

b đ t t i đa khi doanh thu biên b ng chi phí biên Hi u qu kinh t là ph n thu thêm trên m t đ n v đ u t thêm Ch đ t đ c hi u qu kinh t khi c hi u qu k thu t và

hi u qu s d ng ngu n l c là t i đa [24]

- Y u t th i gian: các nhà kinh t đ ng đ i đư coi th i gian là m t y u t trong tính toán hi u qu Cùng đ u t m t l ng v n nh nhau và cùng có t ng doanh thu b ng nhau nh ng có th có hi u qu khác nhau trong nh ng th i đi m khác nhau

- Hi u qu tài chính, xư h i và môi tr ng: các quan đi m hi n đ i cho r ng

hi u qu v tài chính ph i phù h p v i xu th th i đ i, phù h p v i chi n l c t ng

tr ng và phát tri n kinh t b n v ng c a các qu c gia hi n nay [24]

Nh n th c đ c nh ng u đi m và h n ch trong các quan đi m v hi u qu kinh t , trong nghiên c u này, chúng tôi đư k t h p c hai quan đi m đ xem xét và tính toán hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p t i t nh mi n núi Yên Bái

1.1.2.3 N i dung và b n ch t c a hi u qu kinh t

Cho dù theo quan đi m truy n th ng hay hi n đ i, hi u qu kinh t luôn liên quan

đ n các y u t tham gia vào quá trình s n xu t kinh doanh N i dung xác đ nh hi u qu kinh t bao g m:

- Xác đ nh các y u t đ u vào: đó là chi phí trung gian, chi phí s n xu t, chi phí lao đ ng và d ch v , chi phí v n đ u t và đ t đai, v.v

- Xác đ nh các y u t đ u ra (m c tiêu đ t đ c): tr c h t hi u qu kinh t là các m c tiêu đ t đ c c a t ng h gia đình, t ng c s s n xu t ph i phù h p v i m c tiêu chung c a n n kinh t qu c dân, hàng hóa s n xu t ra ph i trao đ i đ c trên th

tr ng, các k t qu đ t đ c là: kh i l ng s n ph m, giá tr s n xu t, giá tr gia t ng,

l i nhu n, v.v

B n ch t hi u qu kinh t , v m t đ nh l ng là xem xét, so sánh k t qu thu

đ c và chi phí b ra, ng i ta ch thu đ c hi u qu kinh t khi k t qu thu đ c l n

h n chi phí b ra, chênh l ch này càng l n thì hi u qu kinh t càng cao và ng c l i

V m t đ nh tính, m c đ hi u qu kinh t cao là ph n ánh n l c c a t ng khâu, c a

m i c p trong h th ng s n xu t ph n ánh trình đ n ng l c qu n lỦ s n xu t kinh doanh S g n bó c a vi c gi i quy t nh ng yêu c u và m c tiêu kinh t v i nh ng yêu

c u và m c tiêu chính tr xư h i Hai m t đ nh tính và đ nh l ng là c p ph m trù c a

hi u qu kinh t có quan h m t thi t v i nhau [11]

1.1.2.4 Khái ni m và s c n thi t ph i đánh giá hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p

Cho đ n nay, ch a có tài li u nào đ a ra khái ni m rõ ràng v “hi u qu kinh t

trong s d ng đ t nông nghi p” Qua nghiên c u t ng quan lỦ lu n v hi u qu , tác gi

cho r ng: “ải u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p là m t ph m trù khoa h c

ph n ánh quan h so sánh gi a k t qu kinh t và chi phí kinh t đã b ra đ đ t đ c

k t qu đó trên m t đ n v di n tích đ t nông nghi p đ c s d ng trong m t th i k

nh t đ nh” V y, vì sao c n đánh giá hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p?

t nông nghi p là m t tài nguyên quan tr ng đ i v i s t n t i và phát tri n

c a m t qu c gia Mu n quy ho ch và s d ng ngu n tài nguyên này m t cách hi u

qu , c n ph i đánh giá th c tr ng hi u qu s d ng, đ c bi t là hi u qu kinh t đ tìm

l i gi i cho các v n đ nh : Di n tích các lo i đ t nông nghi p b ng bao nhiêu? C

c u m i lo i đ t nh th nào? t nông nghi p đang đ c s d ng ra sao? Hi u qu s

d ng cao hay th p? Nh ng nhân t nào quy t đ nh hi u qu s d ng ngu n tài nguyên

đ t nông nghi p? Gi i pháp nào c n th c thi đ nâng cao hi u qu s d ng ngu n tài nguyên này nh m đ m b o cho s phát tri n b n v ng c a m i qu c gia?

T i Vi t Nam - m t n c nông nghi p, đ t nông nghi p có vai trò đ c bi t quan

tr ng Trong nh ng n m qua, dù đư có nhi u đ i m i phù h p v i đi u ki n th c t h n,

di n tích đ t s n xu t nông nghi p đư có s t ng lên đáng k theo th i gian, song di n tích đ t lúa l i gi m đi, kèm theo đó, công tác quy ho ch s d ng đ t, đ c bi t là đ t nông nghi p v n còn nhi u b t c p, d n đ n hi u qu s d ng đ t th p, gây lưng phí l n

Nhi u di n tích đ t nông nghi p đư chuy n m c đích s d ng nh ng v n b b hoang trong khi có bi t bao ng i nông dân ph i r i vào c nh thi u đ t s n xu t

C ng do vi c qu n lỦ và s d ng còn nhi u b t c p nên ngu n thu t đ t đai c ng

r t h n ch Theo báo cáo c a B Tài chính, thu đ t không t o ra ngu n thu đáng k ,

t ng các ngu n thu t đ t c a n c ta ch chi m kho ng 5 - 8% t ng thu ngân sách nhà

n c, trong đó ch y u là thu ti n s d ng đ t ây là m c th p so v i các n c trên th

gi i Gi i quy t t n g c v n đ này đ ngu n tài nguyên đ t th c s phát huy hi u qu ,

tr thành đ ng l c cho phát tri n kinh t – xư h i đang là nhi m v c p bách hi n nay

Không th ch quan v i th c t i, m c dù hi n nay Vi t Nam v n là n c xu t

kh u g o l n c a th gi i, song n u hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p không đ c nâng cao h n, vi c s d ng đ t nông nghi p không đ c c i thi n theo

h ng b n v ng h n, thì nhi u kh n ng nghèo đói và phát tri n không b n v ng s là

n ng l c qu n lỦ đ t đai c ng đư đ c đ c p chi ti t, trong đó, Ngh quy t nêu rõ:

“ y m nh công tác đi u tra, đánh giá ch t l ng, ti m n ng đ t đai đáp ng yêu c u

qu n lý, s d ng đ t, ng phó v i bi n đ i khí h u và phát tri n b n v ng Ph bi n, giáo d c chính sách, pháp lu t đ t đai cho c ng đ ng, nh t là đ i v i đ ng bào vùng sâu, vùng xa, vùng đ ng bào dân t c thi u s ; u tiên đ u t xây d ng c s d li u,

h t ng thông tin v đ t đai và tài s n g n li n v i đ t theo h ng hi n đ i, công khai, minh b ch, ph c v đa m c tiêu; ”

N i dung Ngh quy t cho th y, h n lúc nào h t, nâng cao hi u qu công tác qu n

lỦ đ t đai nói chung và đ t nông nghi p nói riêng c n đ c coi là nhi m v c p bách

Vi c tìm ki m các gi i pháp đ ng b : t ng c ng áp d ng khoa h c k thu t đ nâng cao chu i giá tr s n ph m, h tr cây tr ng, h tr thiên tai, mi n thu l i phí, nâng cao

hi u qu s d ng đ t nông nghi p, c i thi n thu nh p t đ t nông nghi p cho ng i nông dân, đ ng i nông dân yên tâm s n xu t trên đ t nông nghi p, s ng đ c b ng ngh nông là h t s c c n thi t

l a ch n đ c nh ng gi i pháp và th t u tiên cho m i gi i pháp, đánh giá

hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p là m t vi c có Ủ ngh a quan tr ng, có tính ch t quy t đ nh Ph i d a trên b c tranh th c tr ng v hi u qu kinh t trong s

d ng đ t nông nghi p, m i đ a ph ng, m i qu c gia m i có th ho ch đ nh đ c chính sách phù h p, hi u qu

Nh v y, nâng cao hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p là m t đòi

h i t t y u c a s phát tri n xư h i i v i ng i s n xu t, t ng hi u qu chính là c

s đ h t ng l i nhu n i v i ng i tiêu dùng, t ng hi u qu chính là đ m b o cho

h có m c th a d ng cao h n (đ c s d ng hàng hoá v i l ng nhi u h n, giá th p

h n và ch t l ng t t h n) Xư h i càng phát tri n v i công ngh cao, k thu t m i,

vi c nâng cao hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p càng g p nhi u thu n l i

h n Nâng cao hi u qu s làm t ng l i ích c a c xư h i b i l i ích c a c ng i s n

xu t và ng i tiêu dùng đ u đ c c i thi n Tuy nhiên, vi c nâng cao hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p ph i đ c đ t trong m i quan h b n v ng v i hi u qu

xư h i và hi u qu môi tr ng, c tr c m t và lâu dài

Trong b i c nh bi n đ i khí h u, đ đáp ng yêu c u phát tri n b n v ng v

m i m t, vi c nghiên c u, đánh giá hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p t i các t nh vùng cao, mi n núi – nh ng vùng đ t đai r ng l n, nhi u ti m n ng nh ng

c ng có nhi u khó kh n và n ch a nhi u r i ro là vi c làm h t s c quan tr ng ánh giá hi u qu kinh t trong s d ng đ t t i nh ng vùng này không ch mang l i nh ng giá tr v m t kinh t , t o ti n đ xóa đói gi m nghèo, mà còn có giá tr to l n v m t

xư h i (t o vi c làm, nâng cao thu nh p cho lao đ ng nghèo, dân t c thi u s ; nâng cao

trình đ dân trí, thay đ i t p quán sinh ho t, t p quán canh tác theo h ng tích c c

h n; b o v biên c ng, ch quy n c a T qu c; duy trì b n s c vùng mi n; c ng c

ni m tin trong nhân dân, t o s n đ nh v chính tr , xư h i;…) Bên c nh đó, đánh giá

hi u qu kinh t c a m i lo i hình s d ng đ t là m t vi c làm c th r t có Ủ ngh a, giúp cho các đ a ph ng l a ch n đ c nh ng ph ng án s n xu t kinh doanh v a mang l i thu nh p cao, n đ nh, t ng kh n ng ng phó v i bi n đ i khí h u, v a gi m

b t các nguy c làm suy thoái môi tr ng

1.1.2.5 Nh ng nhân t nh h ng đ n hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p

a) i u ki n t nhiên

S phát tri n c a b t c ho t đ ng kinh t nào c ng ph thu c vào đi u ki n t nhiên Song, đ i v i các ho t đ ng s n xu t kinh doanh trong nông nghi p thì tác đ ng

c a nhân t t nhiên th hi n rõ nét h n c , th m chí còn mang tính quy t đ nh i u

ki n t nhiên nh : v trí, đ a hình, khí h u, nhi t đ , đ m, ánh sáng, ngu n n c, có tác đ ng không nh đ n hi u qu s d ng đ t đai trong s n xu t nông nghi p

*) V trí, đ a hình, đ t đai: t đai là y u t s n xu t không th thi u đ c trong

s n xu t nông nghi p, là m i quan tâm hàng đ u đ i v i ng i làm nông nghi p S n

xu t nông nghi p ph i g n li n v i đ t đai, qu đ t nhi u hay ít, t t hay x u, v trí thu n l i hay không, đ d c l n hay nh , đ u nh h ng đ n k t qu s n xu t và tác

đ ng đ n thu nh p c a ng i nông dân i u ki n t nhiên có nh h ng tr c ti p t i

s n xu t nông nghi p b i vì đây là c s đ sinh v t sinh tr ng, phát tri n và t o sinh

kh i ánh giá đúng đi u ki n t nhiên là c s xác đ nh cây tr ng v t nuôi phù h p

và đ nh h ng đ u t thâm canh đúng

vùng đ ng b ng, đ t nông nghi p đ c hình thành ch y u do s b i t phù sa

c a h th ng các sông l n theo nh ng lo i hình tam giác châu th ho c đ ng b ng ven

bi n V i các đ c đi m là đ a hình t ng đ i b ng ph ng, có ngu n n c t i thu n

l i, đ t đai màu m phì nhiêu, đ ng b ng đư và đang là nh ng cánh đ ng l n ngày càng phong phú v ch ng lo i cây tr ng theo s phát tri n c a gi ng và h th ng canh tác m i mi n núi, đ t đai r t phong phú, đa d ng, đ a hình xen k gi a các cánh

đ ng nh h p hình thành do phù sa sông su i, các thung l ng do đ t b i t mà thành

v i nh ng vùng đ t cao, nh ng tri n đ i, núi d c r t khác nhau v đ c đi m th

nh ng, th m th c v t, ngu n n c và đ m đ c khai thác, s d ng b i nhi u t c

ng i khác nhau Vì v y, quá trình s d ng đ t nói chung và đ t nông nghi p nói riêng

mi n núi c ng có s khác bi t v i mi n xuôi, th hi n qua ch ng lo i cây tr ng, c

c u mùa v , n ng su t cây tr ng r i đ n thu nh p c a h nông dân [12]

*) Khí h u, th i ti t: Y u t khí h u, th i ti t nh h ng tr c ti p đ n s n xu t

nông nghi p và đi u ki n sinh ho t c a con ng i Nhi t đ bình quân, s sai khác

nhi t đ ánh sáng, l ng m a, đ m, s gi n ng, tr c ti p nh h ng t i s phân

b , sinh tr ng và phát tri n c a cây tr ng, v t nuôi L ng m a có Ủ ngh a quan

tr ng trong vi c gi nhi t đ , đ m c a đ t, c ng nh kh n ng đ m b o cung c p

n c cho quá trình sinh tr ng c a cây tr ng và v t nuôi [12]

b) i u ki n kinh t - xã h i

i u ki n kinh t - xư h i bao g m: các y u t v ch đ xư h i; dân s và lao đ ng; thông tin và chính sách; trình đ dân trí; yêu c u qu c phòng - an ninh; s c s n xu t và trình đ phát tri n kinh t hàng hoá; c c u kinh t và phân b s n xu t; các đi u ki n phát tri n công nghi p, nông nghi p, th ng m i, giao thông v n t i; th y l i; s phát tri n c a khoa h c k thu t; trình đ qu n lỦ s d ng lao đ ng; đi u ki n trang thi t b

v t ch t cho công tác phát tri n ngu n nhân l c, Trong đó, các nhân t xư h i th ng

có Ủ ngh a quy t đ nh, ch đ o v vi c s d ng đ t đai nói chung, s d ng đ t nông nghi p nói riêng Ph ng th c s d ng đ t nông nghi p đ c quy t đ nh b i yêu c u

c a xư h i và m c tiêu kinh t trong t ng th i k nh t đ nh

Ch đ s h u t li u s n xu t và đi u ki n kinh t - xã h i khác nhau đư tác đ ng

đ n vi c qu n lỦ s d ng đ t nông nghi p, kh ng ch ph ng th c và hi u qu s

d ng đ t Trình đ phát tri n xư h i và kinh t khác nhau d n đ n trình đ s d ng đ t nông nghi p c ng khác nhau N n kinh t và khoa h c k thu t nông nghi p càng phát tri n thì kh n ng s d ng đ t nông nghi p c a con ng i càng đ c nâng cao

Chính sách và nh ng quy đ nh c a Nhà n c là nhân t nh h ng l n đ n hi u

qu s d ng đ t nông nghi p Có b n nhóm chính sách có tác đ ng gián ti p đ n hi u

qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p: nhóm th nh t th ng có nh h ng tr c

ti p là: các chính sách liên quan quy n s d ng đ t nông nghi p; nhóm th hai bao

g m các chính sách liên quan đ n giá s n ph m, giá đ u vào; nhóm th ba g m các

chính sách phát tri n c s h t ng: giao thông, th y l i, giáo d c, thông tin, nghiên

c u và phát tri n khoa h c công ngh và nhóm th t g m các chính sách liên quan

đ n tín d ng và lưi su t [12], [59], [79]

c) C s h t ng ph c v s n xu t

ây c ng là nhân t c b n quy đ nh hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p C s h t ng bao g m giao thông, th y l i, thông tin liên l c, các d ch v v

s n xu t và khoa h c - k thu t Nh ng y u t này tác đ ng c tr c ti p và gián ti p

đ n hi u qu kinh t trong s d ng đ t nông nghi p [12], [69], [73], [74]

d) K thu t, công ngh

B n ch t c a k thu t hay công ngh áp d ng vào nông nghi p có nh h ng r t

l n đ n n ng su t đ t đai và hi u qu kinh t Nh chúng ta đư bi t, đ i m i công ngh

trong nông nghi p có th h ng vào vi c ti t ki m các ngu n l c, phát tri n các công ngh đòi h i m c đ u t th p, ít s d ng ch t hóa h c trong s n xu t nông nghi p, phát huy ki n th c c truy n c a nông dân và th c hi n m c tiêu đa d ng sinh h c

Hi u qu s d ng các ngu n l c trong nông nghi p nói chung và hi u qu s d ng đ t nông nghi p nói riêng ph thu c nhi u vào công ngh áp d ng trong s n xu t Có khi cùng ch ng lo i và s l ng đ u vào nh ng đ i m i cách th c, k n ng s d ng c ng

có th d n đ n s thay đ i l n trong k t qu c ng nh hi u qu kinh t [1]

Bi n pháp k thu t canh tác c ng có nh h ng l n đ n hi u qu kinh t trong s

d ng đ t nông nghi p Bi n pháp k thu t canh tác là các tác đ ng c a con ng i vào đ t đai, cây tr ng, v t nuôi nh m t o nên s hài hoà gi a các y u t c a quá trình s n xu t đ hình thành, phân b và tích lu n ng su t kinh t Theo ng H ng D t, bi n pháp k thu t canh tác là nh ng tác đ ng th hi n s hi u bi t sâu s c c a con ng i v đ i t ng

s n xu t, v th i ti t, v đi u ki n môi tr ng, th hi n nh ng d báo thông minh và s c

x o, s l a ch n các tác đ ng k thu t, l a ch n ch ng lo i c ng nh cách s d ng đ u vào phù h p v i các quy lu t t nhiên c a sinh v t nh m đ t m c tiêu đ ra [9]

Theo m t s nhà nghiên c u v đ t đai, các n c phát tri n, khi có tác đ ng tích

c c c a k thu t, gi ng m i, thu l i, phân bón t i hi u qu thì yêu c u đ i v i t

ch c s d ng đ t c ng đ c đ t ra Th c t c ng cho th y, ng d ng công ngh s n

xu t ti n b là m t đ m b o v t ch t cho kinh t nông nghi p t ng tr ng nhanh Cho

đ n gi a th k XXI, trong nông nghi p Vi t Nam, quy trình k thu t có th góp ph n

đ n 30% c a n ng su t kinh t Nh v y, nhóm các bi n pháp k thu t đ c bi t có Ủ ngh a quan tr ng trong quá trình khai thác đ t theo chi u sâu và nâng cao hi u qu s

d ng đ t nông nghi p [12], [63], [79]

e) i u ki n s n xu t c a nông h

Ki n th c và k n ng c a nông dân góp ph n quan tr ng trong vi c nâng cao hi u

qu kinh t s d ng đ t nông nghi p Kh n ng ti p thu k thu t và n ng su t cây

tr ng, v t nuôi có liên quan ch t ch đ n ki n th c và k n ng canh tác c a nông dân Trình đ v n hóa và kinh nghi m có th đ c coi là nh ng bi n đ c l p quy đ nh đ n

n ng su t và hi u qu trong s n xu t nông nghi p [1], [60], [79]

Bên c nh đó, di n tích đ t, s l ng lao đ ng, l ng v n mà h nông dân có đ

ph c v s n xu t nông nghi p,…c ng là nh ng bi n s quan tr ng trong nhân t này

f) Th tr ng trong nông nghi p

Bàn v th tr ng trong nông nghi p c n k đ n th tr ng đ u vào và đ u ra

Ph n l n các th tr ng trong nông nghi p mang tính c nh tranh cao h n so v i các

ngành khác trong n n kinh t Vì v y, t o ra th tr ng c nh tranh lành m nh, c ng là

m t trong nh ng đi u ki n nâng cao hi u qu s d ng các ngu n l c trong nông nghi p,

đ c bi t là đ t nông nghi p Môi tr ng c nh tranh lành m nh, trong đó các thành ph n kinh t qu c doanh, t nhân và h p tác xư có quy n ngang nhau trong vi c t o v n, s

d ng các thông tin mua và bán s n ph m [1], [69], [70]

Tóm l i, các đi u ki n t nhiên, kinh t - xư h i, khuynh h ng quan tâm quá

m c đ n l i ích kinh t luôn luôn chi ph i quá trình s d ng đ t nông nghi p và hi u

qu c a quá trình này Hi n nay, do nhi u nguyên nhân ch quan c ng nh khách quan, đ t đai nhìn chung đang b khai thác m t cách không h p lỦ, c th là khai thác quá m c – v t quá kh n ng mang t i (carrrying capacity) c a đ t, làm cho đ t nông nghi p b gi m sút v s l ng và suy thoái v ch t l ng Vì v y, c n ph i d a vào quy lu t t nhiên và quy lu t kinh t - xư h i đ nghiên c u m i quan h gi a các y u

t t nhiên, kinh t - xư h i trong vi c s d ng đ t nông nghi p C n c n c vào nh ng yêu c u c a th tr ng, c a xư h i đ xác đ nh h ng s d ng đ t nông nghi p, k t h p

ch t ch yêu c u s d ng v i u th tài nguyên c a đ t đai nh m đ t t i c c u h p lỦ

nh t v i di n tích đ t nông nghi p có h n, mang l i hi u qu kinh t , hi u qu xư h i

c ng nh hi u qu v môi tr ng, đ ng th i nên có chính sách phù h p nh m c i thi n ch t l ng đ t nông nghi p [12]

1.1.2.6 c đi m và tiêu chu n đánh giá hi u qu s d ng đ t nông nghi p

a) c đi m đánh giá hi u qu s d ng đ t nông nghi p

- Tr c h t và quan tr ng nh t là đánh giá hi u qu kinh t c a quá trình s n xu t

di n ra trên di n tích đ t nông nghi p đó Trong quá trình khai thác, s d ng đ t nông nghi p con ng i luôn mong mu n thu đ c nhi u s n ph m nh t trên m t đ n v di n tích v i chi phí th p nh t i u đó kh ng đ nh r ng, khi đánh giá hi u qu s d ng đ t nông nghi p, tr c h t, ph i đ c xác đ nh b ng k t qu thu đ c trên m t đ n v di n tích c th , k t qu thu đ c trên m t đ ng chi phí, trên m t lao đ ng đ u t

- ánh giá hi u qu s d ng đ t nông nghi p c n ph i quan tâm đ n nh ng tác

đ ng c a s n xu t nông nghi p đ n các v n đ xư h i bao g m: gi i quy t vi c làm,

t ng thu nh p, nâng cao trình đ dân trí trong nông thôn i u đó kh ng đ nh thêm

r ng, ho t đ ng s n xu t nông nghi p mang tính xư h i r t sâu s c Th c ch t v n đ này là đ c p đ n hi u qu xã h i khi đánh giá hi u qu s d ng đ t nông nghi p

- ánh giá hi u qu s d ng đ t nông nghi p ph i quan tâm t i nh ng nh h ng

c a s n xu t nông nghi p t i môi tr ng xung quanh Nông nghi p là ngành s n xu t

ch u nhi u tác đ ng và c ng có tác đ ng nhi u đ n môi tr ng c ng nh h sinh thái