Khái lược sự phát triển tư tưởng chủ nghĩa cá nhân và nội hàm khái niệm chủ nghĩa cá nhân

1- Sự phát triển tư tưởng “chủ nghĩa cá nhân” Chủ nghĩa cá nhân individualisme hay còn gọi là cá nhân chủ nghĩa là một thuật ngữ được sử dụng để mô tả một cách nhìn nhận trên phương diện

KHÁI LƯỢC SỰ PHÁT TRIỂN TƯ TƯỞNG “CHỦ NGHĨA CÁ NHÂN”

VÀ NỘI HÀM KHÁI NIỆM “CHỦ NGHĨA CÁ NHÂN”

Một thành tựu trong quá trình ngàn

năm tư duy và tiến hoá của nhân loại là tạo

ra khái niệm cá nhân Cá nhân, đó là con

người độc lập, tuy trừu tượng (không chỉ ra

một ai cụ thể), nhưng lại phổ cập (là bất cứ

cá thể nào trong nhân loại) mà không phân

biệt quốc tịch, màu da, trình độ Tuy

nhiên, trong hiện thực con người thường

hay đồng nhất cá nhân với bản thân mình,

nhưng cá nhân không phải là bản thân mình

đây là hai ý niệm rất khác nhau và không

thể lẫn lộn Cá nhân phải được hiểu là con

người được nhìn một cách độc lập với tư

cách thành viên của một tập thể nào đó, vì

không là riêng ai cả nhưng lại hiện diện

trong mọi người, nó được coi là giá trị cao

nhất Mỗi cá nhân là một thể hiện cụ thể của

con người nói chung và phải được tôn

trọng

1- Sự phát triển tư tưởng “chủ nghĩa

cá nhân”

Chủ nghĩa cá nhân (individualisme)

hay còn gọi là cá nhân chủ nghĩa là một

thuật ngữ được sử dụng để mô tả một cách

nhìn nhận trên phương diện xã hội, chính

trị, kinh tế hoặc đạo đức trong đó nhấn

mạnh đến sự độc lập của con người và tầm quan trọng của tự do và tự lực của mỗi cá nhân Những người theo chủ nghĩa cá nhân chủ trương không hạn chế mục đích và ham muốn cá nhân Họ phản đối sự can thiệp từ bên ngoài lên sự lựa chọn của cá nhân - cho

dù sự can thiệp đó là của xã hội, nhà nước, hoặc bất kỳ một nhóm hay một thể chế nào khác Chủ nghĩa cá nhân đối lập với những chủ thuyết nhấn mạnh đến việc công xã, nhóm, xã hội, chủng tộc, hoặc các mục đích quốc gia cần được đặt ưu tiên cao hơn các mục đích của cá nhân Chủ nghĩa cá nhân cũng đối lập với quan điểm truyền thống, tôn giáo, tức đối lập với bất cứ quan niệm nào cho rằng cần sử dụng các chuẩn mực đạo đức hay luân lý ở bên ngoài, để hạn chế

sự lựa chọn hành động của cá nhân

Những tư tưởng về chủ nghĩa cá nhân từ chỗ chỉ là tia sáng nhỏ, yếu ớt, thoáng hé lộ trong thời cổ đại Hy Lạp đã dần dần phát triển qua các thời kỳ Trung cổ, Phục hưng và trở thành một luồng tư tưởng mạnh mẽ, mang tính cách mạng trong thời đại ánh sáng (thế kỷ XVII - XVIII), làm khuynh đảo xã hội phương Tây truyền

thống vốn từng bị ngự trị bởi hệ tư tưởng

của chủ nghĩa tổng thể (holisme)

Tuy nhiên, sự bùng phát mạnh mẽ

của chủ nghĩa cá nhân trong thời đại ánh

sáng chủ yếu vẫn nằm ở khuôn khổ của

cuộc cách mạng tư tưởng, nghĩa là vẫn nằm

trong giai đoạn trừu tượng, chủ yếu diễn ra

ở khâu lý luận, học thuật của các triết gia

kiệt xuất phương Tây Đêcáctơ với việc

phát hiện ra "Cogito" đã chứng minh rằng,

"cái tôi tư duy" nói lên ý thức của cá nhân

khi nắm bắt được chính mình, khi xác lập

của mình bằng sức mạnh của tư duy Lépnít

với "thuyết đơn tử" đã chứng minh rằng, cá

nhân con người luôn mang tính chất của

một "đơn tử" Theo Lépnít, cá nhân con

người là một thực thể bị quy định bởi tính

đơn nhất trong một đơn tử người Tính cá

nhân ấy thể hiện ở những hành vi, năng lực,

ở việc khẳng định cái tôi - "cái đơn tử" - là

cái riêng, cái độc lập bên cạnh người khác

Với lý thuyết này, Lépnít đã góp phần cùng

với Đêcáctơ tôn vinh cái chủ thể cá nhân

của con người lên một vị trí đối trọng với

cái "toàn thể", "cái xã hội" mà trước đó,

trong xã hội truyền thống, nó luôn bị nhấn

chìm Tiếp theo, những tư tưởng của phái

Nivenlơ (phái Nivelleus - phái tuyên truyền

chủ nghĩa cá nhân theo tư tưởng thực hiện

quyền bình đẳng theo kiểu bình quân chủ

nghĩa), rồi của Lốccơ, Hốpxơ, Xpinôda,

đã đẩy những tư tưởng về chủ nghĩa cá nhân phát triển một cách đột phá đến mức được đánh giá có tính cách mạng lớn lao, có vai trò không khác gì cuộc cách mạng Côpécníc, làm khuynh đảo xã hội phương Tây Nhưng đó mới chỉ là cuộc cách mạng trên lý thuyết là chính Chỉ bước sang thế kỷ thứ XIX, những tư tưởng về chủ nghĩa cá nhân của các triết gia, những nhà lý luận nổi tiếng đó mới bắt đầu thực hiện, áp dụng dần dần trong thực tế đời sống của các xã hội phương Tây

Thuật ngữ "chủ nghĩa cá nhân" lần đầu tiên được các nhà xã hội Pháp theo đuổi học thuyết của Saint-Simon sử dụng để mô

tả cái mà họ tin là nguyên nhân của sự phân

rã xã hội Pháp sau Cách mạng 1789 Thuật ngữ "chủ nghĩa cá nhân" đã được sử dụng trước đó một cách tiêu cực bởi các nhà tư tưởng của phe phản đối cuộc Cách mạng Pháp theo trường phái Thần luận như Joseph de Maistre khi họ phản đối chủ nghĩa tự do trong chính trị Các nhà xã hội chủ nghĩa theo học thuyết của Saint-Simon không phản đối chủ nghĩa tự do chính trị nhưng họ nhìn nhận "chủ nghĩa cá nhân" là một hình thức của "chủ nghĩa vị kỷ" hoặc

"vô chính phủ" hay "là sự bóc lột tàn nhẫn

giữa con người với chính con người trong

xã hội công nghiệp hiện đại"

Trong tiếng Anh, thuật ngữ "chủ

nghĩa cá nhân" lần đầu được sử dụng là bởi

các nhà theo thuyết của Owen vào những

năm 1830 Tại Anh thuật ngữ "chủ nghĩa cá

nhân" được sử dụng với ý nghĩa tích cực

hơn so với ở Pháp được thể hiện trong các

tác phẩm của James Elishama Smith Mặc

dù ban đầu ông cũng là một nhà xã hội chủ

nghĩa theo phái Owen nhưng sau đó ông đã

từ bỏ ý tưởng tập thể về tài sản của chủ

nghĩa này và thấy ở chủ nghĩa tự do một

"chủ thuyết hoàn mỹ" cho phép phát triển

"tính sáng tạo bẩm sinh ban đầu" Không có

chủ nghĩa cá nhân, Smith lập luận, các cá

nhân không thể tạo ra những tài sản đồ sộ

để làm tăng hạnh phúc của mỗi cá nhân

Có thể nói, bước sang thế kỷ XIX, ở

châu Âu, quá trình cá nhân hóa trong đời

sống xã hội đã phát triển đến một độ chín

muồi và đã trở thành một trào lưu lan truyền

ra khắp thế giới ở những mức độ, điều kiện,

hoàn cảnh khác nhau Vấn đề độc lập, tự do,

dân chủ của cá nhân con người không còn

là vấn đề của xã hội châu Âu nữa, mà đã trở

thành vấn đề của mọi người trên khắp hành

tinh Thành quả này là quá trình phát triển

gian khổ, lâu dài, qua nhiều thế kỷ, nhiều

thời đại, nhưng tác động mạnh mẽ nhất, gần

gũi nhất chính là thành quả của những nhà triết học, chính trị, lý luận trong thời đại ánh sáng - những người đấu tranh cho các quyền con người (nhân quyền) Đó cũng là hệ quả phát triển của chủ nghĩa tư bản với sự ra đời của nền dân chủ tư sản (đặc biệt ở Anh và Pháp), với sự chiến thắng của những giá trị của chủ nghĩa nhân văn

Khái niệm "Chủ nghĩa cá nhân" đến thời kỳ này mới chính thức xuất hiện và trở thành một khái niệm quan trọng, phổ biến trong đời sống học thuật cũng như cuộc sống đời thường ở châu Âu (theo các nhà nghiên cứu phương Tây, danh từ

"Individualdsme" xuất hiện trong khoảng thời gian từ 1820 đến 1830) Có thể nói, sự

ra đời và phổ biến của từ "chủ nghĩa cá nhân" đã làm nên một dấu mốc quan trọng trong lịch sử phát triển nhân loại nói chung

và sự phát triển của cá nhân con người nói riêng

2- Nội hàm khái niệm “chủ nghĩa cá nhân”

Khái niệm "chủ nghĩa cá nhân" đến thế kỷ XIX có nội dung nói về quyền tự do, dân chủ cho mỗi cá nhân với tư cách những cái cơ bản về quyền của một con người, của mỗi cá nhân sống trong xã hội Nội dung này của "chủ nghĩa cá nhân" đã được luận chứng xuất sắc bởi một loạt những triết gia,

những nhà lý luận tiêu biểu, như

A.Tốcquơvin, B.Côngstăng (Bengamin

Constnat), F.Batiát (Frédéric Bastiat),

Gi.S.Min (John Stuart Mill), H.Xpenxơ

(Herbert Spencer),

Trong triết học chính trị, học thuyết

cá nhân về nhà nước quan niệm rằng nhà

nước cần giữa vai trò bảo vệ sự tự do hành

động của mỗi cá nhân theo đúng mong

muốn của cá nhân đó chừng nào mà sự tự

do đó không động chạm đến sự tự do của

các cá nhân khác Điều này đối lập với các

học thuyết tập thể về chính trị, mà theo các

học thuyết này thay vì để cá nhân theo đuổi

mục đích của bản thân họ thì nhà nước đảm

bảo cá nhân phục vụ cho quyền lợi chung

của xã hội Thuật ngữ cũng được sử dụng

để mô tả "sự sáng tạo của cá nhân" và "sự

tự do của cá nhân" nói chung

Trên thực tế, các nhà cá nhân chủ

nghĩa chủ yếu quan tâm tới việc bảo vệ sự

tự trị của mỗi cá nhân trước những ràng

buộc của các thể chế xã hội (như nhà nước)

áp đặt lên Nhiều nhà cá nhân chủ nghĩa đặc

biệt chú ý đến việc bảo vệ sự tự do của

thiểu số trước mong muốn của đa số và xem

cá nhân là một thiểu số nhỏ nhất

Đối với một số nhà cá nhân chủ

nghĩa, những người có quan điểm được gọi

là chủ nghĩa cá nhân phương pháp, thuật

ngữ "xã hội" là tập hợp rất lớn của các cá nhân Xã hội không bao giờ tồn tại bên ngoài hay ở trên cá nhân, và do vậy không thể được phép tiến hành bất cứ hành động nào vì hành động cần có chủ ý mà chủ ý cần

có chủ thể và toàn thể xã hội không phải là một chủ thể; chỉ có cá nhân mới là chủ thể

Chủ nghĩa cá nhân, đôi khi cũng gần gũi với các biến thể của chủ nghĩa vô chính phủ cá nhân, chủ nghĩa tự do hoặc chủ nghĩa tự do cổ điển, thông thường quan niệm rằng cá nhân biết rõ nhất và sâu sắc nhất và các nhà chức trách đại diện cho quyền lực công hoặc xã hội có quyền can thiệp vào quá trình ra quyết định của cá nhân chỉ khi có nhu cầu cấp thiết xuất hiện

Chủ nghĩa cá nhân có mối quan hệ phức tạp với chủ nghĩa vị kỷ (egoism) Trong tiến trình phát triển tư tưởng có một

số nhà cá nhân chủ nghĩa cũng là những người vị kỷ, các nhà cá nhân chủ nghĩa thường không tranh luận rằng ích kỷ về bản chất là tốt vốn có ngay từ khi sinh ra Thay vào đó, họ tranh luận rằng các cá nhân không có trách nhiệm ràng buộc nào đối với các áp đặt của xã hội (đạo đức); họ quan niệm rằng các cá nhân cần được tự do lựa chọn theo đuổi cách sống ích kỷ cũng như bất kỳ cách sống nào khác phù hợp với mong muốn của họ Một số các nhà các

nhân chủ nghĩa khác lại tranh luận rằng vị

kỷ là "tính tương đối của đạo đức" và mô tả

tính ích kỷ là một bản chất tốt Đặc biệt

cách hiểu Chủ nghĩa cá nhân có ý tiêu cực

trong một số xã hội và môi trường nhất

định, những nơi xem chủ nghĩa cá nhân gắn

liền với chủ nghĩa vị kỷ Ví dụ, chủ nghĩa

cá nhân bị phê phán nặng nề nhất ở các

nước Đông Á nơi mà các hành vi vị kỷ theo

truyền thống bị xem là những hành vi phản

bội của người đó trước những người mà cá

nhân đó có nghĩa vụ (ví dụ gia đình, tập thể,

xã hội)

Nhà chính trị, xã hội học Pháp F

Batiát đã phân tích rất rõ rằng, chủ nghĩa cá

nhân hoàn toàn khác tính ích kỷ, vì về bản

chất, nó tạo ra mối liên hệ xã hội và kêu gọi

sự hợp tác tự nguyện của cá nhân theo đuổi

các lợi ích của mình một cách chính đáng

Khi phê phán cách hiểu của một số nhà tư

tưởng theo khuynh hướng xã hội chủ nghĩa

coi chủ nghĩa cá nhân là một thói ích kỷ,

xấu xa ông đã khẳng định, đừng nên nghĩ là

khi nói mỗi người hãy lo cho chính mình và

cho mọi người là hai cái loại trừ nhau, là

không thể dung hợp với nhau Theo ông,

trên thực tế, khi con người luôn bị thúc đẩy

về lợi ích riêng, họ vẫn lo xích lại gần

những người khác, với đồng loại để hợp

nhất sức mạnh của mình, người này làm cho

người kia, người này phục vụ người kia để tìm được, chiếm hữu được những lợi ích riêng tư chính đáng

Học thuyết chủ nghĩa cá nhân kinh tế xem mỗi cá nhân cần được tự quyết trong các quyết định kinh tế của mình, đối lập với các quyết định do nhà nước, hoặc cộng đồng đưa ra cho anh ta Hơn thế, chủ nghĩa

cá nhân kinh tế chủ trương sở hữu tư nhân tài sản, đối lập với các cơ cấu tổ chức tập thể hay nhà nước Chủ nghĩa tư bản thường được nói đến như là một hệ thống kinh tế dựa trên những quan điểm này Dạng cấp tiến của chủ nghĩa tư bản thừa kế sâu sắc tư tưởng cá nhân chủ nghĩa trong kinh tế và được gọi là chủ nghĩa tư bản laissez-faire

Trong quá trình hình thành và phát triển, chủ nghĩa cá nhân vấp phải sự chống đối của những người muốn bảo vệ chủ nghĩa tổng thể, của những nhà nhân cách chủ nghĩa và những nhà lý luận, triết học của Nhà thờ Cho đến nay, cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân vẫn chưa kết thúc Tuy nhiên, chủ nghĩa cá nhân không vì thế

mà bị loại ra khỏi đời sống xã hội của con người Nó vẫn tiếp tục phát triển với những nội dung tích cực, vẫn được nhiều nhà lý luận, trong đó có một số người trước đây từng phê phán mạnh mẽ, tìm cách ủng hộ và bảo vệ Sau nhiều thăng trầm, chủ nghĩa cá

nhân bắt đầu từ những năm 80 của thế kỷ

XX trở lại đây, đã khởi sắc mạnh mẽ và dường như đã lấy lại vị thế Sự phát triển nhiều mặt của xã hội hiện đại đã tác động nhiều đến việc khẳng định sự hiện diện của

cá nhân, coi cá nhân là động lực, là nguồn lực quan trọng nhất để xây dựng xã hội, phát triển xã hội

TÀI LIỆU THAM KHẢO

- Tạp chí Triết học - Viện triết học, số 12 (163), tháng 12 – 2004, Nguyễn Hào Hải - Lịch sử phát triển chủ nghĩa cá nhân trong thế kỷ XIX

- Lại Nguyên Ân “Phạm trù chủ nghĩa cá nhân của tư tưởng phương Tây trong

sự lý giải của Phan Khôi” (Tham luận tại Hội thảo khoa học “Lý luận văn học Việt Nam thế kỷ XX”, do khoa Ngữ văn Đại học Sư phạm Hà Nội tổ chức ngày 07 tháng 6/2008)

“chủ nghĩa cá nhân”