Cấu trúc không gian ven đô các thành phố vùng bắc trung bộ theo hướng đô thị sinh thái, áp dụng cho thành phố vinh

47 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC CẤU TRÚC KHÔNG GIAN VEN ĐÔ CÁC THÀNH PHỐ VÙNG BẮC TRUNG BỘ THEO HƯỚNG ĐÔ THỊ SINH THÁI .... Do đó, việc nghiên cứu đề xuất cấu trúc không gian ven đô các thàn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC XÂY DỰNG

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC XÂY DỰNG

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Quý thầy cô khoa Đào tạo Sau đạihọc, khoa Kiến trúc và Quy hoạch trường Đại học Xây dựng Hà Nội, các thầy côgiáo trực tiếp giảng dạy, đóng góp ý kiến quý báu qua các kỳ seminar, và trong quátrình hoàn chỉnh luận án

Tôi chân thành cảm ơn quý lãnh đạo, thầy cô, đồng nghiệp trường Đại họcVinh, gia đình và bạn bè đã giúp đỡ tận tình, tạo điều kiện tốt cho tôi trong suốt quátrình học tập và hoàn thành luận án Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn Thầy côgiáo hướng dẫn đã hết lòng giúp đỡ và tận tình hướng dẫn tôi thực hiện luận án này.Tôi cũng vô cùng biết ơn những chuyên gia trên nhiều lĩnh vực liên quan đến côngtrình nghiên cứu này, đã cho tôi có cơ hội trao đổi phỏng vấn và cả những văn bảnthể hiện ý kiến, tư tưởng vô cùng quý giá đối với luận án

Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong quá trình thực hiện, song chắc chắn rằngluận án sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Tác giả rất mong nhận được sự góp ý,chỉ dẫn của quý thầy cô và các bạn đồng nghiệp

Xin chân thành cảm ơn!

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quảnghiên cứu trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng được đề cập đếntrong các luận án khác

Hà Nội, tháng 03 năm 2019

Tác giả luận án

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Mục lục ii

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt v

Danh mục các hình vẽ, bảng biểu vi

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do lựa chọn đề tài 1

2 Mục đích nội dung nghiên cứu 2

3 Đối tượng phạm vi nghiên cứu

2 4 Cơ sở khoa học 2

5 Phương pháp nghiên cứu 3

6 Đóng góp mới 3

NỘI DUNG 5

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CẤU TRÚC KHÔNG GIAN VEN ĐÔ CÁC THÀNH PHỐ VÙNG BẮC TRUNG BỘ THEO HƯỚNG ĐÔ THỊ SINH THÁI 5

1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài 5

1.2 Tổng quan cấu trúc không gian ven đô, đô thị sinh thái

7 1.2.1 Tổng quan lý thuyết không gian ven đô 7

1.2.2 Tổng quan lý thuyết về đô thị sinh thái 12

1.2.3 Tổng quan thực tiễn cấu trúc không gian ven đô các TP sinh thái 16

1.3 Thực trạng không gian ven đô các thành phố vùng Bắc Trung Bộ 26

1.3.1 Khái quát điều kiện tự nhiên các thành phố vùng Bắc Trung Bộ 26

1.3.2 Thực trạng quá trình phát triển không gian ven đô TP Thanh Hóa 29

1.3.3 Thực trạng quá trình phát triển không gian ven đô thành phố Vinh 33

1.3.4 Thực trạng quá trình phát triển không gian ven đô thành phố Hà Tĩnh 39

1.4 Một số luận điểm, luận án liên quan đến đề tài 42

1.4.1 Một số luận điểm của các nhà khoa học tại Việt Nam 42

1.4.2 Một số đề tài, luận án liên quan đến đề tài nghiên cứu 43

1.5 Một số vấn đề tồn tại và hướng nghiên cứu 45

1.5.1 Một số vấn đề tồn tại trong cấu trúc không gian ven đô 45

1.5.2 Hướng nghiên cứu của luận án 47

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC CẤU TRÚC KHÔNG GIAN VEN ĐÔ CÁC THÀNH PHỐ VÙNG BẮC TRUNG BỘ THEO HƯỚNG ĐÔ THỊ SINH THÁI 49

2.1 Cơ sở pháp lý 49

2.1.1 Hệ thống văn bản pháp luật 49

2.1.2 Định hướng quy hoạch chung các thành phố Bắc Trung Bộ 49

2.1.3 Quy hoạch thành phố theo hướng đô thị sinh thái 50

2.2 Cơ sở lý thuyết 51

2.2.1 Cơ sở tiếp cận vùng ven đô trong đô thị sinh thái 51

2.2.2 Tác động của vùng ven đô trong quá trình mở rộng đô thị 53

2.2.3 Cơ sở về tính liên kết hệ sinh thái tự nhiên trong đô thị 55

2.2.4 Tác động quá trình phát triển đô thị đến hệ sinh thái tự nhiên 56

2.2.5 Cơ sở cân bằng sinh thái trong cấu trúc không gian đô thị 58

2.2.6 Cơ sở giảm nhiệt cho đô thị 59

2.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến CTKG ven đô các thành phố vùng BTB 62

2.3.1 Đặc điểm không gian ven đô thành phố Thanh Hóa 62

2.3.2 Đặc điểm không gian ven đô thành phố Vinh 65

2.3.3 Đặc điểm không gian ven đô thành phố Hà Tĩnh 71

2.3.4 Tác động bởi quá trình mở rộng và đô thị hóa 73

2.3.5 Tác động của biến đổi khí hậu 76

2.4 Đặc điểm cấu trúc không gian ven đô các thành phố vùng BTB tác động đến hướng phát triển đô thị sinh thái 78

2.4.1 Đặc điểm hình thái không gian ven đô 78

2.4.2 Đặc điểm cấu trúc “tế bào sinh thái” trong không gian làng xã 80

2.4.3 Tác động của vùng ven đô đến đô thị phát triển theo hướng sinh thái 82

2.4.4 Đặc điểm kết nối sinh thái và xu hướng dịch chuyển đô thị 85

2.5 Bài học kinh nghiệm quá trình phát triển KGVĐ theo hướng ĐTST

89 CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT CẤU TRÚC KHÔNG GIAN VEN ĐÔ CÁC THÀNH PHỐ VÙNG BẮC TRUNG BỘ THEO HƯỚNG ĐÔ THỊ SINH THÁI, ÁP DỤNG CHO THÀNH PHỐ VINH 91

3.1 Quan điểm, nguyên tắc 91

3.1.1 Quan điểm 91

3.1.2 Nguyên tắc 92

3.2 Đề xuất mô hình cấu trúc không gian ven đô các thành phố vùng Bắc Trung Bộ theo hướng đô thị sinh thái 97

3.2.1 Mô hình cấu trúc không gian tổng quát 97

3.2.2 Cấu trúc không gian đô theo trục Bắc - Nam 99

3.2.3 Cấu trúc không gian ven đô phía Đông và Tây 101

3.2.4 Phát triển không gian ven đô theo mô hình “tế bào sinh thái” 102

3.2.5 Phục hồi, tăng cường liên kết sinh thái theo hướng Đông - Tây 106

3.3 Một số giải pháp nâng cao hiệu quả không gian ven đô các thành phố BTB theo hướng đô thị sinh thái 110

3.3.1 Giải pháp kết nối hạ tầng 110

3.3.2 Phát triển nguồn nội lực và khai thác hiệu quả tài nguyên vùng ven đô 112 3.3.3 Giải pháp cấu trúc không gian phù hợp với điều kiện khí hậu và giảm nhiệt đô thị 114

3.4 Áp dụng cấu trúc không gian ven đô thành phố Vinh theo hướng đô thị sinh thái 117

3.4.1 Tổng hợp các đặc điểm không gian sinh thái vùng ven đô 117

3.4.2 Đánh giá tác động của vùng ven đô trong quá trình mở rộng 120

3.4.3 Định hướng phát triển không gian 122

3.4.4 Giải pháp cấu trúc không gian ven đô theo hướng đô thị sinh thái 125

3.4.5 Đánh giá hiệu quả cấu trúc không gian ven đô theo hướng ĐTST 129

3.5 Bàn luận về kết quả nghiên cứu 133

KẾT LUẬN 141

DANH MỤC CÁC BÀI BÁO CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ

TÀI LUẬN ÁN TRÊN CÁC TẠP CHÍ KHOA HỌC CHUYÊN NGÀNH 143

TÀI LIỆU THAM KHẢO 143

Tiếng Việt 143

Tiếng Anh 147 PHỤ LỤC PL1

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BTB Bắc Trung BộBĐKH Biến đổi khí hậuCTKG Cấu trúc không gian

CX Cây xanhĐDSH Đa dạng sinh họcĐTST Đô thị sinh tháiHST .Hệ Sinh tháiHTX Hợp tác xãHST ĐT Hệ sinh thái đô thịKCN Khu công nghiệpKKT Khu kinh tế

KG Không gianNBD Nước biển dâng

ST Sinh tháiSTĐT Sinh thái đô thịTNMT Tài nguyên môi trường

TT .Trung tâm

TP Thành phố

QH Quy hoạchQHXD .Quy hoạch xây dựngUBND Ủy ban nhân dânPTBV Phát triển bền vữngPTĐT BV Phát triển đô thị bền vững

vii

Chương 1:

DANH MỤC HÌNH VẼ

Hình 1.1: Chuỗi thức ăn trong hệ sinh thái[19] 5

Hình 1.2: Cấu trúc không gian đô thị trong quá trình phát triển[81] 7

Hình 1.3: Khái niệm và thuật ngữ về không gian sinh thái vùng ven đô[76] 8

Hình 1.4: a) Phạm vi hành chính Bắc Kinh; b) Quá trình mở rộng vùng ven đô từ năm 1982 đến năm 2008[72] 9

Hình 1.5: Ranh giới vùng ven đô các TP vùng BTB 11

Hình 1.6: Những khu nhà ổ chuột trước đây ở TP Curitiba (nguồn: IPPUC) 16

Hình 1.7: Phát triển không gian ĐT sinh thái Curitiba (nguồn: IPPUC) 17

Hình 1.8: Cấu trúc quy hoạch không gian tuyến tính gắn kết vùng ven đô 17

Hình 1.9: Cấu trúc không gian TP Freiburg, Đức[95] 19

Hình 1.10: Dự án khu đô thị Sino-singapore Tianjin[96] 20

Hình 1.11: Cấu trúc “tế bào sinh thái”[96] 21

Hình 1.12: Cấu trúc không gian đô thị Singapore[51] 23

Hình 1.13: Quá trình phát triển Seoul[82],[83] 24

Hình 1.14: Quá trình phát triển TP Hà Nội chuyển đổi vùng ven đô 25

Hình 1.15: QH phát triển không gian Đà Nẵng đến năm 2030 tầm nhìn 2050 26

Hình 1.16: Vị trí Bắc Trung Bộ 27

Hình 1.17: Bản đồ quy hoạch chung TP Thanh Hóa năm 1999 30

Hình 1.18: Bản đồ hành chính năm 2012 30

Hình 1.19: Vùng ven đô thành phố Thanh Hóa theo địa giới hành chính 31

Hình 1.20: Vùng ven hạ lưu sông Mã và sinh thái ven biển phía Đông 32

Hình 1.21: Quá trình phát triển TP Vinh trước năm 1974[49] 33

Hình 1.22: Quá trình phát triển TP Vinh sau năm 1974 35

Hình 1.23: Định hướng mở rộng đô thị Vinh đến năm 2030 tầm nhìn 2050[45] 35

Hình 1.24: Quá trình mở rộng không gian TP Vinh từ năm 1930 đến nay 36

Hình 1.25: Không gian ven đô bên trong thành phố Vinh (phạm vi 105km2) 37

Hình 1.26: Phân vùng không gian ven đô TP Vinh (phạm vi 250km2) 38

Hình 1.27: Không gian làng xã ven đô TP Vinh 39

Hình 1.28: Bản đồ hành chính TP Hà Tĩnh (nguồn: UBND TP Hà Tĩnh) 40

Hình 1.29: Phân vùng không gian ven đô thành phố Hà Tĩnh 41

Hình 1.30: Đặc trưng không gian làng xã ven đô TP Hà Tĩnh (nguồn: Internet) 42

Hình 1.31: Mở rộng không gian ven đô các thành phố vùng Bắc Trung Bộ 46

Hình 1.32: Sơ đồ vấn đề - hướng nghiên cứu 48

Chương 2: Hình 2.1: Phạm vi từ TP sinh thái đến mạng lưới sinh thái 51

Hình 2.2: Các điều kiện đánh giá đô thị sinh thái của IEFS 52

Hình 2.3: Hiệu quả của đô thị sinh thái theo IEFS 52

Hình 2.4: Dân số vùng ven đô Melbourne (Australia) được dự đoán tăng từ 1.36tr người năm 2011 lên 1.76tr người năm 2021[59] 53

Hình 2.5: Mô hình khái niệm về bốn quá trình tăng trưởng trong công việc ở vùng ven đô[86] 54

Hình 2.6: Quy trình dòng chảy và dịch chuyển trong tự nhiên[76] 56

Hình 2.7: Thung lũng Geddes ở thế kỷ 19, lát cắt từ vùng biên đến bờ biển[52] 56

Hình 2.8: Quá trình biến đổi hệ sinh thái khi hình thành đô thị 57

Hình 2.9: Hệ sinh thái phụ thuộc cả môi trường và các ảnh hưởng khác [54] 57

Hình 2.10: Tỷ lệ sinh khối thực vật trên mặt đất và dưới đất[64] 59

Hình 2.11: Mặt cắt thể hiện nhiệt độ chênh lệch giữa đô thị và vùng ven đô[73] 60

Hình 2.12: Nhiệt độ tại công viên Chapultepec và vùng xung quanh[61] 61

Hình 2.13: Nhiệt độ không khí và nhiệt độ bề mặt các vùng trong đô thị 62

Hình 2.14: Cấu trúc không gian ven đô TP Thanh Hóa 63

Hình 2.15: Đặc điểm sinh thái ven đô thành phố Thanh Hóa 64

Hình 2.16: Biểu đồ tỷ lệ cơ cấu dân số, ngành nghề TP Thanh Hóa 65

Hình 2.17: Cấu trúc không gian mở rộng đô thị Vinh 66

Hình 2.18: Tỷ lệ hiện trạng sử dụng đất trong đô thị Vinh 67

Hình 2.19: Đặc điểm tỷ lệ phân bố cây xanh, mặt nước, hoa màu, vùng nông thôn 67 Hình 2.20: Tỷ lệ các loại đất vùng ven đô 68

Hình 2.21: Tỷ lệ các loại đất nông, lâm, thủy sản vùng ven đô 68

Hình 2.22: Tỷ lệ GDP theo cơ cấu ngành nghề (%) 69

Hình 2.23: Tỷ lệ tăng dân số vùng nông thôn 69

Hình 2.24: Vùng nông nghiệp, nông thôn theo định hướng QH 70

Hình 2.25: Hướng phát triển mở rộng TP Hà Tĩnh[44] 71

Hình 2.26: Phân vùng cảnh quan sinh thái[44] 72

Hình 2.27: Kết nối sinh thái từ vùng núi phía Tây sang biển phía Đông 72

Hình 2.28: Tổng hợp dân số, cơ cấu giá tỷ trọng trị sản xuất theo các ngành nghề 73 Hình 2.29: Hệ thống giao thông cắt ngang đô thị vùng Bắc Trung Bộ 74

Hình 2.30: Lát cắt từ Tây sang Đông qua vùng trung tâm 75

Hình 2.31: Quốc lộ 1A và đường tránh cắt qua thành phố Vinh 75

Hình 2.32: Quốc lộ 1A và đường tránh cắt qua thành phố 76

Hình 2.33: Chế độ gió tác động đến thành phố Vinh[31] 78

Hình 2.34: Hướng tác động không gian ven đô 78

Hình 2.35: Đặc điểm cấu trúc không gian ven đô 79

Hình 2.36: Đặc điểm cấu trúc không gian vùng ven mở rộng phía Tây 79

Hình 2.37: Đặc điểm cấu trúc không gian vùng ven mở rộng phía Đông 80

Hình 2.38: Đặc trưng không gian làng xã vùng ven đô 81

Hình 2.39: Vòng năng lượng tuần hoàn sinh thái trong nhà ở nông thôn 81

Hình 2.40: Đặc trưng không gian làng xã ven sông TP Vinh 82

Hình 2.41: Thiết lập các vùng không gian đa dạng trong đô thị 83

Hình 2.42: Sinh thái nông nghiệp ven đô 84

Hình 2.43: Kết nối sinh thái ở phạm vi ranh giới vùng 86

Hình 2.44: Kết nối sinh thái từ Tây sang Đông 86

Hình 2.45: Lát cắt từ Tây sang Đông qua vùng ven đô 87

Hình 2.46: Xu hướng phát triển đô thị về phía Đông 87

Hình 2.47: Xu hướng dịch chuyển và phát triển đô thị 88

Chương 3: Hình 3.1: Phát triển đô thị chuỗi - điểm theo hướng Bắc-Nam 92

Hình 3.2: Kết nối không gian sinh thái vùng ven đô theo hướng Tây - Đông 93

Hình 3.3: Sơ đồ mối quan hệ giữa quan điểm và nguyên tắc 96

Hình 3.4: Cơ sở kết nối không gian hướng Đông - Tây và Nam – Bắc 97

Hình 3.5: Mô hình cấu trúc không gian tổng quát 98

Hình 3.6: Trục phát triển không gian đô thị theo hướng Bắc – Nam tại vùng 1 99

Hình 3.7: Cấu trúc quy mô các điểm đô thị 100

Hình 3.8: Phát triển cấu trúc không gian ven đô phía Đông và phía Tây 101

Hình 3.9: Mô hình cấu trúc không gian “tế bào sinh thái” 103

Hình 3.10: Kết nối không gian các “tế bào sinh thái” 103

Hình 3.11: Quá trình phát triển và kết nối “tế bào sinh thái” 104

Hình 3.12: Phát triển không gian làng xã theo mô hình “tế bào sinh thái” 105

Hình 3.13: Phát triển mô hình “tế bào sinh thái” trong quá trình 106

Hình 3.14: Liên kết sinh thái vùng ven đô mở rộng 107

Hình 3.15: Thiết lập trục sinh thái kết nối theo hướng Đông – Tây 108

Hình 3.16: Tổng hợp không gian kết nối sinh thái theo vùng 109

Hình 3.17: Mở rộng “mềm” không gian ven đô 110

Hình 3.18: Kết nối “mềm” giữa các không gian 111

Hình 3.19: Giải pháp giao thông tích hợp theo hướng Bắc-Nam 112

Hình 3.20: Cấu trúc không gian ven đô tác động đến giảm nhiệt đô thị 115

Hình 3.21: Cấu trúc không gian làng xã phù hợp điều kiện khí hậu[29] 116

Hình 3.22: Phân vùng sinh thái ĐT Vinh 117

Hình 3.23: Trục kết nối sinh thái phạm vi vùng 118

Hình 3.24: Đặc điểm hệ sinh thái vùng ven đô thành phố Vinh 119

Hình 3.25: Vùng ven đô tác động đến các cực của đô thị 120

Hình 3.26: Xu hướng tác động của vùng ven đô 121

Hình 3.27: Đô thị chuỗi – điểm theo hướng Bắc-Nam 122

Hình 3.28: Cấu trúc không gian đô thị theo điểm tuyến Bắc- Nam 123

Hình 3.29: Cấu trúc không gian hướng Đông - Tây 124

Hình 3.30: Kết nối hệ thống hạ tầng 125

Hình 3.31: Cấu trúc không gian vùng ven đô trong quá trình đô thị hóa 126 Hình 3.32: Sơ đồ quá trình chuyển đổi đô thị hóa không gian ven đô 127 Hình 3.33: Định hướng không gian làng xã theo mô hình “tế bào sinh thái” tại xã

Hưng Hòa, TP Vinh 128

Hình 3.34: Thiết lập cấu trúc lõi không gian sinh thái 130 Hình 3.35: Mở rộng vùng sinh thái phía Tây và phía Đông 131 Hình 3.36: Nhận định độ chênh nhiệt độ giữa giữa các vùng trong đô thị Vinh 132 Hình 3.37: Mô hình cấu trúc không gian ven đô TP Vinh tác động giảm nhiệt 133

DANH MỤC BIỂU MẪU

Chương 3

Bảng 3.1: Các thành phần không gian biến chuyển trong quá trình đô thị hóa 106 Bảng 3.2: Một số chỉ tiêu trong quá trình chuyển đổi đô thị hóa vùng ven đô 128

1

1 Lý do lựa chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Quá trình đô thị hóa đang diễn ra với tốc độ nhanh trên toàn thế giới Đến năm

2050 ước tính có khoảng 64% dân số châu Á sống trong các đô thị Mỗi ngày cókhoảng 1.000 ha đất nông nghiệp tại châu Á bị chuyển đổi thành các khu chức năng

đô thị Đặc biệt là tại khu vực Đông Nam Á, nơi mức độ tàn phá rừng nhiệt đới xẩy

ra nhanh nhất Tại Việt Nam, từ năm 2000 đến năm 2005 đã có hơn 50% diện tích

rừng nguyên sinh bị khai thác[69].

Quá trình đô thị hóa đẩy các khu ở, khu sản xuất công nghiệp ra ngoài phạm vithành phố làm thu hẹp diện tích đất nông nghiệp, đất canh tác, thậm chí phá hỏngcác vùng sinh thái tự nhiên ven đô Tại thành phố Hồ Chí Minh, 366.400ha đất nôngnghiệp tại các vùng đồng bằng ven biển và vùng châu thổ bao quanh đã biến thànhkhu công nghiệp, khu đô thị Theo quy hoạch tổng thể Hà Nội có 110km2 đất nôngnghiệp bị chuyển đổi thành các khu chức năng liên quan đến đô thị, dẫn đến việc

hơn 150.000 người dân mất nguồn sống[69].

Các thành phố vùng Bắc Trung Bộ từ thành phố Thanh Hóa cho đến Huế làcác đô thị đang trong giai đoạn phát triển và mở rộng; theo định hướng quy hoạchdiện tích đô thị mở rộng hơn rất nhiều so với quy mô hiện tại Tại thành phố Thanh

Hóa, diện tích mở rộng đô thị từ 57,88km2 lên đến 146,77km2[44]; thành phố Vinh

Hầu hết vùng mở rộng ven đô tại các thành phố này là các vùng sinh thái tự

nhiên, vùng nông nghiệp, nông thôn nơi dễ bị ảnh hưởng bởi quá trình đô thị hóa.Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất làm thay đổi và thu hẹp hệ sinh thái tự nhiên

là nguyên nhân chính gây nên biến đổi khí hậu, thiên tai, mất cân bằng sinh thái.Các thành phố vùng Bắc Trung Bộ có vị nằm ven biển miền Trung là nơi dễ bị ảnhhưởng bởi các hiện tượng bão lụt, đất bị nhiễm mặn, đặc biệt ảnh hưởng bởi nhiệt

độ gió Lào khô nóng Trong đó, thành phố Vinh được xem là trung tâm chịu ảnhhưởng nhất của khí hậu khô nóng này

Để giải quyết các vấn đề nêu trên, phát triển đô thị theo hướng bền vững trongquá trình đô thị hóa là hướng đi cần thiết nhiều quốc gia hướng tới trong đó có đôthị sinh thái Do đó, việc nghiên cứu đề xuất cấu trúc không gian ven đô các thànhphố vùng Bắc Trung Bộ theo hướng đô thị sinh thái là hướng đi cần thiết vừa đápứng yêu cầu mở rộng đô thị, vừa hướng tới đô thị phát triển bền vững và phù hợpvới điều kiện tự nhiên của vùng này

2 Mục đích nội dung nghiên cứu

Đề xuất cấu trúc không gian ven đô các thành phố Bắc Trung Bộ góp phầnđịnh hướng phát triển các thành phố này theo hướng đô thị sinh thái, phù hợp vớiđiều kiện tự nhiên, điều kiện xã hội đặc trưng của vùng

3 Đối tượng phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Cấu trúc không gian ven đô các thành phố vùng Bắc Trung Bộ theo hướng đôthị sinh thái, áp dụng cho thành phố vinh

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về không gian: Bao gồm không gian ven đô ba thành phố Bắc Trung Bộ: TP

Thanh Hóa, TP Vinh, TP Hà Tĩnh (vùng Thanh Nghệ Tĩnh), trong đó tập trungnghiên cứu áp dụng cho đô thị Vinh

- Về thời gian: phù hợp với định hướng quy hoạch phát triển chung cho các

thành phố vùng Bắc Trung Bộ đến năm 2030, tầm nhìn năm 2050

- Phạm vi áp dụng: áp dụng cho thành phố Vinh.

4 Cơ sở khoa học

Từ nghiên các nghiên cứu về lý thuyết và thực tiễn đô thị sinh thái trên thế

giới, đúc rút ra các quan điểm phù hợp để áp dụng vào các thành phố vùng BắcTrung Bộ, lấy vùng ven đô làm đối tượng để phát triển tiếp cận đến đô thị sinh thái.

Từ đó đề xuất cấu trúc không gian ven đô trong tổng thể đô thị phù hợp với đặcđiểm vùng miền, góp phần phát triển đô thị theo hướng sinh thái, bền vững

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thực địa: đo vẽ, chụp ảnh hiện trạng vùng nghiên cứu từ đó đưa

ra các đánh giá về thực trạng

- Phương pháp phân tích hình thái học đô thị: đây là phương pháp nhận điện vềđặc điểm cấu trúc không gian ven đô về hình thái, vị trí, không gian làm cơ sở khoahọc để nhận diện liên kết sinh thái và xây dựng mô hình cấu trúc không gian ven đô

- Phương pháp kế thừa: dựa trên các nghiên cứu về tổng quan lý thuyết và thựctiễn đô thị sinh thái trong quá trình phát triển, mở rộng; vai trò của vùng ven đôtrong cấu trúc không gian đô thị kết hợp các số liệu về kinh tế - xã hội, điều kiện tựnhiên, bản đồ quy hoạch định hướng phát triển mở rộng không gian các thành phốvùng Bắc Trung Bộ để đề xuất các luận điểm áp dụng phù hợp

- Phương pháp dự báo: đây là phương pháp dựa trên các phân tích đánh giáqua các số liệu, quá trình thực địa, ý kiến các chuyên gia để có thể dự báo, địnhhướng xu thế phát triển đô thị trong tương lai các thành phố vùng Bắc Trung Bộ;các khó khăn, thách thức và các yếu tố thuận lợi mà đô thị phải đối mặt trong quátrình phát triển

- Phương pháp quy nạp: từ các kết quả nghiên cứu đã có, từ đó đúc rút ra cáckết luận làm cơ sở nghiên cứu cho luận án

- Phương pháp chuyên gia: lấy ý kiến của các chuyên gia trong lĩnh vực đô thịhọc, đô thị sinh thái từ các cuộc hội thảo, cemina từ đó tác giả đưa ra các quanđiểm, nguyên tắc riêng cho hướng nghiên cứu của đề tài

6 Đóng góp mới

6.1 Ý nghĩa khoa học

Hệ thống hóa về mặt lý luận các tiêu chuẩn, tiêu chí về lý thuyết đô thị sinhthái trên thế giới và Việt Nam Bổ sung thêm lý luận về không gian ven đô hướngtới đô thị sinh thái vùng Bắc Trung Bộ

(1) Luận án đã đề xuất 3 quan điểm và 8 nguyên tắc.

(2) Đề xuất mô hình tổng quát cấu trúc không gian ven đô phát triển theohướng Bắc - Nam và Đông - Tây Đảm bảo phát triển đô thị bền vững, nâng caotính liên kết và hiệu quả giá trị sinh thái tự nhiên vùng ven đô

(3) Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả không gian ven đô các thànhphố vùng BTB phát triển bền vững trong quá trình phát triển, đô thị hóa Cấu trúckhông gian ven đô phù hợp với điều kiện khí hậu, góp phần giảm nhiệt cho đô thị.(4) Áp dụng cấu trúc gian ven đô thành phố Vinh tiếp cận theo hướng đô thịsinh thái

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo phục vụ cho công tác nghiên cứu,giảng dạy trong lĩnh vực quy hoạch vùng và đô thị Đồng thời giúp cho nhữngngười làm công tác quy hoạch, quản lý đô thị có những giải pháp trong việc tạodựng cấu trúc không gian ven đô các thành phố theo hướng đô thị sinh thái củavùng BTB nói riêng và các vùng khác nói chung

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CẤU TRÚC KHÔNG GIAN VEN ĐÔ CÁC THÀNH PHỐ VÙNG BẮC TRUNG BỘ THEO HƯỚNG ĐÔ THỊ SINH THÁI 1.1 Một số khái niệm liên quan đến đề tài

1 Hệ sinh thái tự nhiên

Hệ sinh thái là một hệ thống bao gồm các sinh vật tác động qua lại với môitrường bằng các dòng năng lượng tạo nên cấu trúc dinh dưỡng nhất định đa dạng về

loài và các chu trình vật chất[19] Hệ sinh thái tự nhiên là một hệ thống tương đối

hoàn chỉnh, thường xuyên tạo ra quá trình biến đổi vật chất và năng lượng, có khảnăng tự điều chỉnh và đảm bảo ổn định lâu dài theo thời gian Trong sinh thái tựnhiên xác định gồm hai thành phần chính: thành phần vô sinh là môi trường baogồm ba yếu tố chính là khí quyển, địa quyển, thủy quyển và thành phần hữu sinhbao gồm các cơ thể sống

2 Cấu trúc sinh thái học

Bao gồm các mức độ nằm chồng lên nhau theo ba lớp nằm ngang tương ứngvới các mức độ tổ chức sinh học khác nhau: từ cá thể đến quần thể và quần xã đến

hệ sinh thái[19].

Nguồn sản xuất thứ cấp (thực vật)

Môi trường vô cơ: đất,

nước, không khí, mỏ

Nguồn sản xuất

cơ bản Nguồn tiêu thụ thứcấp (vi trùng)

Nguồn tiêu thụ thứ cấp (vi trùng,

Môi trường vô cơ khác:

đất, nước, không khí, mỏ

Hình 1.1: Chuỗi thức ăn trong hệ sinh thái[19]

3 Sinh thái đô thị và đô thị sinh thái

- Sinh thái đô thị: Sinh thái học đô thị xác định bao gồm các thành phần tương

tác với nhau giữa hệ sinh thái tự nhiên, hệ thống hạ tầng kỹ thuật, công trình đô thị

và môi trường nơi con người sinh sống

Hệ sinh thái đô thị là hệ thống chức năng đô thị (như làm việc, sinh hoạt vànghỉ ngơi) được cấu trúc theo không gian, thời gian và theo một quy luật nhất định

Hệ sinh thái đô thị hoạt động bằng mối quan hệ khăng khít giữa các chức năng đôthị thông qua con người và đồng thời chịu tác động trực tiếp qua lại với các hệ sinhthái khác như hệ sinh thái nông thôn, hệ sinh thái tự nhiên cận kề với nó.

Các thành phần trong hệ sinh thái đô thị bao gồm:

+ Thành phần hữu sinh: bao gồm con người và các loài sinh vật trong môitrường đô thị

+ Thành phần vô sinh: bao gồm môi trường đô thị, môi trường tự nhiên nhưđất, nước, không khí… và các yếu tố khác

+ Thành phần công nghệ: bao gồm hệ thống hạ tầng kỹ thuật, các công trình…

- Thành phố sinh thái, đô thị sinh thái:

Có rất nhiều khái niệm và nguyên tắc cho một đô thị sinh thái, cơ bản nhấttrong đô thị sinh thái là tạo một môi trường trong đó đảm bảo sự cân bằng về nguồntài nguyên và năng lượng tiêu thụ so với năng lực sinh thái vốn có và khả năng phụchồi Theo Tiêu chuẩn hệ thống khung đô thị sinh thái thế giới (IESF) như sau:

+ Thành phố sinh thái (Ecocity): là một khu định cư của con người theo môhình tự duy trì đàn hồi cấu trúc và chức năng của các hệ sinh thái tự nhiên Mục tiêu

là tạo ra một cuộc sống công bằng, hạnh phúc trong đó không làm ảnh hưởng đến

hệ sinh thái bản thân và hệ sinh thái lân cận, nguồn tài nguyên sử dụng và chất thảisản sinh ra phải cân bằng với tài nguyên phục hồi, tái chế

+ Đô thị sinh thái (Ecopolis): là một cụm các thành phố sinh thái, thị trấn vàlàng mạc với không gian mở ở giữa, trong đó bao gồm hệ thống sông, kênh rạch,môi trường tự nhiên, nông nghiệp và đất rừng liền kề nối với nhau bằng giao hệthống giao thông công cộng và hệ thống giao thông xanh như đi bộ hoặc xe đạp

4 Cấu trúc không gian ven đô

Cấu trúc không gian ven đô là nghiên cứu tổng thể các thành phần và yếu tốkết nối giữa các thành phần không gian ven đô theo nhiều hình thức khác nhau Cácthành phần của không gian ven đô bao gồm không gian làng xã, nông nghiệp, câyxanh; các yếu tố thiên nhiên như địa hình, mặt nước; các trang trại, các khu sinhthái Yếu tố kết nối của không gian ven đô bao gồm giao thông, cây xanh, vành đaixanh, sông hồ, vùng nông nghiệp, nông thôn Cấu trúc không gian đô thị là yếu tố

kết nối trong phạm vi lớn hơn bao gồm vùng ven đô, trung tâm thành phố, thị trấn

và các vùng sinh thái tự nhiên…

1.2 Tổng quan cấu trúc không gian ven đô, đô thị sinh thái

1.2.1 Tổng quan lý thuyết không gian ven đô

1.2.1.1 Cấu trúc không gian ven đô các đô thị trên thế giới

Trên thế giới cấu trúc đô thị bao gồm vùng trung tâm thành phố, vùng ngoại ôxung quanh và bên ngoài là vùng nông thôn Sự phát triển mở rộng thành phố làmthay đổi quy mô vùng trung tâm và vùng ngoại ô, xuất hiện các trung tâm mới vàcác mối quan hệ mới trong cấu trúc

Trong hình A (Hình 1.2) cho thấy cấu trúc truyền thống của đô thị, hình B (Hình 1.2) xuất hiện một cấu trúc mới trong đó vùng ngoại ô được chia thành vùng

ngoại ô bên trong và ngoại ô bên ngoài Ở vùng ngoại ô bên ngoài xuất hiện cáctrung tâm mới và được mở rộng ra khu vực nông thôn Trung tâm thành phố phân

chia thành khu phố lõi (cổ) và vùng nội thành[82] Sự thay đổi về cấu trúc này tác

động đến vùng tiếp giáp giữa đô thị và nông thôn tạo ra vùng ven đô

Hình 1.2: Cấu trúc không gian đô thị trong quá trình phát triển[82]

Khái niệm vùng ven đô (periurban) được ghép từ “peripheral” (ngoại vi) và

“urban” (đô thị) là một khái niệm mang tính khái quát, mềm dẻo gắn liền với quá

trình đô thị hóa nhằm xác định lại ranh giới của đô thị[28],[14],[42] Vùng ven đô

là một thành phần trong cấu trúc đô thị, được xác định là vùng chuyển tiếp hoặc

tương tác giữa vùng ngoại ô đến vùng nông thôn[61] Ranh giới vùng ven đô có thể

thay đổi tùy theo cấu trúc không gian của đô thị trong quá trình phát triển nhưng

vẫn phải nằm trong phạm vi giao thông và tác động của thành phố[71],[68].

Vùng ven đô là vùng có tốc độ đô thị hóa cao trong quá trình mở rộng đô thị,quá trình này chủ yếu làm thay đổi cấu trúc về sử dụng đất đai, tăng mật độ dân cư

và thay đổi cơ cấu việc làm[87],[60],[68],[61] Trong quá trình phát triển vùng ven

đô được chia thành nhiều vành đai khác nhau tùy theo khoảng cách và phạm vi ảnhhưởng của thành phố Vành đai đầu tiên có thể được xác định đó là vùng ngoại ô cómật độ xây dựng cao và các vành đai tiếp theo bao gồm thị trấn thứ cấp, làng mạc

với mật đô dân cư ít hơn[71] Trong phạm vi vùng đô thị lớn, vùng ven đô không

chỉ ở vị trí xung quanh thành phố chính mà còn ở xung quanh các thành phố nhỏ,vùng ven có mối liên hệ và tác động với nhau bằng hệ thống giao thông tạo ra các

vùng ven đô hỗn hợp[68].

Hình 1.3: Khái niệm và thuật ngữ về không gian sinh thái vùng ven đô[77]

Như vậy có thể thấy trong cấu trúc đô thị của các nước Châu Âu nói chung,ranh giới đô thị được xác định cơ bản thành các vùng bao gồm: thành phố, vùngngoại ô, vùng ven đô và vùng nông thôn Cách xác định trên tương đối rõ ràng khi

các đô thị đã nằm trong giới hạn ổn định Tuy nhiên, trong quá trình mở rộng đô thị,vùng ven đô được xác định là vùng chuyển tiếp giữa thành phố và nông thôn, vùngven đô cũng có thể là vùng ngoại ô xung quanh thành phố.

Tại khu vực Châu Á, theo nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, để xác định vùng ven

đô theo một địa giới hành chính rõ ràng là rất khó Theo một nghĩa rộng, vùng ven

đô được xác định là vùng mở rộng đô thị trong quá trình đô thị hóa Về mặt địa giớihành chính có thể thấy vùng ven đô các thành phố Đông Nam Á là quá trình tái lãnh

thổ hóa do nhà nước quyết định[28] Quá trình này đang diễn ra ở Jabotabek,

Jakarta, Calabarzon ở Manila, hay khu vực thủ đô Bankok, Thái Lan

Tại Bắc Kinh từ năm 1980 quá trình đô thị hóa vùng ven đô diễn ra nhanhchóng và là một cuộc chuyển hóa từ nông thôn sang đô thị trên nhiều khía cạnh.Chuyển đổi nền kinh tế nông thôn, cơ cấu việc làm và sử dụng đất Sự thay đổi nàydiễn ra trong quá trình dài dẫn đến việc chuyển đổi lan rộng đến các vùng nông thôn

xa hơn và tạo ra các vùng ven đô khác nhau Trong (Hình 1.4a) theo quản lý hành

chính vùng II được xác định là vùng ngoại ô bên trong nhưng được chia thành các

vùng ven đô mở rộng dần theo từng giai đoạn (Hình 1.4b).

Hình 1.4: a) Phạm vi hành chính Bắc Kinh; b) Quá trình mở rộng vùng ven đô từ

năm 1982 đến năm 2008[73]

1.2.1.2 Xác định không gian ven đô các thành phố vùng Bắc Trung Bộ

Tại Việt Nam trong luật chưa quy định ranh giới vùng ven đô, trong các thành

phố (hoặc phân cấp đô thị) chủ yếu xác định bao gồm vùng nội thành, ngoại thànhđối với thành phố và vùng nội thị, ngoại thị đối với thị xã, thị trấn theo các tiêu chí

về mật đô dân cư, tỷ lệ nông nghiệp/phi nông nghiệp… Mặc dù vậy, thuật ngữ vùngven đô được dùng rất nhiều trong các bài viết, các nghiên cứu về lĩnh vực quyhoạch nhất là các nghiên cứu về biến đổi kinh tế, xã hội và dân số của vùng này

dưới tác động của quá trình đô thị hóa[5],[25],[26],[28].

Tại các thành phố vùng Bắc Trung Bộ, theo quản lý hành chính trung tâmthành phố (nội thành) bao gồm các phường chủ yếu là đất đô thị với mật đô dân cưcao, tỷ lệ đất nông nghiệp rất ít Đối với khu vực ngoại thành bao gồm các xã với tỷ

lệ đất nông nghiệp chiếm phần lớn (thậm chí đạt đến 100%) Các thành phố này tồntại một cấu trúc đặc trưng đan xen giữa đô thị và nông thôn theo nhiều dạng khácnhau (theo vành đai bao bọc, theo tuyến hoặc đan xen) khác hẳn với các thành phốtrên thế giới vốn đã ổn định trong việc xác định ranh giới một cách tương đối rõràng

Quá trình mở rộng và đô thị hóa làm thay đổi quy mô vùng nội thành, đẩyvùng ngoại thành ra xa hơn đồng nghĩa phải sát nhập thêm vùng nông thôn vàotrong đô thị Như vậy ranh giới giữa vùng nội thành, ngoại thành và nông thôn luônthay đổi về cấu trúc không gian, chức năng và phạm vi quản lý hành chính Do đócần đề xuất khái niệm không gian ven đô cho các thành phố này một cách phù hợp

và xét đến phạm vi có thể mở rộng trong tương lai phục vụ cho công tác nghiên cứuquy hoạch và phát triển đô thị

- Khái niệm “vùng ven đô” các thành phố Bắc Trung Bộ

Được xác định là các không gian bao bọc xung quanh vùng nội thành bao gồmcác xã ngoại thành và không gian mở rộng dự trữ bên ngoài có ảnh hưởng đến thànhphố trong quá trình mở rộng đô thị, ở đây chủ yếu vùng nông thôn và vùng sinh thái

tự nhiên Phạm vi ranh giới không gian ven đô các thành phố BTB được chia thành

ba vùng: vùng ven đô bên trong, vùng ven đô bên ngoài và vùng ven đô mở rộng.Trong đó vùng ven đô bên trong và vùng ven đô bên ngoài thuộc khu vực ngoạithành trong giới hạn hành chính của thành phố

(1) Vùng ven đô bên trong: bao gồm các xã ngoại thành có vị trí sát khu vực

nội thành chịu tác động nhanh bởi quá trình đô thị hóa.

(2) Vùng ven đô bên ngoài: bao gồm các xã ngoại thành có vị trí xa khu vựcnội thành hơn; chịu sự tác động và đô thị hóa ở mức thấp hơn

(3) Vùng ven đô mở rộng: bao gồm vùng nông thôn và vùng sinh thái tựnhiên ven biển phía Đông và vùng núi thấp phía Tây có thể xét đến trong quá trình

mở rộng quy hoạch

Tại vùng ven đô ngoài các thành phần chính bao gồm hệ sinh thái tự nhiên,nông thôn, làng xã truyền thống còn có các trung tâm vùng ven đô (thị tứ, thị trấn)

C hú t hí ch:

4

Vùng ven đô

1 Vùng ven đô bên trong

2 Vùng ven đô bên ngoài

3 Vùng ven đô mở rộng

4 Trung tâm ven đô

Trung tâm thành phố

(Nội thành)

3 1

2

Hình 1.5: Ranh giới vùng ven đô các TP vùng BTB

- Các thành phần trong không gian ven đô:

+ Không gian cây xanh, mặt nước

+ Không gian làng xã, nhà ở nông thôn

+ Không gian đồi núi, cây xanh, biển

+ Không gian đô thị và hệ thống hạ tầng kỹ thuật

Các nghiên cứu chỉ ra rằng, vùng ven đô là một thành phần trong cấu trúc đôthị và có tác động lớn đến trung tâm thành phố, đặc biệt là tại các nước đang phát

triển[66] Vùng ven đô có các tác động hai chiều đến vùng trung tâm và được xem

là vùng dự trữ có giá trị tiềm năng bao gồm[61]:

+ Cơ hội cho người ngèo: tăng khả năng sử dụng đất xây dựng và đất sản xuấtnông nghiệp

+ Cho người dân đô thị: cung cấp nhà ở tại vùng nông thôn với diện tích rộng

hơn, có sân vườn và các tiện ích giải trí khác.

+ Cho ngành công nghiệp: cung cấp vật liệu thiết yếu cho đô thị như nước, vậtliệu xây dựng cát sỏi đá gỗ…

+ Cho chính quyền địa phương: tạo ra các khu vực xử lý nước thải, đường caotốc tránh thành phố, sân bay, các khu vực công nghiệp độc hại khác

+ Đối với việc bảo tồn: khu vực có giá trị sinh thái, rừng ngập mặn và hệ sinhthái ven biển

+ Về giáo dục và phúc lợi của người dân: đây là khu vực mà người dân đô thị

có thể tiếp cận với các thảm thực vật tự nhiên đa dạng sinh học, nghỉ ngơi, vui chơi

1.2.2 Tổng quan lý thuyết về đô thị sinh thái

1.2.2.1 Lịch sử phát triển đô thị sinh thái

Cuộc cách mạng công nghiệp làm thay đổi hoàn toàn về quy hoạch không gian

đô thị thời cận đại Tại Châu Âu, các đô thị lớn đã hình thành đẩy mạnh quá trình

mở rộng và đô thị hóa Sự thay đổi này nới rộng khoảng cách khác biệt giữa thànhphố và nông thôn, hầu hết các thành phố chỉ “nhận” từ nông thôn mà không “cho”

làm mất sự cân bằng song phương cần thiết[31].

Điều này làm xuất hiện các lý thuyết quy hoạch đô thị mới nhằm giải quyếtcác mâu thuẫn về xã hội, môi trường, hướng tới sự công bằng, giải phóng và gắn kếtvới môi trường tự nhiên Các học thuyết được cho là “lý tưởng” về quy hoạch đô thịtiên phong có thể kể đến Saint Simon, Robert Owen, Charles Fourier… đến thànhphố vườn của E Howard, đô thị chuỗi, đô thị phân tán và đô thị sinh thái Tuy chưađưa ra lý thuyết về đô thị sinh thái rõ ràng nhưng các học thuyết này đã tạo tiền đềcho sự phát triển đô thị gắn liền với các yếu tố nông nghiệp, nông thôn vùng ngoạithành, ngoại thị, vùng ven đô mang các giá trị sinh thái, nhân văn cao

Ý tưởng về đô thị sinh thái có nguồn gốc từ những năm 80 của thế kỷ XX bởicác học giả Đức liên quan trực tiếp đến trách nhiệm đối với hệ sinh thái, môi trườngtrong quá trình phát triển đô thị Các khái niệm đô thị sinh thái đầu tiên được đề cậpđến bao gồm các hoạt động diễn ra trong đô thị như: vòng tròn năng lượng, nước,chất thải, khí thải

Có thể nói Richard Register, chuyên gia thiết kế đô thị là người khởi xuớng ra

phong trào Thành phố sinh thái (Ecocity) đầu tiên, ông đã thành lập khoa Đô thịsinh thái ở Berkeley, California, Mỹ vào năm 1975 với mục đích biến đổi Berkeleythành một thành phố sinh thái Nhóm sinh thái học đô thị sau này được chuyểnthành một tổ chức phi chính phủ gắn trách nhiệm môi trường với phát triển đô thị(Ecocity Builders) thông qua giáo dục cộng đồng, tư vấn với các chính phủ và cácnhà quy hoạch để xây dựng đô thị trong sự cân bằng với thiên nhiên Vào năm 1987

họ đã xuất bản tạp chí mang tên “Sinh thái học đô thị” (Urban Ecology)

Ý tưởng này sau đó được hiện thực hóa và lan tỏa trên toàn thế giới đánh dấubằng Hội nghị “thành phố sinh thái” (Eco-city) quốc tế đầu tiên được tổ chức tạiBerkeley vào năm 1990 Hội nghị đã thu hút được rất nhiều sự quan tâm của cácnhà nghiên cứu để đưa ra các thảo luận về sinh thái, giao thông, thiết kế đô thị trongcác thành phố hiện đại và truyền thống

Năm 1992 hội thảo quốc tế của Liên hiệp quốc về “Thành phố và sự phát triểnbền vững” diễn ra ở Rio de Janeiro, Brasil Sau đó, tổ chức Hợp tác và Phát triểnkinh tế thế giới chính thức ban hành một chương trình có tên là “Thành phố sinhthái” được đánh dấu bằng Hội nghị thượng đỉnh của Liên hiệp quốc năm 1996 vàtrở thành một trong những diễn đàn quan trọng nhất về phát triển bền vững Cácnguyên tắc đầu tiên về thành phố sinh thái khá đơn giản: mọi người có thể sống,làm việc, mua sắm tại các cửa hàng, vui chơi trong một khoảng cách gần nơi họ ở.Lựa chọn giao thông đầu tiên phải là đi bộ, xe đạp, phương tiện giao thông côngcộng và cuối cùng mới đến xe ôtô

Những năm tiếp theo các Hội nghị thượng đỉnh thế giới được tiến hành đềuđặn để đưa ra thảo luận các vấn đề về phát triển đô thị bền vững, đối phó với biếnđổi khí hậu toàn cầu Năm 2000 tổ chức tại Curitiba, Brazil; năm 2002 tổ chức tạiShenzhen, Trung Quốc; năm 2006 tổ chức tại Bangalore, Ấn Độ; năm 2008 tổ chứctại Sanfrancisco, Mỹ; năm 2009 tổ chức tại Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ; năm 2011 tổ chứctại Montreal, Canada; năm 2013 tổ chức tại Nantes, Pháp Năm 2015 được tổ chứctại Abu Dhabi với các nội dung chủ yếu về phát triển bền vững, đa dạng sinh học,

đô thị hóa và công bằng xã hội[94] Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về thành phố

sinh thái (EWS) là hội nghị lâu dài nhất thảo luận về thành phố sinh thái; phát triển

và hoạt động ở trên thế giới.

1.2.2.2 Quan điểm về thành phố sinh thái của các tổ chức trên thế giới

Các quốc gia và tổ chức trên thế giới đã đưa ra các nguyên tắc và các tiêuchuẩn về đô thị sinh thái, tiêu biểu có thể kể đến các tổ chức sau:

* Hội nghị tổ chức Y tế Thế Giới (WHO) năm 1988 đã đề ra 4 nguyên tắc chính để xây dựng đô thị sinh thái: Xâm phạm ít nhất đến môi trường tự nhiên; đa

dạng hóa nhiều nhất việc sử dụng đất, chức năng đô thị; giữ cho hệ thống đô thịkhép kín và tự cân bằng trong điều kiện có thể; phát triển dân số đô thị và tiềm năngcủa môi trường được cân bằng một cách tối ưu

* Chương trình “Thành phố sinh thái 2” (Eco 2 city) của Ngân hàng thế giới (WB) với mục tiêu được xây dựng trên 4 nguyên tắc[90]: Hỗ trợ các thành phố ở

các nước đang phát triển đạt được mục tiêu phát triển theo hướng sinh thái với mộtnền kinh tế bền vững dựa vào nội lực và đặc điểm địa phương

* Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD): Là chương trình thành phố

xanh đánh giá tập trung vào “tăng trưởng xanh” và chính sách phát triển bền vữngcho khu vực đô thị dựa trên phân tích của nhiều thành phố

* Viện cuộc sống tương lai quốc tế (International Living Future Institute): đưa

ra tiêu chuẩn cho thiết kế đô thị bền vững, cấp chứng nhận cho các tòa nhà và khuphố dựa trên 7 tiêu chí: giá trị thẩm mỹ, năng lượng, công bằng, sức khỏe, vật liệu,

vị trí xây dựng, nước Trong các tiêu chuẩn này có đề cập đến giá trị bản sắc vănhóa trong đô thị và đặc điểm vùng sinh thái tự nhiên

* Tiêu chuẩn và hệ thống khung đô thị sinh thái thế giới (IEFS): IEFS đưa ra

15 điều kiện thông qua bốn yếu tố phạm vi đô thị để đánh giá thành phố sinh thái

1.2.2.3 Quan điểm về thành phố sinh thái của các nước trên thế giới

* Đô thị sinh thái ở Pháp: với mục tiêu xây dựng đô thị phát triển bền vững,

tiết kiệm năng lượng, đặc biệt là công bằng xã hội Các tiêu chí được đưa ra cho các

dự án đạt các yếu tố về quản lý tài nguyên; kinh tế; nhà ở và sự tham gia của ngườidân trong thiết kế đô thị Đặc biệt có đề cập tới sự hòa nhập tổng thể của đô thị vàkhu vực lân cận

* Tổ chức Sinh thái đô thị của Úc: thành phố sinh thái là thành phố đảm bảo

sự cân bằng với thiên nhiên.

* Dự án đô thị sinh thái Liên minh Châu Âu (EU): bắt đầu từ 2002, bao gồm

30 tổ chức từ 9 nước EU; đại diện các trường đại học, tư vấn chính phủ và đại diệncộng đồng Theo dự án này, nguyên tắc của thành phố sinh thái nhìn chung cũngphù hợp với tiêu chuẩn quốc tế về đô thị sinh thái (IES)

* Hệ thống khung đô thị bền vững ở Đức (German Urban Sustainability Frameworks): đưa ra hệ thống chứng nhận cho các khu phố bao gồm 50 chỉ tiêu

thông qua 6 yếu tố về chất lượng: môi trường, kinh tế, quy trình xử lý, văn hóa – xãhội, vị trí xây dựng, khoa học công nghệ

* Chương trình thành phố bền vững ở Trung Quốc (Sustainable City Programmes in China): bao gồm hai chương trình hành động chính: Giảm thiểu khí

thải Carbon trong thành phố và Liên đoàn về không khí sạch ở Trung Quốc Để hỗtrợ các địa phương trong việc xây dựng và thực hiện chiến lược về không khí, hiệuứng nhà kính, giảm thiểu khí thải thông qua 16 chỉ tiêu và 53 chỉ số phụ Trong 16chỉ tiêu nêu ra có 7 chỉ số về đánh về hiện trạng liên quan đến chất lượng không khí,mức độ khí thải, năng lượng và 9 chỉ số về hành động cụ thể tập trung vào hiệu quảcủa thành phố đặc biệt là vấn đề giao thông

Các hội đồng công trình xanh ở các nước cũng đóng góp một phần lớn để đưa

đô thị phát triển một cách bền vững như:

* Hội đồng Công trình xanh ở Úc (Green Building Council of Australia): đề ra

các công cụ để đánh giá và chứng nhận cho các khu vực, cộng đồng bao gồm cácchỉ số: thiết kế, kinh tế bền vững, môi trường, các sáng kiến kinh nghiệm và chấtlượng cuộc sống tốt

* Hội đồng công trình xanh ở Ấn Độ (Indian Green Building Council): đề ra

ba giai đoạn để đánh giá cho sự phát triển của một vùng (bao gồm cả khu dân cư)gồm bốn chỉ số: phát triển cộng đồng, môi trường, kế hoạch sử dụng đất, quản lýnguồn tài nguyên

* Hội đồng công trình xanh Mỹ (US Green Building Council): đưa ra hệ thống

chứng nhận ở cấp độ khu vực tập trung vào các công trình xanh, tăng trưởng thôngminh và đô thị bao gồm cả cơ sở hạ tầng xanh, giao thông tích hợp và chất lượng

cuộc sống.

* Hội đồng Công trình xanh Nhật bản (Japan GreenBuild Council): với hệ

thống đánh giá về “xây dựng môi trường hiệu quả” cho các quận, thành phố liênquan đến hiệu quả về kinh tế, môi trường và xã hội

1.2.3 Tổng quan thực tiễn cấu trúc không gian ven đô các TP sinh thái

1.2.3.1 Cấu trúc không gian mở rộng thành phố sinh thái Curitiba, Brazil

Curitiba nằm ở miền đông Brazil, là thủ đô của tỉnh Parana với diện tích

432km2, dân số khoảng 1,83 triệu người (năm 2008)[90] Đây là thành phố sinh

thái thành công trong việc phát triển bền vững cả về chính sách và hành động.Curitiba được xem là thành phố xanh nhất thế giới với 52m2 không gian xanh trênđầu người; các công viên rộng lớn, rừng đô thị và nhiều khu công cộng xanh Thànhphố là sự kết hợp các yếu tố tự nhiên, các hệ thống kênh rạch với các giá trị bản sắcvăn hóa đặc trưng

- Quá trình mở rộng, đô thị hóa

Curitiba trước đây là

một tiểu bang chủ yếu nông

nghiệp ở phía Nam của

Brazil Từ những năm

1974, thành phố với quy mô

nhỏ và phải đối mặt với các

tình trạng ô nhiễm rác thải,

ngập lụt, cư dân sống trong

các khu nhà ẩm thấp kém

chất lượng với lượng tài

nguyên hạn chế

Hình 1.6: Những khu nhà ổ chuột trước đây ở TP

Curitiba (nguồn: IPPUC)

Kế hoạch mở rộng thành phố phát triển theo dạng đa cực tuyến tính bằng các

hệ thống giao thông tỏa ra từ trung tâm, mở rộng đô thị ra vùng biên làm giảm áplực lên vùng trung tâm; kết nối chặt chẽ giữa các vùng bằng hệ thống giao thông

tích hợp (Hình 1.7) Quá trình mở rộng thành phố đã gắn kết vùng trung tâm với

vùng ngoại ô tạo thành một tổng thể thống nhất và cân bằng

Hình 1.7: Phát triển không gian ĐT sinh thái Curitiba (nguồn: IPPUC)

- Cấu trúc không gian mở rộng đô thị:

Cấu trúc không gian mở rộng bao gồm 5 trục tuyến tính từ trung tâm tỏa rangoài Các nguyên tắc quy hoạch và sử dụng đất với mật độ cao dọc theo tuyến tính.Các tuyến xe buýt được bố trí gần khuyến khích việc sử dụng giao thông công cộngthông qua khả năng tiếp cận Hệ thống xe buýt nhanh (BRT) đáp ứng 70-80% nhu

cầu đi lại, lượng khí thải carbon ở đây thấp hơn 25% so với các thành phố khác[57].

Đường xe đạp và đi bộ là một phần tích hợp không thể thiếu của mạng lưới giao thông công cộng

Hình 1.8: Cấu trúc quy hoạch không gian tuyến tính gắn kết vùng ven đô

(nguồn: IPPUC)

- Về mặt xã hội:

Phát triển và tập trung dân cư với mật độ cao dọc theo các trục tuyến tính raphía bên ngoài (với mật độ hơn 4 nghìn người/km2 – năm 2007) đã giảm thiểulượng quá tải dân cư trong trung tâm Các chính sách khuyến khích người dân thamgia vào quản lý và xây dựng thành phố đã tạo ra việc làm ngay tại thành phố, ngườidân tham gia vào các hoạt động trồng cây xanh, tham gia tái chế rác thải.

Khoảng 90% cư dân tự tái chế khoảng 2/3 rác thải hàng ngày với nhiềuchương trình như trao đổi rác, thuê người về hưu và người thất nghiệp làm sạchnhững nơi có rác tích tụ Đối với quản lý chất thải rắn, hơn 70% các hộ gia đìnhtham gia vào chương trình tái chế, lượng giấy tái chế mỗi ngày tương đương với

1200 cây xanh không bị khai thác

- Sinh thái môi trường:

Thành phố nằm ở độ cao 900m vùng núi ven biển Brazil, được bao bọc bởidòng sông phía Đông và công viên rộng lớn phía Tây Việc mở rộng thành phố đãtạo ra hệ sinh thái kênh rạch với các công viên và khu vui chơi giải trí trên nước,các lưu vực sông phát triển thành các công viên tuyến tính và được trồng bao phủbằng cây xanh Cấu trúc tập trung dân cư dọc theo các trục tuyến tính và việc mởrộng phạm vi đô thị đã tạo ra các khoảng không gian xanh, nâng mật độ không gianxanh từ 1m2/người đến nay đạt khoảng 52m2/người

1.2.3.2 Cấu trúc không gian mở rộng thành phố sinh thái Freiburg, Đức

Freiburg nằm ở góc phía Tây Nam nước Đức, cạnh rìa rừng Black Thành phốvới quy mô khoảng 220.000 người, diện tích 155 km2 nổi tiếng với các công trìnhkiến trúc, trường đại học và bây nổi tiếng là một “thành phố xanh”

- Cấu trúc không gian, giao thông:

Thành phố phát triển dựa trên điều kiện tự nhiên chủ yếu là rừng núi Việc mởrộng cấu trúc không gian theo dạng vành đai hướng tâm đã tăng diện tích rừng lênhơn 40% lãnh thổ của thành phố Khoảng 44% diện tích rừng được sử dụng vàomục đích kinh tế, còn lại 56% diện tích của rừng là khu vực bảo tồn thiên nhiên,

trong đó có 50% được quản lý và 6% hoang dã[96] Bên cạnh 5.000 ha rừng,

Freiburg có hơn 600 ha công viên và 160 sân chơi, khoảng 22.000 cây xanh đượctrồng trong công viên và dọc theo đường phố

Giao thông phát triển ưu tiên thân thiện môi trường như đi bộ, xe đạp Giaothông công cộng gồm mạng lưới xe điện dài 30 km, 168 km tuyến xe buýt và các hệthống đường sắt khu vực Hệ thống giao thông đường tránh được thiết kế nhằm “thungắn khoảng cách”, tạo thành phố nhỏ gọn với các khu phố nằm trong khoảng cách

đi bộ; 70% dân số sống trong phạm vi với khoảng cách 500m đến một trạm xe điện

Hình 1.9: Cấu trúc không gian TP Freiburg, Đức[96]

- Về mặt xã hội, môi trường:

Nguồn năng lượng sử dụng cho các công trình được giảm xuống với việc thayđổi tiêu chuẩn thiết kế, công nghệ sản xuất nhiệt điện kết hợp (CHP), năng lượngmặt trời, gió, thủy điện và sinh học Khoảng 50% lượng điện sản xuất bằng côngnghệ CHP, 400 hệ thống biến đổi quang điện; năng lượng gió 14 triệukWh/năm, thủy điện 1,9 triệu kWh/năm; 70% chất thải của thành phố được thu hồi

và tái sử dụng Ngoài ra còn có các dự án khí sinh học sử dụng từ nguyên liệu ngô ủchua và phân bò Nền kinh tế xanh tạo ra công việc cho 10.000 người trong 1.500doanh nghiệp, trong đó sử dụng hơn 1.000 người lao động trong ngành công nghiệpnăng lượng mặt trời

1.2.3.3 Khu đô thị sinh thái Sino-singapore Tianjin, Trung Quốc

Dự án nằm ở vùng ven sát biển cách trung tâm thành phố Thiên Tân 40km,với diện tích khoảng 34,2km2, Sino-Singapore Tianjin được hình dung là một xãhội hài hòa, thân thiện môi trường, sử dụng tài nguyên quả phục vụ khoảng 350.000

người[97] Mục tiêu của dự án biến đổi vùng đất bỏ hoang nhiễm mặn và nghèo

nàn thành một khu đô thị sinh thái điển hình để nhân rộng trên phạm vi vùng ven đôcác thành phố khác

- Cấu trúc không gian:

Quy hoạch không gian được thiết kế và định hướng quy hoạch cho 5 quận theotừng chức năng riêng Trung tâm là các cơ sở cung cấp và phục vụ nhu cầu củangười dân trong mỗi khu phố

Hình 1.10: Dự án khu đô thị

Sino-singapore Tianjin[97]

Các quận này bao bọc xung quanhmột lõi sinh thái (eco-core) Các khucông nghiệp và kinh doanh được đặtgần các khu dân cư cung cấp việc làm

và khả năng tiếp cận dễ dàng với nơi ởcủa họ

Các quận của thành phố được kếtnối với nhau bằng hệ thống giao thôngtích hợp gọi là trục “thung lũng sinhthái” (Eco-valley), được cấu tạo nhưmột hành lang xanh xuyên suốt cáctrung tâm rộng khoảng 50-80m và dài12km, tạo thuận lợi cho sự tương táccủa cộng đồng và các hoạt động chongười dân như chạy bộ, đi xe đạp và đibộ

Trục giao thông sẽ kết nối các trạm trung chuyển với khu dân cư, các cơ sởcộng đồng và trung tâm thương mại

- Cấu trúc tế bào sinh thái: